I UK 260/06

Sygn. akt I UK 260/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z odwołania Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Usługowo - Handlowego

"R." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o umorzenie należności z tytułu składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego Przedsiębiorstwa od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 maja 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 28 kwietnia 2004 r. pozwany Zakład Ubezpieczeń Społecznych

umorzył postępowanie restrukturyzacyjne wobec Przedsiębiorstwa

Produkcyjno-Usługowo-Handlowego „R." Spółka z o.o. w G. wskazując w

2

uzasadnieniu, że zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 2 oraz ust. 1a ustawy z dnia 30

sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych

od przedsiębiorców, Dz. U. z 2002 r., Nr 155, poz. 1287 ze zm. (powoływanej

dalej, jako: „ustawa o restrukturyzacji należności publicznoprawnych”) w

przypadku niespełnienia przez przedsiębiorcę warunków restrukturyzacji z art.

10 i l0a tej ustawy postępowanie restrukturyzacyjne podlega umorzeniu.

Następnie organ rentowy decyzją z 1 czerwca 2004 r. odmówił umorzenia

części należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części

finansowanej przez płatnika, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami, opłatą prolongacyjną,

dodatkową opłatą, kosztami upomnień i egzekucji, powstałych do 30 września

2003 r. w łącznej kwocie 351.873,06 zł, oraz odroczenia terminu płatności do

31 grudnia 2004 r. pozostałych należności, określonych w ustawie z dnia 28

listopada 2003 r. o restrukturyzacji górnictwa węgla kamiennego w latach

2003-2006, Dz.U. Nr 210, poz. 2037 ze zm. (powoływanej dalej, jako: „ustawa

o restrukturyzacji górnictwa”), w łącznej kwocie 320.801,53 zł., oraz ich

restrukturyzacji opartej na zasadach art. 6 tej ustawy.

W odwołaniu od pierwszej z wymienionych decyzji odwołująca się spółka

żądała jej zmiany przez przyjęcie, że podstawą prawną umorzenia

postępowania restrukturyzacyjnego jest art. 4 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 1

pkt 2 w związku z art. 2 pkt 1 lit. a ustawy o restrukturyzacji górnictwa.

Natomiast w odwołaniu od drugiej z tych decyzji żądała jej uchylenia i

nakazania pozwanemu organowi rentowemu umorzenia z mocy prawa

należności powstałych do 30 września 2003 r. w łącznej kwocie 35.1873,06 zł

wraz z odsetkami, opłatą prolongacyjną, dodatkową opłatą, kosztami

upomnień i kosztami egzekucyjnymi oraz zobowiązania pozwanej do

dokonania restrukturyzacji zadłużenia odwołującej się w łącznej kwocie

32.0801, 53 zł, stosownie do art. 6 ustawy o restrukturyzacji górnictwa. W

uzasadnieniu odwołująca się podniosła, że jest przedsiębiorcą górniczym w

rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. a ustawy o restrukturyzacji górnictwa. Pozwany

wniósł o oddalenie odwołania podnosząc, że z rejestru spółek wynika, że

odwołująca się nie prowadzi w ogóle wydobycia węgla kamiennego ani

3

likwidacji zakładu górniczego, a jedynie współpracuje z zakładami

wydobywczymi w zakresie świadczonych usług.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 16

września 2004 r.: (1) zmienił decyzje z 28 kwietnia 2004 i 1 czerwca 2004 r. i

ustalił, że z mocy samego prawa podlegają umorzeniu należności odwołującej

się z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w części finansowanej przez

płatnika, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, powstałe do 30 września 2003 r. wraz z odsetkami w łącznej

kwocie 351.873,06 zł., oraz (2) zmienił decyzję z 1 czerwca 2004 r. i ustalił,

że restrukturyzacji zgodnej z art. 6 ustawy o restrukturyzacji górnictwa

podlegają należności z tytułu składek emerytalnych, składek na

ubezpieczenie społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonego oraz

składek na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 320.801,53 zł.

Sąd ustalił, że decyzją z 16 grudnia 2002 r. organ rentowy pozytywnie

załatwił wniosek odwołującej się spółki o restrukturyzację jej składek na

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych na podstawie ustawy o

restrukturyzacji należności publicznoprawnych i ustalił opłatę

restrukturyzacyjną, którą spółka uregulowała w terminie. Bezsporne między

stronami są także kwoty zadłużenia. Przedmiotem sporu było natomiast to,

czy odwołująca się jest przedsiębiorstwem górniczym w rozumieniu art. 2 ust.

