III CZP 17/07

Uchwała z dnia 16 marca 2007 r., III CZP 17/07

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Adama M. przy uczestnictwie Jana M.,

Pawła M., Jadwigi W., Aleksandry F., Józefa G., Justyny B., Renaty M., Mirosława

W., Hanny G., Róży C.M., Witolda M. i Ireny K. o dział spadku po Wiktorze M., po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 marca 2007 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Gliwicach

postanowieniem z dnia 16 listopada 2006 r.:

"Czy w postępowaniu o dział spadku, w wypadku gdy zapisobierca jest

jednocześnie spadkobiercą dzielonego spadku, sąd może wydać postanowienie

wstępne co do istnienia zapisu i jego wysokości (rozmiaru) na zasadzie art. 318 § 1

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu o dział spadku, w którym jeden ze spadkobierców jest

jednocześnie zapisobiercą, sąd może na podstawie art. 318 § 1 w związku z

art. 13 § 2 k.p.c. wydać postanowienie wstępne co do istnienia zapisu.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie o dział spadku po Wiktorze M., toczącej się z wniosku Adama

M., jednego ze spadkobierców dzielonego spadku, który złożył wniosek o wydanie

postanowienia wstępnego stwierdzającego dokonanie przez spadkodawcę na jego

rzecz zapisu testamentowego obejmującego wymienione we wniosku

nieruchomości. Pozostali uczestnicy postępowania, poza Aleksandrą F.,

kwestionowali istnienie zapisu.

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2005 r., które w uzasadnieniu określane

było jako wstępne, Sąd Rejonowy w Rybniku ustalił istnienie w testamencie ustnym

Wiktora M. z dnia 3 sierpnia 1998 r. zapisu na rzecz Adama M., obejmującego

przedsiębiorstwo „P.B.C.” wraz z budynkiem restauracji „C.” i prawem do gruntu w

W.S.M. przy ul. W. nr 8A, uregulowanym w księdze wieczystej nr (...)94, oraz prawo

do lokalu stanowiącego odrębną własność położonego w W. przy ul. W.W. nr 36 m.

3, objęte księgą wieczystą nr (...)21.

Sąd pierwszej instancji uznał, że art. 318 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

dopuszcza możliwość wydania w postępowaniu nieprocesowym postanowienia

wstępnego także w sytuacjach innych niż przewidziane w art. 567 § 2, art. 618 § 1 i

art. 685 k.p.c. W rozpoznawanej sprawie wydanie postanowienia wstępnego

ustalającego istnienie zapisu na rzecz wnioskodawcy było – jego zdaniem –

konieczne, gdyż między uczestnikami sporny był zarówno sam fakt istnienia zapisu,

jak i jego przedmiot oraz wartość, a rozstrzygnięcie tej kwestii miało fundamentalne

znaczenie dla dalszego postępowania o dział spadku, ponieważ istnienie zapisu ma

decydujący wpływ na właściwy podział schedy spadkowej.

Przy rozpoznawaniu apelacji wniesionej przez uczestników postępowania

Irenę K. i Pawła M. Sądowi Okręgowemu w Gliwicach nasunęła się wątpliwość

przedstawiona w przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowisko dopuszczające odpowiednie stosowanie art. 318 k.p.c. w

postępowaniu nieprocesowym zdecydowanie przeważa w doktrynie, a Sąd

Najwyższy przyjął je w uchwałach z dnia 9 maja 1967 r., III CZP 37/67 (OSNCP

1967, nr 11, poz. 198) oraz z dnia 7 lipca 1971 r., III CZP 35/71 (OSNCP 1972, nr 1,

poz. 4) i w postanowieniu z dnia 21 października 1999 r., I CKN 169/98 (OSNC

2000, nr 5, poz. 86), przy czym w postanowieniu z dnia 4 lipca 1983 r., III CRN

129/83 (OSNCP 1984, nr 5, poz. 75) dopuścił możliwość wydania w postępowaniu

nieprocesowym (w szczególności w postępowaniu o dział spadku) postanowienia

częściowego na podstawie odpowiednio stosowanego art. 317 w związku z art. 13 §

2 k.p.c.

Odmienne natomiast stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 26 lutego 1968 r., III CZP 101/67 (OSNCP

1968, nr 12, poz. 203). Uchwała ta – jako zasada prawna – wiąże Sąd Najwyższy w

zakresie stwierdzenia niedopuszczalności wydania w postępowaniu o stwierdzenie

nabycia spadku postanowienia wstępnego, jednak w zakresie użytych w

uzasadnieniu argumentów uogólniających niedopuszczalność wydania

postanowienia wstępnego w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art. 318 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. w sytuacjach innych niż wskazane w art. 567 § 2, art.

