I CNP 75/06

Sygn. akt I CNP 75/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie ze skargi T.W., H.W., małoletnich M.W. i A.W. reprezentowanych przez

przedstawicieli ustawowych T.W. i H.W.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego

w W. z dnia 7 grudnia 2004 r., sygn. akt [...],

w sprawie z powództwa J.W.

przeciwko T.W., H.W.

i małoletnim M.W. i A.W. reprezentowanym przez przedstawicieli ustawowych T.W.

i H.W.

o eksmisję,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2007 r.,

oddala skargę i nie obciąża skarżących kosztami postępowania

przed Sądem Najwyższym.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2004 r., Sąd Okręgowy w W., uwzględniając

apelację powoda J.W., zmienił wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 21 styczna

2004 r. i nakazał pozwanym opuszczenie i opróżnienie określonego lokalu

mieszkalnego. Sąd drugiej instancji ustalił, że przedmiotowy lokal jest własnością

Miasta W., a jego głównymi najemcami, na podstawie decyzji Urzędu Dzielnicy z

dnia 20 czerwca 1991 r., byli rodzice pozwanego T.W. – H. i J.W. W lokalu wraz z

najemcami mieszkali pozwani. W dniu 18 stycznia 1998 r. zmarła H.W., w dniu 14

stycznia 1999 r. zaś J.W. zawarł z Zarządem Budynków Komunalnych aneks do

umowy najmu, w którym zamieszczono oświadczenie, że powód z dniem 18

stycznia 1998 r. stał się jedynym najemcą przedmiotowego mieszkania. Sąd drugiej

instancji przyjął następnie, że po śmierci H.W. jedynym najemcą został powód,

gdyż pozwani nie wstąpili w stosunek najmu. Korzystali oni natomiast z lokalu na

podstawie zawartej z powodem umowy użyczenia, która uległa rozwiązaniu

wskutek wystąpienia z powództwem o eksmisję.

Pozwani wnieśli na podstawie art. 4241

§ 1 k.p.c. skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem wskazanego wyroku Sądu Okręgowego. Zarzucili Sądowi

drugiej instancji błędne zastosowanie art. 2 ust. 3, art. 26 ust. 12 i art. 27 ustawy

z dnia 21 czerwca 2001 o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy

i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm.) i art. 691 k.c.

w brzmieniu nadanym powołaną ustawą, w odniesieniu do oceny skutków śmierci

H.W., a to przez uznanie, że pozwani nie wstąpili w stosunek najmu. Według

skarżących, okoliczność tę oceniać należało w oparciu o przepisy ustawy z dnia 2

lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr

105, poz. 509 ze zm.). Podnieśli oni, że – zgodnie z art. 8 tej ustawy – mieścili się

wśród osób wstępujących w stosunek najmu po śmierci H.W. Jako szkodę

wyrządzoną wydaniem zaskarżonego orzeczenia wskazali nie powiększenie się

czynnych pozycji ich majątku wskutek utraty uprawnienia do wykupienia lokalu od

właściciela z 90% bonifikatą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Jednym z konstytucyjnych środków ochrony praw i wolności jest prawo do

wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona przez niezgodne z prawem

działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji RP). Przepis ten

przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za niezgodne

z prawem wykonywanie władzy publicznej. Podstawę, przesłanki i zakres tej

odpowiedzialności regulują natomiast ustawy zwykłe. Generalne unormowanie

w tym zakresie zawierają art. 417-4172

i 421 k.c., które zostały zmienione lub

dodane ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692). W myśl art. 417 § 1 k.c., za

szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub

jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę

z mocy prawa. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego

orzeczenia lub ostatecznej decyzji, to – zgodnie z art. 4171

§ 2 k.c. – jej

naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich

niezgodności z prawem. Wśród „właściwych postępowań", o których mowa w tym

przepisie, mieści się postępowanie wywołane skargą o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia, unormowane w art. 4241

i nast. k.p.c.

Orzeczenie Sądu Najwyższego uwzględniające skargę ma charakter prejudykatu

i stwarza możliwość skutecznego wystąpienia przed sądem powszechnym

z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie za szkodę wynikłą

z wydania orzeczenia niezgodnego z prawem.