1 ustawy o restrukturyzacji górnictwa. W tej kwestii Sąd Okręgowy ustalił, że

właścicielem wszystkich udziałów tej spółki jest […] Spółka Węglowa S.A., a

przedmiotem jej działalności jest wyłącznie produkcja, naprawa maszyn

górniczych, usługi i produkcja artykułów metalowych. Spółka nie zajmuje się

wydobyciem węgla kamiennego lub likwidacją zakładu górniczego i do 2003 r.

takiej działalności nie prowadziła. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. a ustawy o

restrukturyzacji górnictwa, przez przedsiębiorstwo górnicze należy rozumieć

spółkę węglową będącą jednoosobową spółką Skarbu Państwa, która

prowadzi lub prowadziła do 14 stycznia 1999 r. wydobycie węgła na

podstawie koncesji lub prowadzi albo prowadziła likwidację zakładu

górniczego po dniu 14 stycznia 1999 r. oraz spółkę, w której ta spółka jest

4

właścicielem wszystkich udziałów. W ocenie Sądu Okręgowego, ze

sformułowania „spółkę w której ta spółka jest właścicielem wszystkich

udziałów” wynika, że odwołująca się, w której spółka węglowa jest

właścicielem wszystkich udziałów, jest przedsiębiorstwem górniczym w

rozumieniu powołanego przepisu, pomimo, że nie prowadzi wydobycia węgla

kamiennego lub likwidacji zakładu górniczego. Z tego względu jej należności

z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez

płatnika składek, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych wraz z odsetkami, opłatą prolongacyjną, dodatkową opłatą,

kosztami upomnień i egzekucji, powstałe do 30 września 2003 r. w łącznej

kwocie 351.873,06 zł, podlegają umorzeniu w myśl art. 5 ust. 1 pkt 2 ustawy o

restrukturyzacji górnictwa, natomiast należności w łącznej kwocie 320.801,53

zł., podlegają restrukturyzacji przez odroczenie terminu płatności i odroczenie

naliczania odsetek zgodnie z art. 6 ust. 1 i 2 tej ustawy. Nie stoi temu na

przeszkodzie okoliczność, że spółka nie spełniła wszystkich warunków do

zakończenia postępowania restrukturyzacyjnego na podstawie art. 21 ustawy

o restrukturyzacji należności publicznoprawnych, ponieważ art. 1 i 2 ustawy o

restrukturyzacji górnictwa są przepisami szczególnymi w stosunku do art. 21

ustawy o restrukturyzacji należności publicznoprawnych.

W apelacji organ rentowy zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w całości

podnosząc, że spółka „R." nie prowadzi wydobycia węgla, a jedynie

współpracuje z zakładami wydobywczymi w zakresie świadczonych usług.

Nie podlega ona zatem przepisom ustawy o restrukturyzacji górnictwa węgla

kamiennego. Odwołująca się wniosła o oddalenie apelacji.

Wyrokiem z 9 maja 2006 r., będącym przedmiotem rozpoznawanej skargi

kasacyjnej, Sąd Apelacyjny zmienił powyższy wyrok Sądu pierwszej instancji i

oddalił odwołanie.

W uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał w pierwszej kolejności, że

jakkolwiek odwołania dotyczą decyzji z 28 kwietnia 2004 r. i 1 czerwca 2004

r., to wyrok Sądu Okręgowego, pomimo wymienienia w rubrum obydwu tych

decyzji, a także apelacja organu rentowego, ograniczają się do drugiej z nich.

Sprowadza to w gruncie rzeczy spór do rozstrzygnięcia, czy odwołująca się

5

spółka jest przedsiębiorstwem górniczym. W tej kwestii Sąd stwierdził, że art.

2 pkt 1 lit. a ustawy o restrukturyzacji górnictwa określa trzy podmioty

uprawnione do skorzystania z przywileju normowanej w niej restrukturyzacji.

