III CZP 9/07

Uchwała z dnia 16 marca 2007 r., III CZP 9/07

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie wszczętej z urzędu przy uczestnictwie Wiktora C. o

wpis do rejestru dłużników niewypłacalnych, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 16 marca 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 4 grudnia

2006 r.:

„Czy w świetle art. 55 pkt 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.) do rejestru

dłużników niewypłacalnych wpisuje się osobę, która została zobowiązana do

wyjawienia majątku w postępowaniu, które następnie zostało umorzone?”

podjął uchwałę:

Umorzenie postępowania o wyjawieniu majątku stanowi podstawę do

wykreślenia dłużnika z rejestru dłużników niewypłacalnych (art. 59 ust. 1

ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, jedn. tekst:

Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Toruniu, rozpoznając apelację uczestnika postępowania

Wiktora C. od postanowienia Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 14 września

2006 r., powziął istotne wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na

wstępie. Powstało ono na tle następującego stanu faktycznego.

Sąd Rejonowy w Toruniu na wniosek wierzyciela Gminy Miasta T.

postanowieniem z dnia 16 marca 2006 r., które uprawomocniło się w dniu 23 marca

2006 r., nakazał dłużnikowi Wiktorowi C. wyjawienie majątku. Kolejnym

postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2006 r. Sąd ten, w związku z cofnięciem

wniosku przez wierzyciela, umorzył postępowanie.

Odpis prawomocnego postanowienia o wyjawienie majątku został przesłany

do sądu rejestrowego, co spowodowało w dniu 12 czerwca 2006 r. wydanie przez

referendarza sądowego postanowienia w przedmiocie wpisu dłużnika Wiktora C. do

Krajowego Rejestru Sądowego – rejestru dłużników niewypłacalnych. Wpisu

dokonano na podstawie art. 55 pkt 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm. – dalej:

"u.K.Rej.S."). Postanowienie to zostało utrzymane w mocy przez Sąd

Rejonowy. (...)

Sąd Okręgowy zauważył, że podstawowym celem rejestru dłużników

niewypłacalnych jest realizacja zasady bezpieczeństwa obrotu przez ujawnianie i

informowanie uczestników tego obrotu o dłużnikach niewywiązujących się ze

swoich zobowiązań, a w konsekwencji zagrażających interesom wierzycieli.

Bezsporne jest również, że zobowiązanie dłużnika do wyjawienia majątku stanowi

przesłankę wpisu do rejestru dłużników niewypłacalnych, niezależnie od dalszego

losu postępowania o wyjawienie majątku. Wątpliwości powstają jednak w sytuacji, w

której, jak w rozpatrywanej sprawie, po uprawomocnieniu się postanowienia

zobowiązującego dłużnika do wyjawienia majątku postępowanie zostało umorzone

na skutek cofnięcia wniosku przez wierzyciela. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Należy zgodzić się z Sądem Okręgowym, że literalna wykładnia art. 59 ust. 1

w związku z art. 55 pkt 3 u.K.Rej.S. wskazuje, iż dłużnik wpisany do rejestru

dłużników niewypłacalnych na podstawie postanowienia, które zobowiązuje go do

wyjawienia majątku, powinien pozostać wpisany do tego rejestru, nawet gdy

postępowanie w tej sprawie zostaje umorzone, przepis ten przewiduje bowiem, że

sąd rejestrowy z urzędu dokonuje wykreślenia wpisu dłużnika z rejestru dłużników

niewypłacalnych w razie uchylenia lub zmiany postanowienia, na którego podstawie

wpis został dokonany. Umorzenie postępowania o wyjawienie majątku nie jest więc

wymienione jako podstawa wykreślenia wpisu dłużnika z rejestru dłużników

niewypłacalnych.

Za takim sposobem rozumienia tego przepisu przemawiają również inne

ważne względy.

Rola sądu w postępowaniu rejestrowym prowadzonym na podstawie ustawy o

Krajowym Rejestrze Sądowym została przez ustawodawcę wyraźnie określona; sąd

dokonuje wpisów na podstawie określonych dokumentów i ze względu na charakter

rejestru, prowadzonego elektronicznie, w sposób szczególnie sformalizowany. Nie

bez znaczenia przy wykładni przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym,

która nie powinna być wykładnią rozszerzającą, są także funkcje pełnione przez

rejestr dłużników niewypłacalnych. Jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie,

wpis do takiego rejestru ma informować uczestników obrotu o podmiotach, które ze

względu na swoją sytuację majątkową stanowią potencjalnie zagrożenie dla

kontrahentów, a tym samym chronić ich przed skutkami, do jakich może

doprowadzić prowadzenie interesów z dłużnikiem niewypłacalnym. Z punktu

widzenia samego dłużnika pełni on niewątpliwie rolę swoistej sankcji, która spotyka

go za to, że nie realizuje zobowiązań wobec wierzycieli. Osoba wpisana do rejestru

dłużników niewypłacalnych powinna być z niego wykreślona tylko wtedy, gdy

odpada przyczyna wpisu.

