II CSK 523/06

Sygn. akt II CSK 523/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Gospodarczego Banku Spółdzielczego

w G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Rejonowemu w M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 kwietnia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód Gospodarczy Bank […] S.A. domagał się zasądzenia od pozwanego

Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w M. kwoty 481 469 zł wraz z odsetkami

ustawowymi oraz kosztami procesu, tytułem odszkodowania za niezgodne z

prawem działanie funkcjonariusza państwowego.

Wyrokiem z dnia 5 lipca 2005 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił powództwo.

Na skutek apelacji powoda, wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2006 r. Sąd

Apelacyjny oddalił apelację. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące

ustalenia faktyczne i ich ocena prawna:

W dniu 30 grudnia 2000 r. M. i A. J. zbyli na rzecz P. D. L. S.A. prawo

użytkowania wieczystego działki gruntu nr 74/2, położonej w M., wraz ze związaną

z tym prawem własnością budowli. Nabywca w § 6 aktu notarialnego wniósł o

ujawnienie tego prawa na jego rzecz w księdze wieczystej nr […], prowadzonej dla

przedmiotowej nieruchomości przez Sąd Rejonowy w M.

Dnia 6 kwietnia 2001 r. P. D. L. S.A., oświadczając, że jest wpisany w

księdze wieczystej jako użytkownik wieczysty działki oraz właściciel budynków na

niej posadowionych, zawarł umowę sprzedaży przedmiotowej nieruchomości,

przenoszącą jej własność na „S.” Sp. z o.o. w M., która jako kupujący wnosiła w §

10 aktu notarialnego o wpis jej prawa w księdze wieczystej. Wniosek ten wpłynął do

Sądu Rejonowego w M. dnia 11 kwietnia 2001 r.

Postanowieniem z dnia 30 maja 2001 r. w księdze wieczystej nr […]

dokonano wpisu, na podstawie umowy sprzedaży z dnia 30 grudnia 2000 r., praw

na rzecz powodowego P. D. L. S.A. Postanowieniem z dnia 1 czerwca 2001 r. Sąd

Rejonowy w M. odmówił dokonania wpisu na rzecz „S.” Sp. z o.o. Na skutek

powtórnego złożenia tego wniosku, w dniu 11 lipca 2001 r. dokonano ostatnio

wzmiankowanego wpisu.

W dniu 13 lipca 2001 r. powód Gospodarczy Bank S.A. zawarł ze „S.” Sp. z

o.o. umowę o kredyt inwestycyjny. Zabezpieczeniem wierzytelności miało być

3

ustanowienie na rzecz powoda hipoteki zwykłej na przedmiotowej nieruchomości,

nabytej przez kredytobiorcę.

Na skutek wniosku powoda z dnia 13 lipca 2001 r., Sąd Rejonowy w M.

dokonał żądanego wpisu hipoteki zwykłej na nieruchomości, o czym powiadomił

powoda oraz spółkę „S”. Jednakże, na skutek apelacji Syndyka Masy Upadłości P.

D. L. S.A., postanowienie w tym przedmiocie zostało uchylone przez Sąd Okręgowy

w S., który wniosek o wpis oddalił. Kasacja spółki „S.” od powyższego

postanowienia została prawomocnie odrzucona.

Pismem z dnia 19 listopada 2003 r. powód wezwał Prezesa pozwanego

Sądu Rejonowego w M. do zapłaty kwoty 500 000 zł wraz z odsetkami 20%

w stosunku rocznym tytułem odszkodowania za dokonanie błędnego wpisu prawa

użytkowania wieczystego na rzecz „S.” Sp. z o.o. Pismem z dnia 9 grudnia 2003 r.

Prezes Sądu Rejonowego w M. odmówił zapłaty, powołując się w szczególności na

brak przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej oraz na nieuprawomocnienie

wpisu.

W dniu 21 listopada 2003 r. syndyk upadłego P. D.L. S.A. zbył przedmiotową

nieruchomość na rzecz osoby trzeciej.