Są to: po pierwsze, spółka węglowa - jednoosobowa spółka Skarbu Państwa,

która prowadzi lub prowadziła po 14 stycznia 1999 r. wydobycie węgla

kamiennego na podstawie koncesji; po drugie spółka węglowa -

jednoosobowa spółka Skarbu Państwa, która prowadzi lub prowadziła po 14

stycznia 1999 r. likwidację zakładu górniczego; po trzecie spółka węglowa, w

której taka spółka jest właścicielem wszystkich udziałów. W ocenie Sądu

Apelacyjnego dokonana przez Sąd pierwszej instancji wykładnia tego

przepisu, a w tym sformułowania „oraz spółkę, w której taka spółka jest

właścicielem wszystkich udziałów", jest nieuprawniona i sprzeczna z jego

wykładnią logiczną oraz gramatyczną. Nie można logicznie twierdzić, że

każda spółka, np. zajmująca się handlem odzieżą lub zabawkami, w której

100% udziałów ma spółka prowadząca wydobycie węgla kamiennego lub

likwidację zakładu górniczego korzystała z przywileju restrukturyzacji. Ustawa

o restrukturyzacji górnictwa dotyczy bowiem restrukturyzacji należności

górnictwa węgla kamiennego, co wynika już z samego jej tytułu, a jej celem,

ujętym w rządowym projekcie i porozumieniu strony rządowej ze związkami

zawodowymi z 11 grudnia 2002 r., było osiągnięcie rentowności tego sektora.

Wykładnia logiczna i gramatyczna nakazuje część rozważanego przepisu w

brzmieniu: „oraz spółkę, w której taka spółka jest właścicielem wszystkich

udziałów" odnieść do takich spółek, które są spółkami węglowymi, zajmują się

„wydobyciem lub likwidacją" i jednocześnie nie są jednoosobowymi spółkami

Skarbu Państwa. Poza tym restrukturyzacja należności spółki nieprowadzącej

likwidacji lub wydobycia, w której jednoosobowa spółka Skarbu Państwa,

wymieniona w art. 2 pkt 1 lit. a, ma 100% udziałów, nie realizowałaby w

założeń ustawodawcy, ponieważ nie dotyczyłaby restrukturyzacji sektora

górnictwa kamiennego. Spółka taka stanowi jedynie majątek jednoosobowej

spółki Skarbu Państwa, lecz za zobowiązania, w tym składkowe i podatkowe,

odpowiada samodzielnie.

6

W skardze kasacyjnej odwołująca się zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 1 lit. a ustawy o

restrukturyzacji górnictwa, polegające na nieuprawnionym przyjęciu, że nie

stanowi ona przedsiębiorstwa górniczego w rozumieniu tej ustawy oraz przez

niewłaściwe zastosowanie art. 5 ust. 1 pkt 2 i art. 6 ust. 1 tej ustawy, przez

uznanie, że określone w odwołaniu jej zobowiązania wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych nie podlegają umorzeniu z mocy prawa ani

restrukturyzacji na zasadach art. 6 wymienionej ustawy. W uzasadnieniu

skargi pełnomocnik skarżącej stwierdził, że w świetle literalnego brzmienia

art. 2 pkt 1 ustawy o restrukturyzacji górnictwa rozstrzygnięcie, czy

odwołująca się jest przedsiębiorstwem górniczym w rozumieniu tego

przepisu, nie powinno nasuwać żadnych wątpliwości. Zgodnie z powszechnie

obowiązującym stanowiskiem nauki teorii prawa wykładnia inna niż literalna

możliwa jest jedynie, gdy nie można z przepisu wyprowadzić normy prawnej

przy zastosowaniu wykładni językowej, a ta w przypadku przepisu będącego

przedmiotem niniejszej sprawy prowadzi do jednoznacznego wniosku, że

przedsiębiorstwem górniczym jest każda spółka, niezależnie od rodzaju

wykonywanej działalności, która jest wyłączną własnością spółki węglowej.

Poza tym, Sąd Apelacyjny zajmując odmienne stanowisko, sam sobie

przeczy, podnosząc z jednej strony, że celem ustawodawcy była

restrukturyzacja sektora górnictwa węgla kamiennego, z drugiej strony

bezpodstawnie wykluczając z kręgu podmiotów uprawnionych spółki, których

znaczenie dla tego sektora uznał sam ustawodawca, wprowadzając do

przepisów ustawy o restrukturyzacji zapis o podmiotach w pełni kapitałowo

powiązanych ze spółkami węglowymi, których zadłużenie ma wpływ na

rentowność całego sektora.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie Sąd Apelacyjny wskazał, że wyrok Sądu pierwszej instancji oraz

wniesiona od niego apelacja organu rentowego ograniczają się do decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 1 czerwca 2004 r. Istotnie, pomimo

