V CSK 12/07

Sygn. akt V CSK 12/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa J. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w R.

zastąpionemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 sierpnia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powód J. B., jako jeden ze spadkobierców P. B., wniósł na podstawie art.

192 § 1 zdanie drugie k.k.w. o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa,

działającego przez Prezydenta Miasta R., Wojewodę […] i Naczelnika Urzędu

Skarbowego w R., kwoty 54.629 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 18 marca

2004 r. i kosztami postępowania, jako części odszkodowania za majątek

skonfiskowany ojcu na podstawie skazującego wyroku sądu karnego. Wyrok ten

został uchylony przez Sąd Najwyższy, który uniewinnił P. B. Kara przepadku mienia

została wykonana, w związku z czym P. B. został pozbawiony prawa własności

nieruchomości opisanych w dawnych księgach wieczystych: […] na rzecz Skarbu

Państwa. Zwrot tych nieruchomości stał się niemożliwy, ponieważ nieruchomość

objęta księgą wieczystą KW nr […] stała się własnością Miasta R., a nieruchomość

objęta Kw. nr […] jest własnością tegoż Miasta i pozostaje we współużytkowaniu

wieczystym właścicieli lokali mieszkalnych położonych w budynku usytuowanym na

tej nieruchomości.

Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa. Wszystkie trzy

jednostki organizacyjne reprezentujące Skarb Państwa zarzuciły, że nie są

właściwe do działania w niniejszym postępowaniu imieniu Skarbu Państwa.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem wstępnym z dnia 24 stycznia 2006 r. uznał

roszczenie powoda za usprawiedliwione w zasadzie w odniesieniu do pozwanego

Skarbu Państwa - Naczelnika Urzędu Skarbowego w R.

Sąd Okręgowy ustalił, że Wojskowy Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 22

kwietnia 1949 r. uznał P. B. winnym popełnienia przestępstwa opisanego w art. 7

dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych

okresie odbudowy Państwa (Dz. U. z 1946 r. Nr 30, poz. 92), polegającego na

działalności szpiegowskiej w latach 1946-1949, i za to skazał go na kary 15 lat

więzienia oraz pozbawienia praw publicznych i orzekł przepadek całego majątku na

rzecz Skarbu Państwa. Najwyższy Sąd Wojskowy w Warszawie postanowieniem z

dnia 27 września 1949 r. utrzymał wyrok w mocy. P. B. zmarł dnia 18 października

1955 r. Jednym z jego spadkobierców ustawowych jest syn J. B. Rodzina P. B.

3

wystąpiła o stwierdzenie nieważności orzeczeń sądów wojskowych w trybie ustawy

z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.). Sąd Okręgu Wojskowego w W. postanowieniem z

dnia 2 sierpnia 1991 r. nie uwzględnił wniosku. Na skutek kasacji Naczelnego

Prokuratora Wojskowego, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 25 czerwca 1999 r.

uchylił wyrok skazujący z dnia 22 września 1949 r. oraz postanowienie

Najwyższego Sądu Wojskowego z 27 września 1949 r. i uniewinnił P.B. od

zarzucanych mu czynów.

Sąd Okręgowy zważył, że żadna z jednostek organizacyjnych pozwanego

Skarbu Państwa nie zakwestionowała zasadności roszczenia powoda. Sporna

natomiast była kwestia, która z tych jednostek powinna działać jako pozwany Skarb

Państwa w niniejszym procesie. Sąd Okręgowy przyjął, że na właściwą jednostkę

organizacyjną wskazują przepisy art. 30 w związku z art. 187 i 188 k.k.w. Na

podstawie art. 8 ust. 1 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku

(Dz. U. Nr 65, poz. 390) organami wykonującymi tą karę były urzędy likwidacyjne,

podlegające Ministrowi Skarbu, a od 1950 r. Ministrowi Finansów po

przekształceniu Ministerstwa Skarbu przez ustawę z dnia 7 marca 1950 r. (Dz. U.

