III SK 21/06

Wyrok z dnia 19 marca 2007 r.

III SK 21/06

Przedsiębiorca może stosować postanowienia wzorca umownego okre-

ślające zasady odpowiedzialności finansowej konsumenta w przypadku wcze-

śniejszego wypowiedzenia umowy, ale zasady tej odpowiedzialności muszą

pozostawać w związku z kosztami i ryzykiem przedsiębiorcy.

Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), SSN Krystyna

Bednarczyk, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca

2007 r. sprawy z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko „P.” - Centrum Kształcenia Kadr Spółce z o.o. w Ł. o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone, na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 lipca 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację.

U z a s a d n i e n i e

Pozwem z dnia 31 lipca 2003 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsu-

mentów (dalej jako Prezes UOKiK) wniósł o uznanie za niedozwolone postanowień

wzorców stosowanych przez Profesja Centrum Kształcenia kadr Sp. z o.o. w Ł. Wy-

rokiem z dnia 4 sierpnia 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsu-

mentów w Warszawie (dalej jako SOKiK) uznał w pkt 1 za niedozwolone i zakazał

stosowania w umowach z konsumentami postanowień wzorca umowy o treści: a)

nałożenie kary za zwłokę w dokonywaniu opłat następuje w sytuacji przekracza okre-

ślonych w § 4 pkt 2 terminów, wysokość naliczonych odsetek odpowiada wysokości

1.00 PLN za każdy dzień zwłoki; b) dyscyplinarne wykreślenie z listy słuchacza lub

zawieszenie w prawach słuchacza nie zwalania zleceniodawcy z obowiązku uregu-

lowania opłaty czesnego za semestr do pełnej wysokości; c) w przypadku rezygnacji

z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysłu-

2

guje; d) w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie

przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzupełniania opłaty, określonej w §

3 pkt 2 do pełnej wysokości; e) zleceniodawca zastrzega sobie prawo do zmiany po-

stanowienia § 3 pkt 2, dotyczącego wysokości czesnego za naukę na semestrach

programowo wyższych. Apelacja strony pozwanej została uwzględniona jedynie w

odniesieniu do klauzuli umieszczonej w § 5 ust. 7 wzorca i w tym zakresie Sąd Ape-

lacyjny zmienił zaskarżony wyrok oraz oddalił powództwo. W pozostałym zakresie

apelacja została oddalona. Strona pozwana zaskarżyła wyrok kasacją, podnosząc

zarzut naruszenia art. 4791

§ 2 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 83a ust. 1 ustawy z dnia

7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. 2004 r. Nr 256, poz.

2572 ze zm.), art. 3853

pkt 12 i 13 w związku z art. 491, 492 i 493 k.c., art. 3851

§ 1

k.c. w związku z art. 4 dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich 93/13/EWG z dnia 5

kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.

Skarżący domagał się uchylenia wyroku w pkt II i III i przekazania sprawy w tym za-

kresie do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmiany zaskarżonego wyroku w

części zaskarżonej i oddalenie powództwa. Pozwana spółka podtrzymywała zarzut

braku legitymacji biernej z tej racji, że nie przysługuje jej status prawny przedsiębior-

cy w rozumieniu art. 4791

§ 2 pkt 4 k.p.c., ponieważ zgodnie z art. 83a ust. 1 ustawy

z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (dalej: „ustawa z dnia 7 września 1991

r.”) jej działalność w zakresie świadczenia usług edukacyjnych nie jest działalnością

gospodarczą.

Wyrokiem z dnia 9 marca 2006 r. [...] Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

w pkt III oraz II w części dotyczącej oddalenia apelacji w zakresie żądania uznania za

niedozwolone klauzul umownych opisanych w pkt 1 a, c i d wyroku Sądu Okręgowe-

go w Warszawie z dnia 4 sierpnia 2004 r. i w tej części przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego oraz oddalił skargę kasacyjną w pozostałej części. Sąd

Najwyższy uznał, iż zakwestionowanie wysokości odsetek w świetle art. 3851

§ 3 k.c.

w wysokości 1 zł za dzień opóźnienia jest przedwczesne, jeżeli bowiem - według

Sądu Apelacyjnego - kalkulacja wysokości odsetek za opóźnienie zapłaty czesnego

„pozostaje w całkowitym oderwaniu od realiów ekonomicznych”, to jednak nie prze-

prowadzono odpowiednich wyliczeń pozwalających zweryfikować wysokość odsetek

określonych w kwestionowanej klauzuli (np. nie podano średniego poziomu czesne-

go w okresie stosowania wzorca). Ograniczono się tylko do ogólnego stwierdzenia,

3

że przyjęta we wzorcu umownym stopa procentowa ponad 20-krotnie przekracza

skalę odsetek ustawowych, które i tak przewyższają poziom inflacji. Samo zestawie-