618 § 1 i art. 685 k.p.c., nie ma takiego charakteru. Była zresztą kwestionowana

zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie.

Niedopuszczalność odpowiedniego stosowania w postępowaniu

nieprocesowym art. 318 k.p.c. Sąd Najwyższy uzasadnił tym, że przy braku

przytoczonych przepisów szczególnych sprawy w nich wskazane byłyby

rozpoznawane w procesie, a regulacje o charakterze wyjątków należy wykładać

ściśle. Nie można też przenosić na grunt postępowania nieprocesowego instytucji

właściwych tylko procesowi, jak również nie może zostać wydane w drodze

postanowienia wstępnego orzeczenie o charakterze konstytutywnym (np.

stwierdzenie niegodności spadkobiercy), jeżeli orzeczenie wydane w postępowaniu

nieprocesowym ma charakter deklaratywny (np. stwierdzenie nabycia spadku). Jak

wskazano, argumentów tych nie podzieliła zdecydowana większość przedstawicieli

nauki, a także Sąd Najwyższy w powołanych orzeczeniach.

Na wstępie należy rozważyć, czy w postępowaniu nieprocesowym ma

odpowiednie zastosowanie art. 318 k.p.c., skoro ustawodawca uregulował w

przepisach dotyczących tego postępowania sytuacje, w których może być wydane

postanowienie wstępne, wskazując je w art. 567 § 2, art. 618 § 1 zdanie drugie i art.

685 k.p.c., a z art. 13 § 2 k.p.c. wynika, że przepisy o procesie stosuje się

odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w kodeksie

postępowania cywilnego tylko wówczas, gdy przepisy szczególne nie stanowią

inaczej. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia zależy zatem od oceny, czy art. 567 § 2,

art. 618 § 1 zdanie drugie i art. 685 k.p.c. są, w rozumieniu art. 13 § 2 k.p.c.,

przepisami szczególnymi w stosunku do art. 318 § 1 k.p.c.

Artykuł 318 § 1 k.p.c. stanowi, że sąd, uznając roszczenie za usprawiedliwione

w zasadzie, może wydać wyrok wstępny tylko co do samej zasady, co do spornej

zaś wysokości żądania zarządzić bądź dalszą rozprawę, bądź jej odroczenie.

Wyrok wstępny może być zatem wydany tylko w sprawach o zasądzenie

świadczenia albo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa i jego wydanie jest

dopuszczalne tylko wtedy, gdy sporna jest zarówno sama zasada roszczenia, jak i

jego wysokość. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 grudnia 1999 r.,

I PKN 401/99 (OSNP 2001, nr 8, poz. 259), wydanie wyroku wstępnego zmierza do

uniknięcia dalszej bezcelowej pracy sądu związanej z wyjaśnianiem wysokości

dochodzonych roszczeń w sytuacji, w której sama zasada roszczenia jest też

wątpliwa. Celem tej instytucji jest realizacja zawartego w art. 6 k.p.c. postulatu

szybkości i sprawności postępowania oraz zasady ekonomii procesowej, które

obowiązują także w postępowaniu nieprocesowym.

Regulacje zawarte w art. 567 § 2, art. 618 § 1 zdanie drugie i art. 685 k.p.c.,

dopuszczające wydanie postanowienia wstępnego w postępowaniu

nieprocesowym, dotyczą innych sytuacji. W art. 567 § 2 ustawodawca dopuścił

wydanie postanowienia wstępnego w postępowaniu o podział majątku wspólnego w

razie sporu co do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym;

postanowienie to rozstrzyga, czy małżonkowie mają równe czy nierówne udziały w

tym majątku. W art. 618 § 1 dopuszczono możliwość wydania postanowienia

wstępnego w postępowaniu o zniesienie współwłasności co do prawa żądania

zniesienia współwłasności oraz co do tego, komu przysługuje prawo własności

rzeczy, której dotyczy postępowanie, jeżeli są to prawa sporne. W art. 685

natomiast ustawodawca dopuścił wydanie postanowienia wstępnego w sprawie o

dział spadku w razie sporu między współspadkobiercami o to, czy pewien przedmiot

należy do spadku; postanowienie wstępne rozstrzyga wówczas, czy sporny

przedmiot należy do spadku.

Wszystkie opisane sytuacje nie mieszczą się w hipotezie art. 318 § 1 k.p.c.,

zatem – jak trafnie wskazano w literaturze – postanowienia wstępne wydane w

postępowaniu nieprocesowym, mimo podobnej nazwy, mają inny charakter niż

wyroki wstępne w procesie, które są częścią rozstrzygnięcia co do istoty sprawy

będącej przedmiotem procesu. Postanowienia wstępne mają własny, samodzielny

przedmiot orzekania, są samodzielnymi rozstrzygnięciami merytorycznymi

zagadnień prejudycjalnych, które w zasadzie mogłyby być przedmiotem

oddzielnego postępowania, ale ze względów celowościowych zapadają w

postępowaniu, w którym orzeczenie co do jego przedmiotu (podziału majątku

wspólnego, zniesienia współwłasności, działu spadku) nie może być wydane przed

rozstrzygnięciem wskazanego w powyższych przepisach zagadnienia

wstępnego. (...)