W tym stanie rzeczy zasadnicze znaczenie ma dokonanie wykładni pojęcia

„niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia”, użytego w art. 4241

§ 1 k.p.c.

i art. 4171

§ 2 k.c. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto,

że niezgodność orzeczenia z prawem stanowi autonomiczną kategorię

bezprawności i nie może być utożsamiana z pojęciem szeroko rozumianej

bezprawności, występującym w dziedzinie odpowiedzialności cywilnej.

Podkreślono trafnie, że przy jego interpretacji uwzględnić należy istotę władzy

sądowniczej, wyrażającą się w orzekaniu w warunkach niezawisłości, w sposób

bezstronny, zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, ale także od „głosu

sumienia” oraz zakładającą swobodę sędziego w ocenie prawa i faktów. Pod

uwagę wziąć także trzeba to, że ustawodawca nierzadko posługuje się pojęciami

4

niedookreślonymi oraz klauzulami generalnymi i dekretującymi swobodę decyzji

sędziego. Nie bez znaczenia pozostaje okoliczność, że istotną rolę w procesie

stosowania prawa pełni wykładnia, której rezultaty mogą różnić się w zależności od

jej przedmiotu, metod oraz podmiotu jej dokonującego. W konsekwencji, za

orzeczenie niezgodne z prawem w rozumieniu powołanych przepisów uznać można

orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć

(dyskrecjonalności) albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa o charakterze oczywistym i nie

wymagającym głębszej analizy prawniczej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 17 maja 2006 r.,

I CNP 14/06, niepubl., z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz.

35, oraz z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, niepubl.).

Nakazanie pozwanym w zaskarżonym wyroku opróżnienia i opuszczenia

lokalu mieszkalnego wynikało z przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że jedynym

najemcą przedmiotowego mieszkania był powód, a pozwanym nie przysługiwał

w stosunku do tego lokalu żaden tytuł prawny. W ocenie Sądu Okręgowego, nie

wstąpili oni bowiem w stosunek najmu po śmierci H.W., stosunek użyczenia zaś

między pozwanymi a powodem wygasł.

Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia,

w pierwszej kolejności wskazać należy, że w chwili śmierci H.W. dnia 18 stycznia

1998 r. wstąpienie w stosunek najmu po zmarłym najemcy regulował art. 8 ustawy

z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych

(Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.). Przepis art. 8 ust. 1 zd. pierwsze tej ustawy

stanowił, że w razie śmierci najemcy jego zstępni, wstępni, pełnoletnie rodzeństwo,

osoby przysposabiające, albo przysposobione oraz osoba, która pozostawała

faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z najemcą, mieszkający z nim stale

do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu lokalu oraz nabywają jego

uprawnienia i obowiązki związane z tym lokalem, chyba że się tego prawa zrzekną

wobec wynajmującego. W zdaniu drugim powołanego przepisu przewidziano, że

nie dotyczy to osób, które w chwili śmierci najemcy miały tytuł prawny do

zajmowania innego lokalu mieszkalnego. W dniu 10 lipca 2001 r. weszła w życie

5

ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, którą uchylono ustawę o najmie

lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, dodając jednocześnie do kodeksu

cywilnego art. 691. Przepis ten odmiennie określił krąg osób wstępujących w

stosunek najmu po zmarłym najemcy, wyłączając m.in. wstąpienie w ten stosunek

w wypadku śmierci jednego ze współnajemców lokalu mieszkalnego. Rozstrzygając

powstały w związku ze zmianą stanu prawnego problem czasowego zasięgu art.

691 k.c., Sąd Najwyższy przyjmował jednolicie, że przepis ten w brzmieniu

nadanym ustawą o ochronie praw lokatorów nie ma zastosowania dla oceny

przesłanek wstąpienia w stosunek najmu po najemcy zmarłym przed wejściem w

życie tej ustawy (zob. np. uchwałę z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 36/02, OSNC

2003, nr 4, poz. 45, oraz wyrok z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 723/99, niepubl.).

Stanowisko takie znajdowało oparcie w powszechnie aprobowanej zasadzie prawa

międzyczasowego, zgodnie z którą, skutki zdarzeń prawnych z okresu

obowiązywania dawnego prawa należy oceniać według przepisów

dotychczasowych (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1990 r., III

CZP 24/90, OSNCP 1991, nr 2-3, poz. 18, z dnia 29 listopada 1991 r., III CZP

123/91, OSNCP 1992, nr 6, poz. 101). Nie dostrzegano jednocześnie podstaw do

nadania art. 691 k.c. mocy wstecznej, obejmującej również zdarzenia sprzed

wejścia w życie ustawy o ochronie praw lokatorów.