nie wysokości odsetek za opóźnienie przyjętej we wzorcu w skali roku (1 zł x 365 dni)

ze stopą procentową przewidzianą dla odsetek ustawowych, określonych w rozpo-

rządzeniach Rady Ministrów (wydawanych na podstawie art. 359 § 3 k.c.) może istot-

nie prowadzić do stwierdzenia dysproporcji poziomu stóp procentowych. Nietrudno

jednak zauważyć, że dysproporcja ta powstaje także z racji stosunkowo niewysokich

opłat czesnego. Im mniejsza zatem należność główna, tym - oczywiście - większa

dysproporcja pomiędzy umowną (1 zł dziennie) i ustawową stopą procentową. We-

dług Sądu Najwyższego relatywizm ten nie został dostrzeżony przez Sąd Apelacyjny,

gdyby więc podzielić stanowisko tego Sądu o niedopuszczalnej wysokości umownej

stopy procentowej przy istnieniu wspomnianego poziomu opłat miesięcznych, to na-

leżałoby uznać, że wysokość odsetek umownych za opóźnienie nie powinna prze-

kraczać poziomu około 0,05 zł dziennie. W takiej sytuacji powstają jednak uzasad-

nione wątpliwości, czy odsetki w takiej wysokości mogłyby pełnić swoją właściwą

funkcję prawną w postaci dyscyplinowania słuchaczy do terminowego wnoszenia

opłat zgodnie z cyklem edukacyjnym. Tej funkcji nie podważa fakt, że pozwana

spółka jako organizator procesu edukacyjnego dysponuje także innymi środkami od-

działywania na słuchaczy (np. zawieszenie w prawach słuchacza i inne). Sąd Naj-

wyższy wskazał, iż przy ponownej ocenie postanowień zawartych w § 5 pkt 4 umowy

o świadczenie usług edukacyjnych w świetle art. 3851

§ 1 k.c. nie bez znaczenia po-

zostawać mogą także przepisów ustawy z dnia 7 lipca 2005 r., o zmianie ustawy -

Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 157, poz. 1316).

Wprawdzie ustawę tę stosuje się do czynności prawnych dokonanych po jej wejściu

w życie, tj. po dniu 20 lutego 2006 r. (art. 5 i 6 ustawy), ale przedmiotem niniejszego

postępowania jest tzwiązku abstrakcyjna kontrola kwestionowanego postanowienia

umownego, które jest nadal stosowane przez pozwaną spółkę w zakresie świadcze-

nia usług edukacyjnych (art. 316 k.p.c.). Odnosząc się do pozostałych klauzul, Sąd

Najwyższy przyjął, iż dla uznania klauzul rezygnacyjnych za niedozwolone nie jest

jednak dostatecznie wystarczająca argumentacja prawna przedstawiona w zaskar-

żonym wyroku, mająca służyć wykazaniu, że klauzule te kształtują obowiązki konsu-

menta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interes

(art. 3851

§ 1 zdanie pierwsze k.c.). Po pierwsze, w uzasadnieniu zaskarżonego wy-

roku nawiązano pośrednio do zagadnienia rozkładu ryzyka w umowach o świadcze-

4

nie usług edukacyjnych. W ocenie Sądu Apelacyjnego, uczący się nie powinien po-

nosić ryzyka osobistych zdarzeń losowych (np. choroby, śmierci osoby bliskiej, na-

głego wyjazdu służbowego), co oznaczałoby zasadność domagania się przez niego

zwrotu dokonanej już opłaty czesnego lub odmowy jej uzupełnienia za określony

okres. Rozkład ryzyka stanowi zasadniczy element konstrukcyjny w każdej umowie

obligacyjnej, należało zatem najpierw dokonać odpowiedniej kwalifikacji prawnej

umowy o świadczenie usług edukacyjnych, stanowiącej punkt wyjścia w zakresie

oceny rozkładu ryzyka w odniesieniu do określonego typu stosunku obligacyjnego.

Przedwcześnie zatem powołano się w zakresie klauzul rezygnacyjnych na przepisy

dotyczące umów wzajemnych (art. 490 i 491 k.c.), jeżeli wcześniej nie próbowano

dokonać właściwej kwalifikacji prawnej umownego stosunku obligacyjnego łączącego

słuchaczy z pozwaną spółką, organizującą zajęcia dydaktyczne, a rezygnację z zajęć

uznano za oświadczenie słuchacza obejmujące odstąpienie od umowy wzajemnej.