Odpowiedź na pytanie, czy w postępowaniu o dział spadku sąd może na

podstawie art. 318 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. wydać postanowienie wstępne

co do istnienia zapisu i jego wysokości w sytuacji, gdy zapisobierca jest

jednocześnie spadkobiercą dzielonego spadku, zależy od określenia zakresu

kognicji sądu w takiej sprawie i stwierdzenia, czy do tego zakresu należy

rozstrzyganie o istnieniu i wysokości zapisu.

Przesądza to art. 686 k.p.c., stanowiąc, że w postępowaniu działowym sąd

rozstrzyga także o istnieniu zapisów, których przedmiotem są rzeczy lub prawa

należące do spadku oraz m.in. o rozliczeniach z tytułu spłaconych długów

spadkowych. Wynika to także pośrednio z art. 684 k.p.c., nakładającego na sąd

obowiązek ustalenia składu i wartości spadku ulegającego podziałowi. Jakkolwiek

zatem roszczenia o wykonanie zapisu są co do zasady rozpoznawane w procesie,

to zgodnie z wolą ustawodawcy wyrażoną we wskazanych wyżej przepisach, także

w postępowaniu o dział spadku obowiązkiem sądu jest rozstrzygnięcie o istnieniu

zapisów. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 września 1968 r.,

III CRN 209/68 (OSNCP 1969, nr 6, poz. 112), jest to rozstrzygnięcie konieczne w

tym postępowaniu dlatego, że istnienie zapisu ma istotne znaczenie dla określenia

układu sched spadkowych między spadkobiercami. Wprawdzie dział spadku

obejmuje tylko aktywa, a obowiązek wykonania zapisu należy do długów

spadkowych (art. 922 § 3 k.p.c.), jednak zapis wykonany stanowi spłatę długu

spadkowego, a zgodnie z art. 686 k.p.c. obowiązkiem sądu działowego jest m.in.

orzeczenie także o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z

tytułu spłaconych długów spadkowych. Jeżeli zatem zapisobierca jest także jednym

ze spadkobierców dzielonego spadku, ustalenie, że istnieje na jego rzecz zapis,

pozwoli na dokonanie takiego działu spadku, który uwzględni ten zapis oraz

dokonanie rozliczenia z tytułu spłaconego długu spadkowego związanego z

realizacją zapisu w drodze działu spadku. W takiej sytuacji sąd działowy nie tylko

ustala istnienie zapisu lecz także doprowadza do jego realizacji („zasądzenia”)

przez odpowiedni podział majątku spadkowego z uwzględnieniem zapisu

dokonanego na rzecz jednego ze spadkobierców oraz przeprowadza rozliczenie

spłaconego długu spadkowego.

Odpowiednie stosowanie art. 318 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym jest

dopuszczalne tylko w sytuacjach odpowiadających hipotezie tego przepisu, tj.

wówczas, gdy w sprawie rozpoznawanej w trybie nieprocesowym sąd musi ustalić

istnienie określonego stosunku prawnego lub prawa i zasądzić roszczenie, a sporna

jest zarówno sama zasada, jak i wysokość roszczenia. Sytuacja, w której w

postępowaniu działowym jeden ze spadkobierców twierdzi, że na jego rzecz

spadkodawca dokonał zapisu i żąda jego wykonania przez dokonanie

odpowiedniego działu spadku, a pozostali spadkobiercy lub ich część kwestionują

istnienie zapisu i żądają działu spadku bez jego uwzględnienia, odpowiada

ustawowym przesłankom art. 318 § 1 k.p.c. stosowanego odpowiednio w

postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.), co prowadzi do wniosku, że w

takiej sytuacji dopuszczalne jest wydanie postanowienia wstępnego co do istnienia

zapisu. Kwestia wysokości zapisu oraz dokonania odpowiedniego działu spadku

uwzględniającego zapis pozostawiona zostaje, podobnie jak przy wyroku

wstępnym, do dalszego postępowania po uprawomocnieniu się postanowienia

wstępnego. Taka wykładnia omawianego przepisu zgodna jest także z jego celem i

funkcją realizacji zasad sprawności i szybkości postępowania oraz ekonomii

procesowej, które obowiązują także w postępowaniu nieprocesowym.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne, jak w uchwale.