7

wymienienia w sentencji tego wyroku obu kwestionowanych przez odwołującą

się decyzji i wskazania, że podlegają one zmianie, merytoryczna zmiana

wprowadzona tym orzeczeniem dotyczyła jedynie wymienionej wyżej decyzji

z 1 czerwca 2004 r. Wskazana interpretacja wyroku Sądu Okręgowego nie

została podważona w skardze kasacyjnej, której zarzuty odnoszą się ponadto

wyłącznie do kwestii objętych zakresem decyzji z 1 czerwca 2004 r. (zarzuty

naruszenia art. 2 pkt 1 lit. a, 5 ust. 1 pkt 2 i 6 ust. 1 ustawy o restrukturyzacji

górnictwa), bez kwestionowania w drodze stosownych zarzutów określenia

podstawy prawnej restrukturyzacji należności odwołującej się, co było

przedmiotem decyzji z 28 kwietnia 2004 r. Należy zatem przyjąć, że ta

ostatnia decyzja uprawomocniła się, wobec czego zgłoszony w

rozpoznawanej skardze wniosek o jej zmianę, niepodnoszący zresztą kwestii

zmiany określenia podstawy prawnej restrukturyzacji należności odwołującej

się, nie może być brany przez Sąd Najwyższy pod uwagę.

Podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów ustawy o

restrukturyzacji górnictwa są niezasadne. Sąd Apelacyjny dokonał

prawidłowej wykładni art. 2 pkt 1 lit. a tej ustawy. Zgodnie z nim: „Ilekroć w

ustawie jest mowa o: 1) przedsiębiorstwie górniczym - należy przez to

rozumieć: a) spółkę węglową - jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, która

prowadzi lub prowadziła po dniu 14 stycznia 1999 r. wydobycie węgla

kamiennego na podstawie koncesji albo która prowadzi lub prowadziła po

dniu 14 stycznia 1999 r. likwidację zakładu górniczego oraz spółkę, w której

taka spółka jest właścicielem wszystkich udziałów”. Zawarte w przytoczonym

przepisie określenie „spółka, w której taka spółka jest właścicielem wszystkich

udziałów”, odczytane dosłownie i w izolacji od całości tego unormowania oraz

bez uwzględnienia pozostałego tekstu ustawy może istotnie sugerować, że

chodzi o każdą spółkę, w której spółki węglowe, będące jednoosobowymi

spółkami Skarbu Państwa i prowadzące po 14 stycznia 1999 r. wydobycie

węgla kamiennego na podstawie koncesji albo likwidację zakładu górniczego,

mają wszystkie udziały. Takie rozumienie tego określenia budzi jednak

wątpliwości już w płaszczyźnie wykładni językowej. Należy bowiem

zauważyć, że rozpatrywany przepis definiuje, po pierwsze, spółkę węglową,

8

po drugie jest elementem szerszej definicji legalnej przedsiębiorstwa

górniczego. Nie powinno ulegać wątpliwości, że językowe znaczenie pojęć

„spółka węglowa” i „przedsiębiorstwo górnicze” wskazuje na to, że w zakresie

ich desygnatów pozostają przedsiębiorstwa, których przedmiotem działania

jest działalność górnicza. W szczególności uznanie za spółkę węglową i

przedsiębiorstwo górnicze spółki produkującej, np., jak wskazał Sąd

Apelacyjny, zabawki, kłóciłoby się z podstawową intuicją językową.

Zastrzeżenia te umacnia treść art. 2 pkt 1 lit. b rozpatrywanej ustawy, który

określając, jaka spółka niebędąca spółką węglową w rozumieniu art. 2 pkt 1

lit. a ustawy jest przedsiębiorstwem górniczym, wskazuje wyłącznie spółkę

prowadzącą działalność ściśle związaną z górnictwem, tj. spółkę, w której

akcje albo udziały Skarbu Państwa albo spółek węglowych przekraczają 50%

wartości kapitału zakładowego, prowadzącą wydobycie węgla kamiennego na

podstawie koncesji albo która prowadzi lub prowadziła likwidację zakładu

górniczego po dniu 14 stycznia 1999 r., albo zabezpiecza kopalnie przed

zagrożeniami wodnymi, gazowymi oraz pożarowymi po zakończeniu likwidacji

kopalni. Porównanie wymienionych przepisów (art. 2 pkt 1 lit. a i b) nasuwa

dalsze, wątpliwości co do treści spornego przepisu, co wskazuje, że sama

wykładnia językowa nie prowadzi do jednoznacznego wyjaśnienia sensu

rozważanego tekstu prawnego. Uzasadnia to odwołanie się do wykładni

systematycznej i funkcjonalnej. Mając to na uwadze należy wskazać, że

celem rozważanej ustawy jest restrukturyzacja górnictwa węgla kamiennego

w związku z pogarszającą się sytuacją finansowo-ekonomiczną tego sektora.