W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd drugiej instancji – wbrew

swej powinności - nie powołał przepisów, które zastosował do oceny wstąpienia

przez pozwanych w stosunek najmu. Nie ulega jednak wątpliwości, że okoliczność

ta powinna być oceniona na podstawie przepisów ustawy o najmie lokali

mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych obowiązujących w chwili śmierci H.W.

Dlatego też zasadniczą rangę miały następujące ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd Rejonowy i nie zakwestionowane przez Sąd Okręgowy. Po pierwsze, w

chwili śmierci H.W. była współnajemcą spornego lokalu razem z mężem –

powodem J.W. Po drugie, skarżący T.W. i jego małoletnie dzieci A. i M. W. mieścili

się w kręgu osób wstępujących w stosunek najmu po zmarłej na podstawie art. 8

ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych. Zamieszkiwali

oni ponadto stale w przedmiotowym lokalu z H.W. do chwili jej śmierci, nie zrzekli

się prawa najmu w stosunku do wynajmującego i nie przysługiwał im tytuł prawny

6

do innego lokalu mieszkalnego. Po trzecie, pozwana H.W. w chwili śmierci H.W.

zajmowała lokal wspólnie z mężem T.W. Skarżący T. i małoletni A. oraz M. W.

spełniali zatem w dacie zgonu H.W. wszystkie przesłanki wstąpienia w mocy prawa

w stosunek najmu określone w art. 8 ust. 1 ustawy o najmie lokali mieszkalnych,

H.W. natomiast uzyskała wówczas status najemcy jako żona T.W. na podstawie

art. 7 tej ustawy. Na istnienie tego stosunku nie mogło w żaden sposób wpłynąć

zawarcie w 1999 r. przez powoda aneksu do umowy najmu zawierającego

oświadczenie, że jest on jedynym najemcą spornego mieszkania. Odmienne

stanowisko Sądu drugiej instancji, które stało się podstawą rozstrzygnięcia

nakazującego pozwanym opróżnienie i opuszczenie lokalu, pozostawało w rażącej i

oczywistej sprzeczności z wymienionymi przepisami, prowadząc do wydania

orzeczenia obiektywnie niezgodnego z prawem. Należy podkreślić, że Sąd drugiej

instancji nie przytoczył żadnych argumentów jurydycznych dla poparcia swojego

poglądu. Stwierdził jedynie ogólnikowo, że ustalenie Sądu pierwszej instancji, iż

pozwani wstąpili w stosunek najmu, nie znajduje uzasadnienia w stanie faktycznym

sprawy ani w przepisach prawa.

Obiektywna niezgodność z prawem zaskarżonego orzeczenia i zasadność

zarzutów skargi nie są jednak wystarczające dla jej uwzględnienia. Jak stanowi art.

42411

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy oddala skargę w razie braku podstawy do

stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z prawem.

W piśmiennictwie podkreślono trafnie, że pojęcie podstawy do takiego stwierdzenia

rozumieć należy szeroko i nie można utożsamiać go z podstawą skargi

w rozumieniu art. 4244

i 4245

§ 1 pkt 2 k.p.c. Uznać trzeba, że brak podstawy do

stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem powodujący oddalenie skargi

zachodzi m.in. wówczas, gdy podstawy skargi (art. 4244

k.p.c.) okazały się

bezzasadne, albo, gdy podstawy te okazały się zasadne, lecz mimo to orzeczenie

odpowiada prawu. Wymienione okoliczności nie wyczerpują jednak sytuacji, gdy nie

ma podstawy do stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia.

Podkreślić wszak należy, że funkcją analizowanej skargi jest doprowadzenie

do stwierdzenia przez Sąd Najwyższy wystąpienia jednej z materialnoprawnych

przesłanek roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej judykacyjną

działalnością sądów powszechnych w postaci niezgodności z prawem

7

prawomocnego orzeczenia (art. 4171

§ 2 k.c.). Między postępowaniem

unormowanym w art. 4241

i nast. z k.p.c. i postępowaniem z powództwa przeciwko

Skarbowi Państwa o odszkodowanie zachodzi przy tym ścisły związek, gdyż

orzeczenie Sądu Najwyższego uwzględniające skargę stanowi prejudykat

w późniejszym procesie odszkodowawczym. Wiąże się z tym zamieszczenie przez

ustawodawcę wśród konstrukcyjnych wymagań skargi obowiązku

uprawdopodobnienia wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie

orzeczenia, którego skarga dotyczy (art. 4245

§ 1 pkt 4 k.p.c.). Niespełnienie tego

wymagania prowadzi do odrzucenia skargi przez Sąd Najwyższy na podstawie art.