Nr 10, poz. 101). W 1950 r. urzędy likwidacyjne zostały zniesione, a ich

dotychczasowe kompetencje i zadania przejęły wydziały finansowe prezydiów

powiatowych i wojewódzkich rad narodowych. Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. -

Kodeks karny wykonawczy wskazała jako organy uprawnione do wykonywania

egzekucji kar konfiskaty mienia lub przepadku majątku wydziały finansowe

prezydium powiatowych rad narodowych. Wydziały te zostały następnie

przekształcone w urzędy skarbowe. W związku z tym Sąd Okręgowy uznał, że

pozwany Skarb Państwa - Naczelnik Urzędu Skarbowego w R. odpowiada wobec

powoda co do zasady za spełnienie roszczenia opisanego w pozwie.

Pozwany Skarb Państwa - Naczelnik Urzędu Skarbowego w R., zarzucił w

apelacji naruszenie art. 192 k.k.w. i art. 328 § 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej

4

sprawy kwestia rozróżnienia takich pojęć prawnych, jak konfiskata mienia czy

przepadek mienia od przepadku przedmiotu (art. 45 k.k.). Artykuł 192 k.k.w. odnosi

się bowiem do każdego przejęcia składnika majątkowego na podstawie wyroku

skazującego, następnie uchylonego.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że skoro Skarb Państwa na skutek komunalizacji

mienia państwowego przestał być właścicielem rzeczonych nieruchomości, ich

zwrot w naturze jest niemożliwy. W związku z tym Skarb Państwa na mocy art. 192

§ 1 zd. 2 k.k.w. odpowiada za szkodę, którą poniósł uprawniony. Ewentualne

wzbogacenie po stronie Gminy nie zwalnia Skarbu Państwa od odpowiedzialności

określonej w tym przepisie. W tej sytuacji należało uznać zarzut braku legitymacji

biernej po stronie Skarbu Państwa za bezzasadny.

Ponieważ nie została stwierdzona nieważność orzeczenia w trybie ustawy

o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, podstawy roszczenia

powoda nie stanowi art. 10 ust. 1 tej ustawy, a art. 10 ust. 2, wskazujący na

Ministra Skarbu Państwa jako właściwego do wykonywania zastępstwa

procesowego Skarbu Państwa, nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stwierdzenie, że Naczelnik Urzędu

Skarbowego jest właściwą statio fisci Skarbu Państwa, znajduje podstawę

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2003 r., I CKN 1256/2000 (OSNC

2004, nr 4, poz. 63).

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w skardze kasacyjnej zarzuciła

naruszenie art. 192 § 1 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym w dniu 25 czerwca 1999

r. w związku z art. 39 pkt 4 k.k., art. 40 lit. e) i f) dekretu PKWN z dnia 23 września

1944 r. - Kodeks karny Wojska Polskiego (Dz. U. Nr 4, poz. 27) i art. 44 lit. e)

rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 11 lipca 1932 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 60,

poz. 571) przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie art.

192 § 1 zdanie pierwsze k.k.w. w związku z art. 9 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. -

Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę

o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) przez niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że w niniejszej sprawie nie zachodzą

5

przesłanki do restytucji naturalnej i w konsekwencji uznanie, iż Skarb Państwa ma

w tej sprawie legitymację bierną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dalej idący jest pierwszy zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej, który

zmierza do zanegowania art. 192 § 1 k.k.w. w brzmieniu obowiązującym w dniu

25 czerwca 1999 r. jako podstawy prawnej powództwa wskazanej przez powoda

oraz potwierdzonej najpierw w wyroku wstępnym Sądu Okręgowego, a następnie

w wyroku Sądu Apelacyjnego. Należy w związku z tym podkreślić, że w sprawie,

w której okoliczności faktyczne były zasadniczo podobne do występujących

w niniejszej sprawie, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 września 2004 r., V CK

100/04 (OSNC 2005, nr 7-8, poz. 145) podkreślił, iż stwierdzenie nieważności

orzeczenia przewidziane w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu

za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 ze zm.) nie

jest wymagane do dochodzenia zwrotu mienia, którego przepadek lub konfiskatę

orzeczono na rzecz Skarbu Państwa, lub dochodzenia jego równowartości

w sytuacji, w której osoba uprawniona do zwrotu została prawomocnie

uniewinniona od zarzutu popełnienia w latach 1944-1956 przestępstwa związanego

z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a zajęte mienie nie

zostało zwolnione z naruszeniem obowiązujących w tym czasie przepisów.

