I CSK 247/06

Sygn. akt I CSK 247/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Jan Górowski

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa M.G. i Z.S.

przeciwko Miastu Stołecznemu Warszawie oraz Skarbowi Państwa

reprezentowanemu przez Ministra Transportu i Budownictwa i Wojewodę

Mazowieckiego

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódek od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 31 stycznia 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 21 listopada 2003 r. zasądził od

Skarbu Państwa – Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast na rzecz

powódek: M.G. i Z.S. kwoty po 57.950 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wydania

wyroku do dnia zapłaty. W pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne: Powódki są

spadkobierczyniami – po jednej drugiej części – Z.S., która była właścicielką

nieruchomości położonej w W. przy ul. G. […]. Nieruchomość ta została objęta

działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m.st. Warszawy. Z.S. złożyła wniosek o przyznanie jej prawa

własności czasowej do gruntu, jednakże Prezydium Rady Narodowej m.st.

Warszawy Wydział Gospodarki Mieszkaniowej i Terenów orzeczeniem

administracyjnym z dnia 5 listopada 1951 r. odmówiło przyznania jej tego prawa,

stwierdzając jednocześnie, że wszystkie budynki znajdujące się na gruncie przeszły

na własność Skarbu Państwa.

Protokołem z dnia 18 stycznia 1952 r. Prezydium to objęło w posiadanie

budynki znajdujące się na nieruchomości. W dniu 28 lipca 1955 r. w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości dokonano wpisu na rzecz Skarbu

Państwa. W latach 1982-1991 w budynku znajdującym się na nieruchomości

zostały sprzedane najemcom trzy lokale mieszkalne oznaczone nr 5, 7 i 8 wraz

z ułamkowymi udziałami w prawie użytkowania wieczystego gruntu.

Minister Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa decyzją, z dnia

22 września 1994 r. orzekł, że orzeczenie administracyjne Prezydium Rady

Narodowej m.st. Warszawy Wydziału Gospodarki Mieszkaniowej i Terenów z dnia

5 listopada 1951 r., wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa. W dniu

23 września 1997 r. powódki złożyły wniosek o wypłacenie im odszkodowania na

podstawie art. 160 k.p.a. W dniu 1 lutego 1999 r. powódki sprecyzowały wysokość

żądanego odszkodowania na kwotę 774.643,53 zł. Decyzja z dnia 17 sierpnia 1999

3

r. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast odmówił przyznania

odszkodowania.

Aktualna wartość rynkowa sprzedanych lokali wraz z udziałem we

współużytkowaniu wieczystym gruntu i we wspólnych częściach budynku według

stanu tych lokali z dnia 1 listopada 1951 r. wynosi 349.000 zł zaś według stanu

lokali w chwili ich sprzedaży najemcom – 410.000 zł. Różnica wynika z tego, że

budynek został podłączony do miejskiej sieci kanalizacyjnej w 1957 r. Wartość tych

lokali przy założeniu obciążenia ich prawem najmu ulega obniżeniu o 66% ich

wartości i według stanu lokali na 1951 r. wynosi 227.000 zł, a według stanu lokali

na dzień ich sprzedaży – 270.600 zł.

W ocenie Sądu Okręgowego, powództwo skierowane przeciwko Skarbowi

Państwa jest częściowo uzasadnione, mianowicie w zakresie szkody poniesionej

na skutek sprzedaży lokali mieszkalnych. Istnieje związek przyczynowy między

odmową przyznania prawa własności czasowej gruntu, a utratą przez powódki

trzech lokali mieszkalnych. W przypadku uwzględnienia wniosku Z.S. o przyznanie

prawa własności czasowej do gruntu, nie nastąpiłaby sprzedaż trzech lokali

mieszkalnych. Wobec stwierdzenia w części nieważności decyzji Prezydium Rady

Narodowej m.st. Warszawy z dnia 5 listopada 1951 r. powódki odzyskałyby

własność całego budynku przy ul. G. […], łącznie z lokalami mieszkalnymi nr 5, 7 i

8.

Zdaniem Sądu Okręgowego biernie legitymowany w sprawie jest Skarb

Państwa - Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast jako centralny organ

administracji rządowej podejmujący decyzję dotyczącą decyzji wydanej w 1951 r.

przez Prezydium Rady Narodowej w m.st. Warszawie tj. terenowy organ

administracji państwowej.

Od wyroku Sądu Okręgowego apelacje wnieśli: pozwany Skarb Państwa

i powódki. Pozwany Skarb Państwa podniósł, że następcą organu, który wydał

decyzję z naruszeniem prawa i od którego to organu, w myśl art. 160 § 3 k.p.a.

przysługuje odszkodowanie nie był Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast

lecz Wojewoda Mazowiecki. Nadto, zdaniem skarżącego, powódki nie wykazały

4

istnienia normalnego związku przyczynowego pomiędzy odmową przyznania prawa

własności czasowej, a sprzedażą lokali mieszkalnych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31 stycznia 2006 r. zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji w ten sposób, że powództwo skierowane przeciwko Skarbowi

Państwa oddalił, oddalił także apelację powódek.