Przy tak poczynionych ustaleniach faktycznych w sprawie, które Sąd drugiej

instancji przyjął w całości za własne, roszczenie powoda zostało uznane za

bezzasadne. Rozwijając tezę postawioną przez Sąd Okręgowy, że powód nie

wykazał kumulatywnego wystąpienia przesłanek odpowiedzialności Skarbu

Państwa na podstawie art. 417 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym w dniu 11 lipca

2001 r., Sąd Apelacyjny wskazał, iż odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez

wykonywanie władzy publicznej jest uzasadniona obiektywną niezgodnością aktu

władzy z prawem, co należy rozumieć jako zaprzeczenie zachowania

uwzględniającego nakazy i zakazy wynikające z normy prawnej.

Pojęcie „niezgodności z prawem”, o którym mowa w art. 77 ust. 1 Konstytucji RP,

musi być rozumiane węziej niż na gruncie prawa cywilnego, wyklucza ono bowiem

uznanie za bezprawne działania lub zaniechania organu władzy publicznej, który

narusza klauzule generalne odwołujące się do etycznych wzorców zachowania,

jak chociażby „zasady współżycia społecznego” czy też „dobre obyczaje”.

4

Odpowiedzialność, o której mowa, należy wiązać z różnego rodzaju zachowaniami,

zarówno faktycznymi, jak i mającymi postać orzeczeń lub decyzji, przy czym opiera

się ona na zasadzie obiektywnie pojętej bezprawności, nie zaś winy.

Powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego odnoszące się do

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za działania funkcjonariuszy,

Sąd Apelacyjny uznał, że nieprawomocne orzeczenie sądu nie może być uznane

za niezgodne z prawem w razie jego uchylenia lub zmiany w toku kontroli

instancyjnej, bowiem postępowanie odwoławcze może doprowadzić jeszcze do

skorygowania nieprawidłowości. Cechę „niezgodności z prawem” przypisać zatem

można dopiero orzeczeniu formalnie prawomocnemu.

Nie bez znaczenia dla oceny zasadności roszczenia jest także, zdaniem

Sądu drugiej instancji fakt, że kredyt zabezpieczony hipoteką został uruchomiony

faktycznie jeszcze przed jej ustanowieniem, a także że istnieje (niewyjaśniona

przez powoda) rozbieżność pomiędzy ogólną kwotą udzielonego kredytu

a wartością nieruchomości, która według treści umowy zawartej przez powodowy

Bank ze spółką „S.” była faktycznie znacznie niższa i wynosiła jedynie 220 000 zł.

W ogólnej ocenie Sądu Apelacyjnego, powoda nie mogła chronić rękojmia

wiary publicznej ksiąg wieczystych, gdyż poprzestał on na zapewnieniu o istnieniu

prawa, podczas gdy przy zachowaniu należytej staranności mógł z łatwością ustalić

właściwy stan rzeczy. Takie postępowanie powoda było sprzeczne z wysokimi

wymaganiami profesjonalizmu, jakie należy stawiać przed bankami jako

instytucjami rynku finansowego, stale i zawodowo zajmującymi się udzielaniem

kredytów. Nie odpowiadało ono wzorcowi należytej staranności, albowiem powód

zaniechał dowiedzenia się o faktach, które z łatwością ujawniłby, gdyby zapoznał

się z treścią działu II księgi wieczystej. Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę,

że prawo użytkowania wieczystego na rzecz spółki „S.” nie mogło wygasnąć, gdyż

nigdy nie powstało z uwagi na nieważność umowy. Nie mogła zatem powstać

również i hipoteka, gdyż wpis tego ograniczonego prawa rzeczowego do księgi

wieczystej ma charakter konstytutywny.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku powód oparł na obu podstawach

z art. 3983

§ 1 k.p.c., w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazując na:

5

1) błędną wykładnię art. 417 k.c. poprzez przyjęcie, że pozwany nie wyrządził

swoim działaniem powodowi szkody, gdyż nie było ono bezprawne, a nadto że

pozwany nie wykazał w ogóle faktu powstania szkody; 2) błędną wykładnię art.