Rozważenia w związku z tym wymaga, czy w tej sytuacji art. 192 § 1 k.k.w.

w brzmieniu obowiązującym w dniu 25 czerwca 1999 r., kiedy Sąd Najwyższy

uchylił dwa wyroki skazujące P. B. z 1949 r. i uniewinnił go od zarzucanych mu

czynów, może stanowić alternatywną podstawę odpowiedzialności Skarbu

Państwa.

Zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 192 § 1 k.k.w., mającym

zastosowanie w niniejszej sprawie, „W razie uchylenia orzeczenia o przepadku

przedmiotów, darowania tego środka lub zwolnienia rzeczy, w wyniku wniesionego

powództwa, składniki mienia przejęte w trakcie wykonania środka karnego zwraca

się uprawnionemu. W razie niemożności zwrotu, Skarb Państwa odpowiada za

stratę, którą poniósł uprawniony”. Zmiana tego przepisu, dokonana na podstawie

6

ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1061), polegała na zastąpieniu wyrazu „stratę”

wyrazem „szkodę”. Rozważany przepis koresponduje z art. 39 pkt 4 k.k., według

którego w pierwotnym brzmieniu, mającym zastosowanie w niniejszej sprawie,

środkiem karnym był m. in. przepadek przedmiotów. Zmiana tego przepisu,

dokonana na podstawie ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy -

Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1061), polegała na

zastąpieniu wyrazów „przepadek przedmiotów” wyrazem „przepadek”. Dawny art.

38 pkt 6 Kodeksu karnego z dnia 19 kwietnia 1969 r. (Dz. U. Nr 13, poz. 94 ze zm.)

przewidywał karę dodatkową „przepadku rzeczy”, a pkt 5 – karę dodatkową

„konfiskaty mienia” zniesioną na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1990 r.

o zmianie Kodeksu karnego i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 14, poz. 84).

Zgodnie z art. 44 lit. e dawnego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 11 lipca

1932 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 ze zm.) karą dodatkową był m. in.

„przepadek przedmiotów majątkowych i narzędzi”.

Według szczególnych przepisów art. 40 lit. e i f dekretu PKWN z dnia

23 września 1944 r. – Kodeks karny Wojska Polskiego (Dz. U. Nr 4, poz. 27) karami

dodatkowymi były „przepadek mienia” oraz „przepadek przedmiotów majątkowych

i narzędzi”. Z kolei stosownie do art. 49 § 2 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r.

o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych okresie odbudowy Państwa (Dz. U.

Nr 30, poz. 92 ze zm.) sąd mógł orzec „przepadek majątku skazanego w całości lub

określonego przedmiotu majątkowego”. Do orzeczonej przez sąd kary dodatkowej

„przepadku całości lub części majątku” miały zastosowanie przepisy dekretu z dnia

22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 ze zm.).

Z dniem wejścia w życie tego dekretu, który obowiązywał 1949 r., gdy zapadły dwa

wyroki skazujące P. B., utraciły moc obowiązującą wszelkie przepisy w przedmiocie

unormowanym tym dekretem, a w szczególności art. 44 Kodeksu karnego Wojska

Polskiego oraz art. 49 § 3-5 dekretu o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych

w okresie odbudowy Państwa.

Artykuł 192 k.k.w. jest funkcjonalnie związany z art. 39 pkt 4 i art. 44 k.k.