Bez takiej kwalifikacji i przesądzenia ogólnej reguły rozkładu ryzyka w stosunku kre-

owanym umową o świadczenie usług edukacyjnych, w tym - ryzyka pojawienia się

osobistych zdarzeń losowych po stronie konsumenta, nie sposób zarzucać pozwanej

spółce, że klauzule rezygnacyjne rażąco naruszają interes konsumenta i nie dadzą

się pogodzić z takimi normami społecznymi, jak życzliwość lub wzajemne zaufanie

stron. Po drugie, nie została także wykazana w dostatecznie przekonywający sposób

ogólna konstatacja, że omawiane klauzule rezygnacyjne prowadzą do uzyskania

przez pozwaną spółkę nadmiernego zysku - w razie rezygnacji uczącego się przed

rozpoczęciem zajęć - lub tworzą zbyt daleko idącą ochronę przedsiębiorcy przed

skutkami decyzji konsumenta - w razie rezygnacji słuchacza po rozpoczęciu zajęć.

Takie wnioski wymagałyby ustalenia przynajmniej w sposób ogólny finansowej orga-

nizacji procesu edukacyjnego w pozwanej spółce, strona pozwana utrzymywała

przecież, że ponosiła z góry koszty przygotowania kolejnego cyklu nauczania. Mogły

tu zatem wchodzić w grę określone koszty stałe, ponoszone niezależnie od liczebno-

ści poszczególnych grup słuchaczy, np. koszty wynagrodzenia nauczycieli, pozy-

skania odpowiedniej kadry dydaktycznej lub eksploatacji pomieszczeń dydaktycz-

nych. Takie stałe koszty miałyby zapewnić finalizację zakładanego procesu eduka-

cyjnego w interesie wszystkich uczestników nauczania. Oznacza to, że rezygnacja z

udziału w nauczaniu przez słuchaczy nie musi - wbrew kategorycznemu stwierdzeniu

Sądu Apelacyjnego - prowadzić do zmiany wspomnianych kosztów stałych, a przede

wszystkim do ich obniżenia.

5

Sąd Najwyższy podzielił stanowisko Sądu Apelacyjnego dotyczące klauzuli

umownej zastrzegającej pozwanej spółce możliwość zmiany wysokości opłaty cze-

snego w czasie trwania nauki w semestrach programowo wyższych (§ 7 ust. 1

wzorca). Nie można kwestionować samej dopuszczalności zmiany wysokości cze-

snego, w treści kwestionowanej klauzuli brakuje jednak wskazania podstawowych

kryteriów, które mogłyby decydować o takiej zmianie. Określenie kryteriów zmiany

ograniczałoby niewątpliwie element uznaniowości pozwanej spółki, wprowadzałoby

do umowy o usługi edukacyjne element stosownej informacji niezbędnej do kalkulacji

przez słuchaczy kosztów nauki w całym cyklu edukacyjnym, a tym samym, także

czynnik lojalności kontraktowej wobec konsumenta. W rezultacie zastrzeżenie przez

przedsiębiorcę uprawnienia do zmiany czesnego w przyszłych semestrach, bez

wskazania kryteriów takiej zmiany, prowadzi do ukształtowania obowiązków finanso-

wych uczących się w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza ich

interesy (art. 3851

§ 1 k.c.). Chodzi tu bowiem o tzwiązku modyfikacyjną klauzulę

umowną bez określenia przesłanek jednostronnej zmiany treści umownego stosunku

obligacyjnego. Na tej podstawie Sąd Najwyższy uznał za trafny zarzut naruszenia

art. 3851

k.c. § 1 k.c. w wyniku przedwczesnego zastosowania tego przepisu i przyję-

cie, że postanowienia umowne dotyczące zastrzeżenia odsetek za opóźnienie w za-

płacie czynszu oraz rezygnacji z nauki przed lub po jej rozpoczęciu należy zaliczyć

do kategorii postanowień niedozwolonych. Natomiast skarga kasacyjna okazała się

natomiast nieuzasadniona w odniesieniu do kwestionowanego przez stronę powo-

dową postanowienia wzorca upoważniającego pozwaną spółkę do jednostronnej

zmiany wysokości czesnego bez wskazania kryteriów dokonywania takich zmian.

Dlatego tym zakresie została oddalona (art. 39814

k.p.c.).

Wyrokiem z dnia 20 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok

SOKiK w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie rozstrzygnięcia objętego pod-

punktami 1a, 1c i 1d. W uzasadnieniu wskazano, iż oddalenie powództwa w zakresie

rozstrzygnięcia z pkt. 1a) znajduje oparcie w przepisach ustawy z dnia 7 lipca 2005 r.

o zmianie Kodeksu cywilnego. Wprowadzony na mocy tej ustawy art. 359 § 21

i 22

k.c. określa maksymalną wysokość odsetek wynikających z czynności prawnych.