4248

§ 1 k.p.c. Inaczej ocenić należy sytuację, gdy skarżący – z formalnego punktu

widzenia - zadośćuczyni temu wymaganiu, zawierając w skardze wywód mający na

celu uprawdopodobnienie wskazanej szkody, lecz z wywodu tego wynika, że nie

poniósł on jednak konkretnej szkody wskutek wydania kwestionowanego

orzeczenia. W takim wypadku uwzględnienie skargi przez Sąd Najwyższy byłoby

bezcelowe, gdyż powództwo odszkodowawcze wytoczone przed sądem

powszechnym podlegałoby i tak oddaleniu. W konsekwencji, biorąc pod uwagę

funkcje analizowanego postępowania, jego usytuowanie w obowiązującym

systemie dochodzenia od Skarbu Państwa roszczeń odszkodowawczych oraz

względy ekonomii procesowej, przyjąć trzeba, że o nieistnieniu podstawy do

stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, skutkującym

oddaleniem skargi, można mówić również w sytuacji, gdy mimo obiektywnej

niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, wydanie tego orzeczenia nie

wyrządziło skarżącemu szkody. Podkreślić jednocześnie należy, że udowodnienie

tej szkody w postępowaniu przed Sądem Najwyższym nie jest wymagane.

Wystarczy bowiem, że skarżący szkodę taką uprawdopodobni, z tym że chodzi tu

nie o formalne jedynie spełnienie wymagania w tym względzie, lecz

o uprawdopodobnienie rzeczywiste (materialne).

Jako szkodę wynikającą z wydania zaskarżonego orzeczenia skarżący

wskazali utratę możliwości wykupienia od właściciela przedmiotowego mieszkania

z 90% bonifikatą. Powołanie się przez skarżących na szkodę w postaci utraconych

korzyści wymagało co najmniej uprawdopodobnienia okoliczności, że gdyby nie

wydano orzeczenia niezgodnego z prawem, ich majątek uległby powiększeniu.

Powinni zatem wykazać – bez konieczności zachowywania szczegółowych

8

przepisów o postępowaniu dowodowym (art. 243 k.p.c.) – że zachodziło wysokie

prawdopodobieństwo powiększenia ich majątku w sytuacji, gdyby nie wydano

wyroku niezgodnego z prawem. Skarżący ograniczyli się tymczasem do dołączenia

do skargi pisma Urzędu Miasta W. z dnia 2 stycznia 2006 r. potwierdzającego

możliwość nabycia lokalu z bonifikatą.

Z pisma tego wynika jednak również, że sprzedaż nastąpić mogła wyłącznie

na rzecz wszystkich najemców, w tym powoda i jego małżonki W.W. Skarżący w

swojej skardze nad tym niebagatelnym przecież zastrzeżeniem przeszli do

porządku dziennego. Biorąc pod uwagę, że między powodem a pozwanymi istniał

silny i długotrwały konflikt, będący zresztą podłożem sprawy zakończonej

zaskarżonym orzeczeniem, stwierdzić więc należy, iż nie zachodziło wystarczająco

wysokie prawdopodobieństwo realizacji uprawnienia do nabycia spornego lokalu z

uwzględnieniem wzmiankowanego wyżej zastrzeżenia. Świadczy o tym ponadto

fakt, że – mimo powstania możliwości nabycia lokalu na preferencyjnych zasadach

już w 2001 r. – pozwani i powód z uprawnienia tego wcześniej nie skorzystali.

Skarżący zresztą, co bardzo wymowne, nie podjęli nawet próby wykazania, że

działając wespół z powodem mogli doprowadzić do zakupu spornego lokalu

mieszkalnego. W konsekwencji, nie można przyjąć, że majątek ich uległby

powiększeniu, a wydanie zaskarżonego orzeczenia wyrządziło im szkodę. Nie

istniała tym samym podstawa do stwierdzenia niezgodności z prawem

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego, skarga zaś podlegała oddaleniu na

podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 102 w zw. z 391 § 1,

39821

i 42412

k.p.c.