4171

§ 2 k.c. przez przyjęcie, że szkodę może wyrządzić tylko orzeczenie

prawomocne; 3) błędną wykładnię art. 6 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361

z późn. zm.; dalej: „u.k.w.h.”) przez przyjęcie, że rękojmia wiary publicznej nie

chroniła powoda, gdyż działał on w złej wierze.

Z kolei w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania, skarżący

powoływał się na naruszenie zaskarżonym wyrokiem: 1) art. 380 k.p.c. w zw.

z art. 222 k.p.c. i w zw. z art. 217 k.p.c. poprzez brak rozpoznania postanowień

Sądu pierwszej instancji oddalających wnioski dowodowe powoda, które to

postanowienia nie podlegały zaskarżeniu zażaleniem, a miały wpływ na wynik

sprawy; 2) art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 224 k.p.c. oraz w zw. z art. 227 k.p.c.

poprzez brak rozważenia wszelkich przedstawionych w apelacji zarzutów,

w szczególności dotyczących nieprzeprowadzenia przez Sąd pierwszej instancji

postępowania dowodowego w zakresie wnioskowanym przez powoda, a istotnym

dla rozstrzygnięcia sprawy oraz zarzutu zamknięcia rozprawy bez uprzedniego

udzielenia głosu stronom.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia kasacyjnego, skarżący żądał

uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu,

a ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kwoty dochodzonej pozwem oraz kosztów procesu.

W piśmie procesowym z dnia 21 grudnia 2006 r., stanowiącym odpowiedź na

skargę kasacyjną, reprezentująca pozwanego Prokuratoria Generalna Skarbu

Państwa wnosiła o jej oddalenie w całości, wskazując między innymi, że przesłanki

odpowiedzialności odszkodowawczej nie zostały przez powoda wykazane, zaś

skarga kasacyjna w zakresie pierwszej podstawy kasacyjnej ma w istocie charakter

polemiki z ustaleniami faktycznymi sądów meriti w sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 4171

§ 2 k.p.c. już tylko z tego względu,

że Sąd drugiej instancji go nie stosował, nie mógł więc dokonać jego błędnej

wykładni. Zdarzenie, w którym skarżący upatruje źródło szkody miało miejsce przed

dniem 1 września 2004 r., to jest przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr

162, poz. 1692), którą m.in. ten przepis do kodeksu cywilnego został dodany.

Zgodnie z art. 5 tej ustawy do zdarzeń i stanów prawnych powstałych przed

wejściem w życie ustawy nowelizującej stosuje się przepisy dotychczasowe, a więc

art. 417 k.c., który należy rozumieć w sposób ustalony przez Trybunał

Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK 2001, nr 8,

poz. 14).

Zgodnie z wykładnią przedstawioną w tym wyroku, Skarb Państwa ponosi

odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie

funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, przy

czym odpowiedzialność ta nie jest uwarunkowana stwierdzeniem winy

funkcjonariusza. Nie ulega także wątpliwości, że zasada ta znajduje zastosowanie

także wtedy, gdy szkoda wynikła na skutek wydania zarządzenia lub orzeczenia

(por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 581/99,

OSNC 2002, nr 10, poz. 128, z dnia 20 listopada 2002 r., V CKN 1305/00, nie publ.,

z dnia 29 listopada 2002 r., IV CKN 1532/00, nie publ., z dnia 9 lipca 2003 r.,

IV CKN 357/01, nie publ.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego za ugruntowany

należy także przyjąć pogląd, że podstawę roszczeń odszkodowawczych wynikłych

wskutek wydania niezgodnego z prawem orzeczenia lub zarządzenia stanowił

(przed wejściem w życie art. 4171

k.c.) art. 417 k.c., wykładany zgodnie z art. 77

ust. 1 Konstytucji, nie zaś sam art. 77 ust. 1 Konstytucji. Poza stanowiskiem

wyrażonym w wyroku z dnia 6 lutego 2002 r., V CKN 1248/00 (OSP 2002, nr 10,

poz. 128), uznaje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że podstawy roszczeń

odszkodowawczych nie może stanowić orzeczenie nieprawomocne,

czy nieostateczna decyzja, nawet wadliwe, które zostało następnie skorygowane

przez instancję odwoławczą (por. wyroki SN z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 357/01,

nie publ., z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 206/04, nie publ., z dnia 19 listopada

2004 r., V CK 250/04, OSP 2005, nr 7-8, poz. 98). Ten pogląd należy podzielić,

7

odmienna ocena godzi w zasadę instancyjności postępowania, ponadto może

prowadzić do rozbieżnych rozstrzygnięć w toku instancji i w procesie

odszkodowawczym.

