III PK 2/07

Wyrok z dnia 4 kwietnia 2007 r.

III PK 2/07

W zależności od ustaleń faktycznych, wypłacenie pracownikowi przez

pracodawcę wynagrodzenia wyższego niż określone w umowie o pracę może

stanowić dorozumianą zmianę umowy albo zapłatę za pracę w godzinach nad-

liczbowych (art. 29 k.p. w związku z art. 60 k.c. oraz art. 1511

i art. 15111

k.p.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Herbert Szurgacz, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia

2007 r. sprawy z powództwa Moniki M. przeciwko Janinie K. o wynagrodzenie za

pracę w godzinach nadliczbowych, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zamościu z dnia 29

czerwca 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Za-

mościu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Pozwana Janina K. (zatrudniająca powódkę w prowadzonym przez siebie

sklepie) w sprawie z powództwa Moniki M. o wynagrodzenie za pracę w godzinach

nadliczbowych, wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu

z dnia 29 czerwca 2006 r. [...]. Zaskarżonym wyrokiem oddalono jej apelację od wy-

roku Sądu pierwszej instancji zasądzającego od niej na rzecz powódki kwotę

24.772,95 zł z ustawowymi odsetkami, oddalono powództwo w pozostałej części i

orzeczono o kosztach procesu.

Przedmiotem sporu jest wynagrodzenie za pracę powódki w godzinach nad-

liczbowych w soboty, niedziele i święta w sklepie pozwanej w okresie od dnia 1

stycznia 2002 r. do dnia 31 stycznia 2005 r. W tym okresie przepisy Kodeksu pracy

dotyczące wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych obowiązywały w

2

trzech różnych brzmieniach. W okresie do dnia 31 grudnia 2003 r. (pierwszy okres)

przepis art. 134 k.p. obowiązywał w brzmieniu wynikającym z jednolitego tekstu Ko-

deksu pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94). Stanowił on, że: „§ 1. Za pracę w go-

dzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w

wysokości: 1) 50% wynagrodzenia - za pracę w dwóch pierwszych godzinach nad-

liczbowych na dobę; 2) 100% wynagrodzenia - za pracę w dalszych godzinach nad-

liczbowych oraz w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, niedziele i

święta.

§ 11

. Dodatek, o którym mowa w § 1, przysługuje także za każdą godzinę

pracy przekraczającą przeciętną tygodniową normę czasu pracy w przyjętym okresie

rozliczeniowym.

§ 12

. Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatków, o których

mowa w § 1 i w § 11

, obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobi-

stego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki

składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wyna-

gradzania - 60% wynagrodzenia.

§ 2. Dodatek, o którym mowa w § 1, nie przysługuje za pracę w niedzielę w

normalnym czasie pracy, jeżeli pracownikowi udzielono innego dnia wolnego od

pracy w tygodniu. Dotyczy to także pracy w święto.

§ 3. W stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem

pracy dodatek, o którym owa w § 1, może być zastąpiony ryczałtem, którego wyso-

kość odpowiada przewidywanemu wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych”.

W okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2003 r. (drugi okres),

na podstawie art. 1 pkt 28 ustawy z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Kodeks

pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 135, poz. 1146) art. 134 k.p.

stanowił, że:

„§ 1. Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodze-

nia, przysługuje dodatek w wysokości: 1) 50% wynagrodzenia - za prace w godzi-

nach nadliczbowych przypadających w dni powszednie oraz w niedziele i święta bę-

dące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu

pracy, 2) 100% wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadają-

cych w nocy, w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta niebędące dla pracow-

nika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, a także w

godzinach nadliczbowych przypadających w dniu wolnym od pracy udzielonym w

3

zamian za pracę w niedzielę lub w święto będące dla pracownika dniami pracy zgod-

nie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy.

§ 11

. Dodatek, o którym mowa w § 1, przysługuje także za każdą godzinę

pracy przekraczająca tygodniową normę czasu pracy w przyjętym okresie rozlicze-

niowym.

§ 1a

. Dodatek, o którym mowa w § 11

, nie przysługuje, jeżeli przekroczenie

przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym na-

stąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przysłu-

guje prawo do dodatku określonego w § 1.