Jeżeli wysokość odsetek przekracza ustalony ustawą pułap, należą się odsetki mak-

symalne. W związku z tym niedopuszczalne stało się pobieranie odsetek w wysoko-

ści 1 zł za każdy dzień opóźnienia w zapłacie czesnego. Postanowienie to z mocy

prawa zostało bowiem zastąpione odsetkami w wysokości 22% w skali rocznej (we-

6

dług wyliczenia Sądu Apelacyjnego). W zakresie rozstrzygnięcia z pkt 1 c (w przy-

padku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesionych

opłat nie przysługuje) oraz pkt 1 d (w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć,

zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzu-

pełniania opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości), Sąd Apelacyjny od-

wołał się - zgodnie ze wskazówkami Sądu Najwyższego - do konstrukcji umowy

zlecenia. Stwierdził, iż świadczenie usług edukacyjnych wymaga ustalenia ram cza-

sowych dla poszczególnych etapów nauczania. Najmniejszą jednostką czasową w

zorganizowanych formach kształcenia jest semestr. Semestr stanowi jednostkę nie-

podzielną w tym sensie, iż zawarcie takiej umowy zawsze wymaga zobowiązania

zapewnienia usługi kształcenia przez co najmniej semestr. Na tej podstawie Sąd

Apelacyjny przyjął, że umowa o świadczenie usług edukacyjnych jest umową termi-

nową, dlatego nie jest możliwe jej wypowiedzenie przez jedną ze stron w dowolnym

momencie. Brak zatem możliwości odpowiedniego zastosowania art. 746 k.c., po-

nieważ możliwość wypowiedzenia umowy o oznaczonym czasie trwania kłóci się z

terminowych charakterem stosunku zobowiązaniowego. Dlatego okoliczność, iż

jedna ze stron rezygnuje ze świadczeń przewidzianych w umowie nie zwalania jej z

obowiązku spełnienia własnych świadczeń.

Skargę kasacyjną od przedmiotowego orzeczenia wniósł Prezes UOKiK do-

magając się uchylenia wyroku w zakresie oddalenia pozwu i orzeczenie co do istoty

sprawy poprzez zakazanie pozwanej spółce stosowania w obrocie z konsumentami

postanowień wzorca umownego wskazanych w pkt. 1 c („w przypadku rezygnacji z

nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysłu-

guje”) i 1 d („w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat

nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzupełnienia opłaty, określonej

w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości”) wyroku Sądu drugiej instancji. Zaskarżonemu wy-

rokowi Prezes UOKiK zarzucił naruszenie: 1) art. 3851

§ 1 k.c., poprzez uznanie, że

zakwestionowane przez powoda postanowienia wzorca umownego nie są sprzeczne

z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco interesów konsumentów oraz 2) art. 746

k.c. w związku z art. 750 k.c., przez niewłaściwe zastosowanie, poprzez uznanie, że

z uwagi na niepodzielność świadczenia wynikającą z umowy o świadczenie usług

edukacyjnych art. 746 k.c. nie może mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie do

oceny stosunku prawnego łączącego stronę pozwaną z konsumentem. W uzasad-

nieniu skargi kasacyjnej Prezes UOKiK wskazał, iż zaskarżony wyrok odchodzi od

7

dotychczasowej linii orzecznictwa, uznającej za abuzywne między innymi następu-

jące klauzule, zbliżone do tych, które są przedmiotem postępowania w niniejszej

sprawie: „zwrot opłaty, po potrąceniu 10% kwoty nominalnej, może nastąpić jedynie

w przypadku, gdy student nie podjął studiów. Wniosek o zwrot opłaty musi być zło-

żony nie później niż 2 tygodnie po rozpoczęciu semestru i wymaga formy pisemnej”

(wyrok SOKiK z 20 lipca 2006 r., XVII Amc 35/06, MSiG 2006/230/14656); „słucha-

cze mogą zrezygnować z uczestnictwa w kursie w ciągu 2 tygodni od dnia pierw-

szych zajęć, które odbędą się po dokonaniu wpłaty. Otrzymują wtedy zwrot wpłaco-

nej należności pomniejszonej jedynie o kwotę proporcjonalną do liczby zajęć, które

się w tym czasie odbyły” (wyrok SOKiK z 23 czerwca 2006 r., XVII Amc 88/05, MSiG

2006/233/14815); „dziekan może skreślić studenta z listy studentów w przypadkach

określonych w regulaminie studiów. Skreślenie nie powoduje przysługiwania prawa

do roszczenia o zwrot którejkolwiek z wcześniej wniesionych opłat" (wyrok SOKiK z 7

sierpnia 2006 r., XVII Amc 45/05, MSiG 2006/243/15394); „z powodu nieuiszczenia

opłaty w terminie student może zostać skreślony z listy studentów. Skreślenie nie

rodzi prawa do roszczenia o zwrot którejkolwiek z wcześniej dokonanych wpłat (ibi-

dem)”; „skreślenie z listy studentów nie rodzi prawa do roszczenia o zwrot którejkol-

wiek z wcześniej dokonanych opłat (ibidem)”; „w przypadku rezygnacji ze studiów w

Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie lub w przypadku

skreślenia z listy studentów z przyczyn regulaminowych wpłacone czesne, za dany

semestr i wszystkie poprzednie nie podlega zwrotowi" (wyrok SOKiK z 17 maja 2006

r., XVII Amc 9/05, MSiG 2006/202/12794); „nierozpoczęcie lub przerwanie nauki

przez uczestnika kursu nie wpływa na obowiązki Płatnika określone w 2 ust. 3

umowy, nie pomniejsza wartości kursu określonej w zgłoszeniu na kurs oraz nie po-

woduje wygaśnięcia innych roszczeń finansowych ze strony Uniwersyteckiej Szkoły

Kształcenia Indywidualnego wobec Płatnika" (wyrok SOKiK z 11 maja 2006 r., XVII

Amc 176/05, MSiG 2006/218/ 13921); „uczestnik kursu skreślony z listy uczestników

z wyżej wymienionych powodów nie może dochodzić odszkodowania, ani zwrotu

wpłaconych pieniędzy" (wyrok SOKiK z 4 maja 2006 r., XVII Amc 52/05, MSiG

2006/218/13917); „w przypadku rezygnacji przez słuchacza z uczestnictwa w kursie

po podpisaniu niniejszej umowy szkoła nie zwraca uiszczonej opłaty za kurs" (wyrok

SOKiK z 24 maja 2006 r., XVII Amc 87/05, MSiG 2006/218/13923); „po upływie 2

tygodni od rozpoczęcia zajęć, uczestnik rezygnując z nauki nie otrzymuje zwrotu

wpłaconej kwoty" (wyrok SOKiK z 13 kwietnia 2006 r., XVII Amc 43/05, MSiG

8

2006/202/12795); „przy rezygnacji z nauki uczestnik nie otrzymuje zwrotu wpłaty re-

zerwacyjnej" (wyrok SOKiK z 13 kwietnia 2006 r., XVII Amc 43/05, MsiG

2006/202/12795); „rozwiązanie umowy w trakcie trwania semestru nie zwalnia z

obowiązku zapłaty całości czesnego wymagalnego za bieżący semestr" (wyrok

SOKIK z 6 kwietnia 2006 r., XVII Amc 79/05, MSiG 2006/234/14884); „w przypadku

przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowiązany jest do zapłacenia cze-

snego za cały semestr, czesne zapłacone nie podlega zwrotowi (ibidem)”; „informu-

jemy, iż po odbyciu się pierwszych zajęć nie uznajemy rezygnacji z kursu i nie zwra-

camy wpłaconej kwoty (...). W szczególnych przypadkach należy skierować pismo

(do 1 tygodnia od momentu rezygnacji z kursu) z prośbą o zwrot gotówki lub zwol-

nienie z dalszej zapłaty do kierownika firmy. Uczestnik zostaje zwolniony z opłat w

szczególnych przypadkach uznanych przez szkołę w formie pisemnej" (wyrok SOKiK

z 30 marca 2006 r., XVII Amc 68/05, MSiG 2006/214/13650); „w przypadku rezygna-

cji przed końcem I semestru słuchaczowi nie przysługuje zwrot nadpłaconej kwoty"

(wyrok SOKiK z 22 marca 2006 r., XVII Amc 72/05, MSiG 2006/236/14999); „akade-

mia nie dokona zwrotu jakiejkolwiek wpłaconej na jej rachunek przez słuchacza

kwoty, w przypadku gdy zrezygnuje on z kursu językowego (a tym samym odstąpi od

realizacji oznaczonych w niniejszej umowie warunków) po upływie pierwszych czte-

rech godzin lekcyjnych (ibidem)”; „rezygnacja z kursu nie zwalnia z płatności za cały

semestr" (wyrok SOKiK z 22 czerwca 2005 r., XVII Amc 50/05, MSiG

2006/233/14814).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Postępowanie, które doprowa-

dziło do jej wniesienia ma na celu dokonanie abstrakcyjnej, to jest oderwanej od kon-

kretnej umowy i wynikającego z niej rozkładu prawa i obowiązków stron, oceny abu-

zywnego charakteru postanowień wzorca umownego używanego w obrocie konsu-

menckim przez przedsiębiorcę. Kontrola abstrakcyjna polega na kontroli wzorca jako

takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec dotyczy (uchwała SN z

dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03, OSN 2005 nr 2. poz. 25; wyrok SOKiK z 19

czerwca 2002 r., XVII Amc 34/01, Dz.Urz.UOKiK 2002/3-4/174). W przypadku kon-

troli abstrakcyjnej ocenie podlega treść postanowienia wzorca, a nie sposób jego

wykorzystania, czy jego powszechność w analogicznych wzorcach umowy firm kon-

9

kurencyjnych. Istotą kontroli tego rodzaju jest bowiem eliminacja określonych posta-