Sąd Aepalcyjny uwzględnił apelację pozwanego Skarbu Państwa mimo, że

nie podzielił podniesionego w tej apelacji zarzutu braku związku przyczynowego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie było podstaw do negowania związku

przyczynowego między szkodą powódek w postaci utraty lokali, a bezprawną

decyzją z roku 1951. Jednakże zdaniem Sądu Apelacyjnego brak legitymacji po

stornie Skarbu Państwa. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

16 listopada 2004 r., II CZP 64/04 (OSNC nr 11 z 2005 r., poz. 182) Sąd Apelacyjny

stwierdził, że zobowiązanie odszkodowawcze ukształtowało się ostatecznie

wskutek decyzji z dnia 22 września 1994 r. stwierdzającej częściowo nieważność

orzeczenia b. Prezydium Rady Narodowej m.st. Warszawy i częściowo orzekającej

o wydaniu tego orzeczenia z naruszeniem prawa. Stan ten czyni legitymowaną

w sprawie niniejszej biernie Gminę m.st. Warszawy, przyjęła bowiem ona

wierzytelność zgodnie z ogólną regułą wyrażoną w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia

10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym

i ustawie o pracownikach samorządowych. Okoliczność, że powódki pozwały także

Gminę i powództwo w stosunku do niej zostało prawomocnie oddalone, Sąd

Apelacyjny pominął milczeniem.

Co do apelacji powódek, to Sąd Apelacyjny zauważył, że skarżące miały

rację twierdząc, że Sąd Okręgowy niesłusznie pomniejszył kwotę wskazaną przez

biegłą jako wartość sprzedanych lokali, jednakże uznał, że wobec braku legitymacji

biernej pozwanego zarzuty apelacji powódek tracą na znaczeniu.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosły powódki.

W skardze kasacyjnej podniesiono zarzut naruszenia prawa procesowego, a to art.

378 § 1 zdanie pierwsze kodeksu postępowania cywilnego poprzez wyjście poza

granice apelacji i oddalenie powództwa w sytuacji w której pozwany Skarb Państwa

jako jedyny z pozwanych składając apelację, nie kwestionował swojej

5

odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną powódkom co do zasady, a jedynie co do

wysokości i ewentualnego istnienia związku przyczynowego, wskazując

jednocześnie, że właściwą jednostką organizacyjną jest Wojewoda Mazowiecki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 378 § 1 k.p.c. sąd apelacyjny związany jest granicami

apelacji. Jednakże za daleko idący byłby pogląd sugerowany w skardze kasacyjnej,

że w postępowaniu apelacyjnym nie wolno brać pod uwagę naruszenia prawa

materialnego w zakresie niewskazanym w apelacji. Postępowanie apelacyjne –

chociaż jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym – zachowuje charakter

postępowania rozpoznawczego. Sąd drugiej instancji musi mieć zatem

odpowiednią swobodę jurysdykcyjną. W postanowieniu z dnia 4 października

2002 r., III CZP 62/02 (OSNC z 2004 r., nr 1 poz. 7) Sąd Najwyższy wskazał, że

Sąd drugiej instancji powinien wziąć pod rozwagę w granicach zaskarżenia,

wszystkie naruszenia prawa materialnego popełnione przez sąd.

Mimo powyższego skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Problem

tkwi bowiem nie w tym, że Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę z urzędu naruszenie

prawa materialnego lecz w tym, że bezzasadnie przyjął z urzędu naruszenie przez

Sąd pierwszej instancji prawa materialnego.

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 7 grudnia 2006 r.,

III CZP 99/06 wyjaśnił, że Skarb Państwa jest biernie legitymowany w sprawie

o naprawienie szkody wynikłej z ostatecznej decyzji administracyjnej, o której

mowa w art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), także wtedy, gdy stwierdzenie jej

nieważności lub stwierdzenie, że została wydana z naruszeniem prawa nastąpiło

po dniu 26 maja 1990 r. W świetle treści tej uchwały nie budzi wątpliwości, że

rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego co do zasady odpowiedzialności Skarbu

Państwa było trafne, zaś Sąd Apelacyjny odmawiając legitymacji biernej Skarbowi

Państwa naruszył prawo materialne.

Wprawdzie w czasie wyrokowania przez Sądy pierwszej i drugiej instancji

występowały rozbieżności w orzecznictwie, jednakże obiektywnie Sąd pierwszej

6

instancji miał rację przyjmując, że zachodzi legitymacja bierna Skarbu Państwa,

a nie Gminy. Biorąc pod uwagę, że Sąd Okręgowy przyjmując legitymację bierną

Skarbu Państwa, w stosunku do Gminy oddalił prawomocnie powództwo, Skarb

Państwa w swojej apelacji nie kwestionował legitymacji biernej zarzucając tylko

brak związku przyczynowego oraz powiązanie dochodzonego roszczenia

z niewłaściwą statio fisci, uznać można, że przyjęcie przez Sąd Apelacyjny braku

legitymacji biernej Skarbu Państwa i z tej przyczyny uwzględnienie apelacji tegoż

pozwanego oraz oddalenie apelacji strony przeciwnej, czyni w tej konkretnej

sprawie usprawiedliwionym zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów, na mocy art. 39815

k.p.c. orzekł jak w sentencji

wyroku.