§ 12

. Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatków, o których

mowa w § 1 i w § 11

, obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobi-

stego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki

składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wyna-

gradzania - 60% wynagrodzenia.

§ 2. Dodatek, o którym mowa w § 1, nie przysługuje za pracę w niedzielę w

normalnym czasie pracy, jeżeli pracownikowi udzielono innego dnia wolnego od

pracy w tygodniu. Dotyczy to także pracy w święto.

§ 3. W stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem

pracy dodatek, o którym mowa w § 1, może być zastąpiony ryczałtem, którego wyso-

kość odpowiada przewidywanemu wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych”.

W związku ze zbliżającym się wejściem Polski do Unii Europejskiej od dnia 1

stycznia 2004 r. (trzeci okres) przepis art. 1 pkt 36 ustawy z dnia 14 listopada 2003 r.

o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

213, poz. 2081) zmienił dział 6 Kodeksu pracy dotyczący czasu pracy, skutkiem

czego zmieniona została numeracja artykułów. Wprowadzono wówczas odrębną re-

gulację dotyczącą pracy w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta (art. 15111

k.p.).

Obowiązujący nadal art. 1511

k.p. stanowi, że:

„§ 1. Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodze-

nia, przysługuje dodatek w wysokości: 1) 100% wynagrodzenia - za pracę w godzi-

nach nadliczbowych przypadających: a) w nocy, b) w niedziele i święta niebędące

dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy,

c) w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę

lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy; 2) 50% wynagro-

4

dzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu

niż określony w pkt 1.

§ 2. Dodatek w wysokości określonej w § 1 pkt 1 przysługuje także za każdą

godzinę pracy nadliczbowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy

czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, chyba że przekroczenie tej normy

nastąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przy-

sługuje prawo do dodatku w wysokości określonej w § 1.

§ 3. Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatku, o którym mowa

w § 1, obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobistego zaszere-

gowania określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wyna-

grodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60%

wynagrodzenia.

§ 4. W stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem

pracy wynagrodzenie wraz z dodatkiem, o którym mowa w § 1, może być zastąpione

ryczałtem, którego wysokość powinna odpowiadać przewidywanemu wymiarowi

pracy w godzinach nadliczbowych”.

Natomiast według art. 15111

k.p.:

„§ 1. Pracownikowi wykonującemu pracę w niedziele i święta, w przypadkach,

o których mowa w art. 15110

pkt 1-9, pracodawca jest obowiązany zapewnić inny

dzień wolny od pracy: 1) w zamian za pracę w niedzielę - w okresie 6 dni kalenda-

rzowych poprzedzających lub następujących po takiej niedzieli, 2) w zamian za pracę

w święto - w ciągu okresu rozliczeniowego.

§ 2. Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w § 1 pkt 1

dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w niedzielę, pracownikowi przysługuje

dzień wolny od pracy do końca okresu rozliczeniowego, a w razie braku możliwości

udzielenia dnia wolnego od pracy w tym terminie - dodatek do wynagrodzenia w wy-

sokości określonej w art. 1511

§ 1 pkt 1, za każdą godzinę pracy w niedzielę.

§ 3. Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w § 1 pkt 2

dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w święto, pracownikowi przysługuje do-

datek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art. 1511

§ 1 pkt 1, za każdą go-

dzinę pracy w święto.

§ 4. Do pracy w święto przypadające w niedzielę stosuje się przepisy doty-

czące pracy w niedzielę”.

5

Sąd Rejonowy ustalił wysokość należnego powódce wynagrodzenia za go-

dziny nadliczbowe na podstawie opinii biegłego. Według listy obecności przedsta-

wionej przez pozwaną należna kwota wyniosła 6.033,21 zł, natomiast według wa-

riantu opartego na wyjaśnieniach powódki należne wynagrodzenie wyniosło

25.026,71 zł. Sąd Rejonowy stwierdził nierzetelność listy obecności i swoje rozstrzy-

gnięcie wydał na podstawie drugiego wariantu opinii, dokonując nieznacznej korekty

obliczonej kwoty.