nowień wzorców z obrotu i dostarczenie przedsiębiorcom oraz konsumentom infor-

macji, jakiego rodzaju postanowienia wzorców są niepożądane we współczesnej go-

spodarce rynkowej. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie określają prze-

słanek „abuzywności” postanowień wzorca. Przepis art. 47936

k.p.c. ogranicza się

jedynie do wskazania właściwości SOKiK w „sprawach o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone”. W świetle literalnej wykładni art. 3851

k.c. należy

stwierdzić, że nie czynią tego również przepisy Kodeksu cywilnego. Przepis ten doty-

czy bowiem postanowień umowy, a nie postanowień wzorca (o którym mowa we

wcześniejszych przepisach Kodeksu cywilnego). Konieczna jest zatem rozszerzają-

ca, funkcjonalna wykładnia art. 3851

k.c. w celu sformułowania materialnych kryte-

riów oceny abuzywności postanowień wzorca. Nieuzgodnione indywidualnie posta-

nowienie umowy w rozumieniu art. 3851

k.c. jest bowiem zaczerpnięte przez przed-

siębiorcę z wzorca umownego. Abstrakcyjna ocena abuzywności postanowienia

wzorca powinna zatem uwzględniać dwa kryteria wskazane w art. 3851

k.c.: 1)

sprzeczność z dobrymi obyczajami; 2) rażące naruszenie interesów konsumenta. Nie

stosuje się jednak art. 3852

k.c., ponieważ w przypadku kontroli abstrakcyjnej nie

bada się umowy, a jedynie wzorzec. Okoliczności zawarcia umowy, data zawarcia

itp. są zatem bezprzedmiotowe. Jeśli kontrola ma być abstrakcyjna, nie może ograni-

czać się do wykładni konkretnej umowy (wyrok SN z dnia 6 października 2004 r., I

CK 162/04). W przeciwnym razie - to jest gdyby ocena abuzywności postanowienia

wzorca wymagała uwzględniania całego kontekstu wzorca, relacji z innymi postano-

wieniami wzorca, ewentualnie z postanowieniami innych wzorców, które mogą mieć

zastosowanie - kontrola abstrakcyjna straciłaby swój charakter i stałaby się indywi-

dualną kontrolą wzorca umownego. Dlatego Sąd Najwyższy nie podziela wyrażone-

go w orzecznictwie SOKiK poglądu, zgodnie z którym „analogiczne lub identyczne

postanowienia do zarejestrowanych jako niedozwolone mogą zostać nie uznane za

niedozwolone w kontekście całej umowy - np. przywilejów konsumenta” (wyrok

SOKiK z dnia 28 stycznia 2004 r., XVII Ama 36/03) oraz „wpisana do rejestru klau-

zula umowna uznana za niedozwoloną na kanwie określonego stanu faktycznego i

prawnego, jako naruszająca zbiorowe interesy konsumentów, nie stanowi sama

przez się prejudykatu dla innych umów. Nie można bowiem wykluczyć, iż analogicz-

ne lub nawet identyczne postanowienia wzorca umowy, uznane za niedozwolone, nie

10

będą za takie uznane w kontekście oceny całej umowy w innej sprawie” (wyrok

SOKiK z dnia 25 marca 2004 r., XVII Ama 51/03).

Ocena abuzywności postanowienia wzorca umownego w ramach kontroli

abstrakcyjnej wymaga dokonania przez sąd weryfikacji „przyzwoitości” konkretnej

klauzuli. Sąd musi zbadać, czy oceniane postanowienie wzorca jest sprzeczne z

ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów. Powinien usta-

lić, jak wyglądałaby prawa lub obowiązki konsumenta w braku takiej klauzuli. Jeżeli

konsument byłby - na podstawie ogólnych przepisów - w lepszej sytuacji, gdyby kon-

kretnego postanowienia wzorca nie było, należy przyjąć, że ma ono charakter abu-

zywny. Należy również podkreślić, iż postępowanie w sprawie abstarakcyjnej kontroli

klauzul używanych we wzorcach umownych ma na celu wyeliminowanie pewnych

postanowień wzorców, a nie umów. Nie oznacza zatem, iż stosowanie określonych

sformułowań lub unormowań jest w ogóle wyłączone w obrocie cywilnoprawnym.

Niedozwolone jest jedynie posługiwanie się nimi we wzorcach umów, zaś legalność

ich stosowania w konkretnej umowie może być badana w trybie kontroli incydental-

nej, z uwzględnieniem postanowień całej umowy, rozkładu praw i obowiązków stron,

ryzyka, jakie ponoszą, itp.