Z przepisów, na podstawie których może być wydane postanowienie

zobowiązujące dłużnika do wyjawienia majątku, wyraźnie wynika, dlaczego takie

postanowienie może być podstawą wpisu do rejestru dłużników niewypłacalnych.

Zgodnie z art. 913 k.p.c., wierzyciel, który chce uzyskać postanowienie o

wyjawieniu majątku, powinien wykazać, że zajęty w wyniku egzekucji majątek

dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności lub że nie uzyska on

w pełni zaspokojenia swej należności. Wydanie postanowienia o wyjawieniu

majątku następuje więc po sprawdzeniu przez sąd, że istnieje uzasadnione

przypuszczenie, iż dłużnik nie będzie w stanie zaspokoić wierzyciela.

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy sprowadza się w

istocie do odpowiedzi na pytanie, czy można wskazać argumenty, które pozwalają

na odstępstwo od dosłownej wykładni art. 59 ust 1 u.K.Rej.S. Odstępstwo takie jest

dopuszczalne, jeżeli wyniki wykładni językowej prowadzą to wniosków, które ze

względu na ważne wartości chronione przez prawo lub powszechnie akceptowane

zasady racjonalnego i logicznego myślenia byłyby nie do przyjęcia. Wprawdzie w

polskim prawie nie ma przepisu upoważniającego sąd do niestosowania przepisu,

którego zastosowanie byłoby nieracjonalne lub niesłuszne, ale w orzecznictwie i

doktrynie dopuszcza się w drodze wykładni celowościowej korygowanie wyników,

do jakich prowadzi wykładnia językowa.

Pierwszym ważnym argumentem przemawiającym za odstępstwem od

dosłownego rozumienia art. 59 ust. 1 u.K.Rej.S. jest ocena skutków, do jakich

prowadzi umorzenie postępowania o wyjawienie majątku. Jeżeli umorzenie

następuje przed wykonaniem przez dłużnika obowiązków, do których jest

zobowiązany na podstawie postanowienia o wyjawieniu majątku, to zostaje on

zwolniony z ich wykonania; dłużnik nie jest więc już zobowiązany do składania

wykazu majątku, a sąd nie może odebrać od niego przyrzeczenia lub stosować

środków przymusu. Wprawdzie nie ma podstaw do uchylenia takiego postanowienia

z powołaniem się na art. 359 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., gdyż wierzyciel nie traci

prawa do ponownego wystąpienia z wnioskiem o wyjawienie majątku, to jednak –

jak podkreśla się w doktrynie – wskutek umorzenia postanowienie o wyjawienie

majątku traci moc wiążącą i chociaż formalnie istnieje, nie wywiera skutków

prawnych. Z tego punktu widzenia można więc uznać, że umorzenie prowadzi do

takich samych skutków, jak uchylenie postanowienia. Dochodzi w istocie do sytuacji

przewidzianej w art. 59 ust. 1 u.K.Rej.S.; postanowienie, na podstawie którego

dokonano wpisu w rejestrze dłużników niewypłacalnych, przestało wywierać skutki

prawne.

Drugi argument wiąże się z tym, że umorzenie postępowania o wyjawienie

majątku na wniosek wierzyciela spowodowane jest odpadnięciem podstaw, które

uzasadniały traktowanie dłużnika jako niewypłacalnego. Zakładając, że wierzyciel

działa racjonalnie, to występuje z wnioskiem o umorzenie postępowania wtedy, gdy

dłużnik już go zaspokoił lub gdy odpadną postawy do przypuszczenia, że wierzyciel

zaspokojenia nie uzyska. W istocie więc po umorzeniu postępowania o wyjawienie

majątku odpadają podstawy do traktowania dłużnika jako niewypłacalnego.

Kolejny argument dotyczy funkcji pełnionych przez rejestr dłużników

niewypłacalnych. Jeżeli celem wpisania dłużnika do takiego rejestru jest informacja

o tym, że jest on niewypłacalny oraz swoista sankcja dla dłużnika za to, iż dopuścił

do takiego stanu, to utrzymywanie wpisu w rejestrze staje się bezprzedmiotowe,

gdy dłużnik przestał być niewypłacalny. Pozostawienie go w rejestrze dłużników

niewypłacalnych staje się tym bardziej bezzasadne, że umorzenie postępowania w

sprawie wyjawienia majątku następuje z inicjatywy wierzyciela. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., orzekł, jak w

uchwale.