Związanie to przejawia się w szczególności w przyjęciu w wymienionych przepisach

identycznej terminologii w odniesieniu do orzekania przez sąd o przepadku

7

(pierwotnie: o przepadku przedmiotów). Jednakże art. 192 § 1 k.k.w. z natury

rzeczy odnosi się do uchylenia nie tylko takiego orzeczenia o przepadku

(pierwotnie: przepadku przedmiotów), które zostało wydane na podstawie obecnie

obowiązującego Kodeksu karnego, ale również na podstawie dawniej

obowiązujących przepisów przewidujących karę dodatkową przepadku albo

konfiskaty majątku w różnych postaciach, w tym do przepisów karnych, które

obowiązywały w 1949 i zostały zastosowane do P. B. Za przyjęciem takiej wykładni

rozważanego przepisu przemawia też argumentum a minori ad maius. Skoro

bowiem, w stanie prawnym obowiązującym w dniu 25 czerwca 1999 r., nie mogło

wywołać skutków prawnych uchylone orzeczenie o przepadku przedmiotów wydane

na podstawie Kodeksu karnego z 1997 r., to tym bardziej nie mogło okazać się

skuteczne uchylone w 1999 r. dawne orzeczenie dalej idące, mianowicie dotyczące

przepadku całości lub części majątku.

Drugi zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej dotyczy przyjęcia przez Sąd

Apelacyjny, że Skarb Państwa jest w niniejszej sprawie biernie legitymowany,

podczas gdy, zdaniem skarżącego, istnieją podstawy do restytucji naturalnej,

mianowicie dochodzenia zwrotu nieruchomości od Miasta R. Rozważenia

w związku z tym wymaga, czy została spełniona przesłanka „niemożności zwrotu”

według art. 192 § 1 k.k.w.

Skarżący, powołując się na art. 9 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), twierdzi, że w okolicznościach

niniejszej sprawy obowiązek zwrotu nieruchomości ciążący na radzie narodowej

stopnia podstawowego został przejęty przez Miasto R. Zgodnie z tym przepisem,

„Prawa przysługujące podmiotom wymienionym w art. 5 i ich obowiązki -

przechodzą na odpowiadające im jednostki komunalne: dotyczy to w szczególności

praw i obowiązków wynikających z użytkowania wieczystego.”.

Komunalizacja mienia państwowego mogła nastąpić z mocy prawa (art. 5

ust. 1 albo 2 bądź art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.) albo na podstawie

konstytutywnej decyzji właściwego wojewody (art. 5 ust. 3 albo 4 tej ustawy).

Decyzja wojewody wydana na podstawie art. 5 ust. 1 albo 2 ustawy ma charakter

8

deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, mianowicie od dnia 27 maja 1990 r.,

potwierdza bowiem, że w tym dniu właściwa gmina stała się właścicielem

określonego mienia państwowego. Ze znajdujących się w aktach niniejszej sprawy

odpisów z kilku ksiąg wieczystych wynika jedynie, że Skarb Państwa stał się

właścicielem rzeczonych nieruchomości na podstawie „decyzji Urzędu

Wojewódzkiego w K.” wydanych w 1992 r. i 1998 r. Niezależnie jednak od tego, czy

właściwy wojewoda wydał decyzje deklaratywne, czy konstytutywne, należy

przyjąć, że stosownie do art. 9 powołanej ustawy na nowego właściciela (Miasto R.)

przeszły wszelkie prawa i obowiązki wobec osób trzecich istniejące w dniu, w

którym decyzje stały się ostateczne. W okolicznościach niniejszej sprawy jest zaś

bezsporne, że roszczenie o zwrot utraconego mienia powstało z chwilą wydania

przez Sąd Najwyższy wyroku z dnia 25 czerwca 1999 r., oraz że w tym dniu mienie

to stanowiło własność Miasta R. Miasto R. nie mogło zatem przejąć obowiązku,

który nie istniał w dniu, w którym decyzja komunalizacyjna stała się ostateczna.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

jc