Przechodząc do oceny meritum skargi kasacyjnej Prezesa UOKiK należy od-

wołać się do treści art. 746 k.c., która - zgodnie z przyjętym powyżej założeniem -

powinna dostarczyć wskazówek co do standardu zgodnego z prawem ukształtowania

obowiązków konsumenta we wzorcu umownym. Z art. 746 § 1 k.c. wynika, iż dający

zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Strony mogą ograniczyć prawo do

wypowiedzenia umowy, ale dający zlecenie nie może zrzec się z góry prawa do wy-

powiedzenia zlecenia z ważnych powodów (art. 746 § 3, wyrok Sądu Najwyższego z

19 września 2002 r., V CKN 1217/00). Przepisy Kodeksu cywilnego nie różnicują

umów zlecenia o charakterze jednorazowym lub ciągłym, bądź terminowym. Zasady

wypowiedzenia dotyczą każdej umowy zlecenia. Przepisy Kodeksu cywilnego okre-

ślają jedynie skutki majątkowe wypowiedzenie zlecenia. Zależą one jedynie od po-

wodu wypowiedzenia. Jeżeli dający zlecenie wypowiedział je bez ważnych powodów

obowiązany jest: 1) zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w

celu należytego wykonania zlecenia; 2) uiścić przyjmującemu zlecenie część wyna-

grodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czynnościom, 3) naprawić szkodę.

Jeżeli wypowiedzenie zlecenia uzasadnione było ważnymi powodami, dający zlece-

nie nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej. Nie ma to jednak wpływu na

11

skuteczność wypowiedzenia umowy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września

2002 r., V CKN 1152/00, nie publikowany). Orzecznictwo dopuszcza również okre-

ślenie przez strony terminu wypowiedzenia umowy, do której stosuje się przepisy o

zleceniu, także z ważnych powodów (wyrok SN z dnia 20 kwietnia 2004 r., V CK

433/03). Należy również wskazać na zapatrywania Sądu Najwyższego, w świetle

których umowa zlecenia zawarta na czas oznaczony może być wypowiedziana przez

każdą ze stron w każdym czasie (wyrok z dnia 28 września 2004 r., IV CK 640/03).

Uwzględniając, że zlecenie opiera się na wzajemnym zaufaniu stron, art. 746 k.c.

pozwala wypowiedzieć umowę zlecenia każdej ze stron w każdym czasie, nawet bez

ważnych powodów. Uregulowanie to dotyczy także umów zlecenia zawartych na

czas oznaczony. Jego ratio, tj. ochrona wzajemnego zaufania stron umowy zlecenia,

jest w pełni aktualna także w odniesieniu do umów zlecenia zawartych na czas ozna-

czony. Omawiane uprawnienie do wypowiedzenia zlecenia ma charakter uprawnie-

nia prawnokształtującego, a złożone w jego wykonaniu oświadczenie o wypowiedze-

niu wywiera skutek ex nunc, tj. od chwili złożenia (art. 61 § 1 k.c.) (wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 28 września 2004 r., IV CK 640/03). Dający zlecenie, w razie doko-

nania wypowiedzenia, obowiązany jest zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki po-

czynione przez niego w celu należytego wykonania zlecenia; w przypadku odpłatne-

go zlecenia powinien mu także uiścić część wynagrodzenia odpowiadającego jego

dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego po-

wodu - ponadto naprawić szkodę (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2004

r., IV CK 640/03).

Z powyższego wynika, iż fakt zawarcia umowy na czas oznaczony (lub o cha-

rakterze terminowym, którym to określeniem posłużył się Sąd Apelacyjny) nie może

uzasadniać odmówienia konsumentowi jako zlecającemu określone usługi (w tym

przypadku usługi edukacyjne) uprawnienia do wypowiedzenia tej umowy w każdym

czasie z jakichkolwiek powodów, a więc także takich, które nie mogą być uznane za

ważne. Jak wyżej wyjaśniono, przyczyny przyznania dającemu zlecenie przewidzia-

nego w art. 746 § 1 k.c. uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia są aktualne również

w przypadku umowy zlecenia zawartej na czas oznaczony. Formuła „odpowiedniego

stosowania”, przyjęta w art. 750 k.c., nie daje więc podstaw do modyfikacji art. 746 §

1 k.c. przy jego stosowaniu do umów o świadczenie usług edukacyjnych przez nie-

objęcie jego zasięgiem umów o świadczenie usług edukacyjnych zawartych na czas

oznaczony. Zawarcie spornej umowy na czas oznaczony mogłoby uzasadniać od-

12

mówienie konsumentowi jako zlecającemu usługi edukacyjne wynikającego z art.

746 § 1 w związku z art. 750 k.c. uprawnienia do wypowiedzenia tylko wtedy, gdyby

ze względu na okoliczności zawarcia tej umowy można było w oznaczeniu czasu jej

wiązania dostrzegać także wolę stron wyłączenia uprawnienia do wypowiedzenia.

Okoliczność ta nie podlega jednak kontroli w trybie postępowania w sprawie stwier-

dzenie niezgodności postanowienia wzorca umów (kontroli abstrakcyjnej), a może

być brana pod uwagę jedynie przy kontroli incydentalnej.