Podstawą dochodzonego w sprawie roszczenia było orzeczenie o wpisie

w księdze wieczystej nieprawomocne, następnie uchylone. Już zatem z tej tylko

przyczyny nie można doszukać się przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa

za niezgodne z prawem działanie funkcjonariusza. Na marginesie zatem już tylko,

bowiem nie ma to znaczenia dla rozstrzygnięcia o zasadności skargi, można

zwrócić uwagę, że wątpliwości może budzić uznanie za niezgodny z prawem wpisu

prawa wieczystego użytkowania spółki „S.” w księdze wieczystej. Trzeba bowiem

zwrócić uwagę, że przed dokonaniem konstytutywnego wpisu, a po złożeniu

wniosku o jego dokonanie, osobie, na której rzecz wpis ma nastąpić, przysługują

wszystkie uprawnienia wynikające z umowy o ustanowieniu prawa, które ma być

wpisane, oprócz samego prawa. Taką sytuację prawną określa się jako

ekspektatywę. P. D. L. mógł więc w dniu 6 kwietnia 2001 r. zbyć ekspektatywę

prawa wieczystego użytkowania na rzecz spółki „S.”, nawet jeszcze przed wpisem

tego prawa do księgi wieczystej, co nastąpiło z dniem 30 maja 2001 r. Powstanie

prawa wieczystego użytkowania uzależnione jest co prawda od dokonania wpisu,

ale ma tu zastosowanie wynikająca z art. 29 u.k.w.h. zasada wstecznego działania

wpisu, jeżeli ostatecznie tego wpisu dokonano. Tak więc również i z tej przyczyny

brak podstaw do formułowania roszczenia odszkodowawczego wobec Skarbu

Państwa za szkodę wywołaną niezgodnym z prawem orzeczeniem o wpisie prawa

wieczystego użytkowania określonej w pozwie nieruchomości.

Wobec powyższego nie wymagają już oceny zarzuty naruszenia art. 6

u.k.w.h. Jeżeli bowiem uznać, że orzeczenie nieprawomocne nie może stanowić

podstawy roszczenia odszkodowawczego, to nie ma już znaczenia, czy według

oceny skarżącego wpis spółki „S.” w chwili uruchomienia kredytu był prawomocny

czy też nie, bądź też, czy mógł ten fakt ustalić na podstawie badania księgi

wieczystej, skoro nie są to czynniki decydujące o przymiocie prawomocności

orzeczenia.

8

Nie są zasadne zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.

Skarżący zarzucał w tym zakresie lakoniczną ocenę podnoszonych w apelacji

zarzutów naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 217, 222, 224 i 227 k.p.c.,

a dotyczących pominięcia przez ten Sąd wniosków dowodowych na okoliczność

kondycji finansowej kredytobiorcy i wykazania wysokości szkody. Zarzuty te zostały

ocenione, Sąd drugiej instancji uznał bowiem za uzasadnione stanowisko,

że wskazywane przez skarżącego okoliczności nie mają dla rozstrzygnięcia sprawy

znaczenia. W sytuacji bowiem, gdy podstawą oddalenia roszczenia

odszkodowawczego przeciwko Skarbowi Państwa był fakt wywodzenia tego

roszczenia z nieprawomocnego orzeczenia, następnie uchylonego w toku instancji,

prowadzenie dowodów na te okoliczności było bezprzedmiotowe. Przypomnieć

należy, że zarzuty natury procesowej mogą stanowić podstawę kasacyjną wtedy,

jeżeli skarżący wykaże, że naruszenie zasad proceduralnych przez sąd drugiej

instancji mogło mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Istnienia takiej

możliwości skarżący nie wykazał.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.

jz