Służą temu w szczególności przewidziane w rozdziale 2 tego aktu środki

restrukturyzacji finansowej (umorzenie całości lub części zobowiązań

przedsiębiorstw górniczych, odroczenie terminu spłaty ich zobowiązań na

określony czas, rozłożenie spłaty zobowiązań pieniężnych na raty, zamiana

ich zobowiązań pieniężnych na akcje albo udziały przedsiębiorstw górniczych

– art. 4) oraz, przewidziane w rodz. 3, środki restrukturyzacji zatrudnienia (tj.

uprawnienia pracowników przedsiębiorstw górniczych do świadczeń

osłonowych, tzw. świadczeń górniczych, świadczeń aktywizująco-

adaptacyjnych, jak stypendium na przekwalifikowanie, kontrakt szkoleniowy

9

lub pożyczka na podjęcie działalności gospodarczej, oraz zachęty finansowe

dla pracodawców spoza górnictwa zatrudniających byłych pracowników

przedsiębiorstw górniczych – art. 8-20). Skoro, określona wyżej

restrukturyzacja ma, zgodnie z celem ustawy, dotyczyć górnictwa węgla

kamiennego, to nie można jej rozszerzać na spółki spoza tego sektora, bez

względu na ich kapitałowe powiązania z przedsiębiorstwami górniczymi.

Słusznie też podniósł Sąd Apelacyjny, że spółka działająca poza tym

sektorem, nawet gdy spółka węglowa ma w niej 100% udziałów, stanowi

jedynie majątek tej spółki, a za zobowiązania, w tym składkowe i podatkowe,

odpowiada samodzielnie. Nie można więc podzielić argumentu skarżącej, że

zadłużenie takiego przedsiębiorstwa ma wpływ na rentowność całego sektora

górniczego. Ponadto, regulowana ustawą restrukturyzacja zaangażowała

wielkie środki publiczne. W uzasadnieniu projektu ustawy wskazano, że sama

restrukturyzacja finansowa pochłonie szacunkowo 14, 5 mld zł. (druk

sejmowy nr 1975 z 10 września 2003 r.). W tej sytuacji, zwłaszcza w świetle

art. 216 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym "środki finansowe na cele

publiczne są gromadzone i wydatkowane w sposób określony w ustawie",

wykładnia przepisów rozważanej ustawy nie może prowadzić do rozszerzenia

kręgu jej beneficjentów (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów

SN z 14 stycznia 2004 r., III PZP 11/03, OSNP 2004 nr 9, poz. 150). Należy

wreszcie zauważyć, że rozszerzenie pojęcia spółki węglowej, a co za tym

idzie, przedsiębiorstwa górniczego, zgodnie z żądaniem skarżącej,

doprowadziłoby do sprzeczności z przepisami rozdz. 3 ustawy, które

uzależniają zastosowanie określonych środków restrukturyzacji zatrudnienia

od tego, czy dany pracownik przedsiębiorstwa górniczego jest (był)

pracownikiem zatrudnionym pod ziemią, czy na powierzchni. Wskazuje to

jasno, że ustawa nie może dotyczyć pracowników przedsiębiorstw spoza

sektora górniczego, w których podział pracowników na zatrudnionych pod

ziemią i na powierzchni nie ma sensu.

Skoro, jak ustalono, Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że skarżąca nie jest

przedsiębiorstwem górniczym w rozumieniu art. 2 pkt 1 lit. a ustawy o

restrukturyzacji górnictwa, to bezpodstawne są również zarzuty naruszenia

10

art. 5 ust. 1 pkt 2 i art. 6 ust. 1 tej ustawy. Przepisy te dotyczą bowiem

wyłącznie przedsiębiorstw górniczych i z tego względu nie mogły być

naruszone w stosunku do podmiotów spoza tego kręgu.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł

jak w sentencji.