Mając powyższe na względzie należy dokonać oceny charakteru postanowień

wzorca umownego objętych przedmiotowym postępowaniem. Pierwsze postanowie-

nie brzmi następująco: „w przypadku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczę-

ciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje”. Pozbawia ono konsumenta

prawa do zwrotu jakiejkolwiek opłaty uiszczonej z tytułu zawarcia umowy świadcze-

nia usług edukacyjnych, jeżeli zrezygnował z podjęcia nauki przed rozpoczęciem za-

jęć, a więc de facto zanim konsument rozpoczął otrzymywać świadczenie wzajemne

oraz niezależnie od tego, jakie koszty poniósł przedsiębiorca w związku z przygoto-

waniem do świadczenia usług edukacyjnych. Traktując art. 746 w związku z art. 750

k.c. jako wzorzec oceny uprawnień konsumenta w przypadku wypowiedzenia umowy

zlecenia, należy stwierdzić, iż na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o zleceniu

konsument, który wypowiedziałby umowę, byłby zobowiązany: 1) zwrócić przyjmują-

cemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia; 2)

uiścić przyjmującemu zlecenie część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychcza-

sowym czynnościom, 3) naprawić szkodę (w przypadku rezygnacji z nauki bez waż-

nych powodów). Z powyższego zestawienia wynika jednoznacznie, iż klauzula „w

przypadku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesio-

nych opłat nie przysługuje” w sposób rażący narusza interesy konsumenta, niezależ-

nie od tego, o jakie opłaty chodzi. Drugie z postanowień, które nie zostało uznane

przez Sąd Apelacyjny za abuzywne brzmi następująco: „w przypadku rezygnacji po

rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zo-

bowiązany do uzupełniania opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości”. Jest

to opłata za naukę w danym semestrze. Omawiane postanowienie znajduje zasto-

sowanie, gdy konsument zrezygnuje z nauki (wypowie umowę) po rozpoczęciu zajęć

(semestru). Postanowienie to jest niekorzystne dla konsumenta w ten sposób, że

zobowiązuje go do zapłaty za cały semestr niezależnie od tego, z ilu zajęć skorzystał

(czyli w oderwaniu od tego, w jakim zakresie odebrał należny mu z tytułu uiszczonej

13

opłaty ekwiwalent). Jednakże, jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, semestr jest

najmniejszą jednostką czasową w zorganizowanych formach kształcenia. Po rozpo-

częciu semestru przedsiębiorca nie ma lub ma bardzo ograniczone możliwości za-

stąpienia rezygnującego studenta - konsumenta innym uczestnikiem. Jednocześnie

musi ponosić stałe koszty związane z zapewnieniem procesu nauki, niezależnie od

tego ilu słuchaczy będzie ostatecznie uczestniczyć w zajęciach. Dlatego uznanie za

abuzywne postanowienia o treści „w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć,

zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzu-

pełnienia opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości” , mogło budzić wątpli-

wości, które doprowadziły Sąd Apelacyjny do uwzględnienia apelacji pozwanej. Jed-

nakże, z zestawienia przedmiotowego postanowienia z wzorcem uprawnień konsu-

menta wynikających z art. 746 k.c. wynika, iż konsument rozwiązujący umowę po

rozpoczęciu zajęć byłby zobowiązany: 1) zwrócić przedsiębiorcy edukacyjnemu wy-

datki, które ten poczynił w celu należytego wykonania umowy; 2) uiścić przedsiębior-

cy edukacyjnemu część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czyn-

nościom, 3) ewentualnie naprawić szkodę (w postaci uszczerbku w przychodach lub

zmniejszenia zysku wskutek konieczności pokrycia z mniejszej puli środków pocho-

dzących od innych studentów kosztów stałych nauki w danym semestrze). Z powyż-

szego zestawienia wynika, iż zakres obowiązków konsumenta wynikający z przed-

miotowego postanowienia w sposób rażący odbiega od zakresu obowiązków wyni-

kających z art. 746 k.c. Ponadto, pozbawia konsumenta prawa do niepłacenia od-

szkodowania z tytułu wypowiedzenia zlecenia, jeżeli wypowiedzenie to zostało doko-

nane z ważnych powodów. Zdaniem Sądu Najwyższego tak sformułowana klauzula

ma charakter abuzywny. Przedsiębiorca ma bowiem szereg innych możliwości

ochrony swoich interesów na wypadek rezygnacji konsumenta z umowy o świadcze-

nie usług edukacyjnych. Przedsiębiorca może stosować postanowienia wzorca

umownego określające zasady odpowiedzialności finansowej konsumenta w przy-

padku wcześniejszego wypowiedzenia umowy, ale zasady tej odpowiedzialności mu-

szą pozostawać w związku z kosztami i ryzykiem przedsiębiorcy.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================