Oddalając apelacje pozwanej, opartą na zarzutach naruszenia art. 227 i art.

233 k.p.c. oraz art. 15110

i art. 15111

k.p., Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne

i pogląd prawny Sądu Rejonowego.

W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie: a) przepisu art. 328 § 2

k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i w związku z art. 39821

k.p.c., poprzez brak uza-

sadnienia faktycznego i prawnego, dlaczego Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu

strony pozwanej, że powódka otrzymywała wynagrodzenie, w którym było już za-

warte wynagrodzenie za godziny nadliczbowe (lub przynajmniej część przysługują-

cego powódce dodatku za godziny nadliczbowe), co miało wpływ na wynik sprawy

poprzez zasądzenie wynagrodzenia za godziny nadliczbowe wyższego niż należne

powódce, zgodnie z przepisami art. 1511

k.p. (do 1 stycznia 2004 r. - art. 134 k.p.),

co równocześnie doprowadziło do nierozpoznania istoty zarzutów apelacyjnych; b)

przepisu art. 381 k.p.c., poprzez błędne przyjęcie, że zgłoszony w apelacji zarzut na-

ruszenia art. 15110

i art. 15111

k.p., dotyczący niedopuszczalnej kumulacji dodatku za

godziny nadliczbowe z dodatkiem za przekroczenie tygodniowej normy czasu pracy,

jest spóźniony, mimo że strona pozwana podnosiła już wcześniej naruszenie prawa

materialnego oraz że kwestionowała całość roszczenia powódki; c) przepisu art. 22 §

1 in fine, art. 29 § 1 pkt 3 oraz art. 78 k.p. w związku z art. 1511

§ 1 k.p. (do 1 stycz-

nia 2004 r. - art. 134 § 1 i § 11

k.p.), poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że wypła-

cenie powódce wynagrodzenia wyższego niż należne z umowy o prace nie powinno

być zaliczone na poczet wynagrodzenia o pracę, co doprowadziło do zasądzenia

powódce dodatkowego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych wyż-

szego niż należne zgodnie z przepisem art. 1511

k.p. (poprzednio art. 134 § 1 i § 11

k.p.); d) przepisu art. 15110

i art. 15111

§ 2 i 3 k.p. w związku z art. 1511

§ 1 pkt 1 i 2

k.p. (do 1 stycznia 2004 r. - art. 134 § 1 i 11

k.p. w związku z § 3 k.p.), poprzez ich

błędną interpretacje i przyjęcie - za opinią biegłego - że dopuszczalne jest kumulo-

wanie dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych liczonego za godziny przepra-

6

cowane w niedzielę i święta oraz za prace w inne dni, czyli dodatku przysługującego

na podstawie § 1 pkt 1 (poprzednio art. 134 § 1 k.p.) art. 1511

k.p. - z dodatkiem za

godziny nadliczbowe z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu

pracy, czyli dodatku przysługującego na podstawie § 2 tegoż przepisu (poprzednio

art. 134 § 11

k.p.), wbrew treści § 2 in fine (poprzednio w związku z art. 134 § 2 k.p.),

przy czym Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że powyższy zarzut był spóźniony i nie

rozpoznał go, czym naruszył przepis art. 381 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

1. Sąd Okręgowy stwierdził, że w pełni podziela i przyjmuje za własne ustale-

nia Sądu Rejonowego oraz wyprowadzone z nich wnioski i dlatego nie zachodzi po-

trzeba powtarzania szczegółowych ustaleń faktycznych oraz interpretacji przepisów

prawa, mających w sprawie zastosowanie. Co do zasady jest to pogląd trafny i ak-

ceptowany w wielu orzeczeniach Sądu Najwyższego. Jednakże w rozpoznawanej

sprawie Sąd Rejonowy w ogóle nie odniósł się do przepisu art. 15111

k.p., obowią-

zującego od dnia 1 stycznia 2004 r., a więc w końcu spornego okresu. Dlatego Sąd

Okręgowy powinien dokonać analizy tego przepisu a nie powoływać się na art. 381

k.p.c. i twierdzić, że odwołanie się do niego w apelacji było spóźnione. Słusznie pod-

niesiono w niej, że art. 381 k.p.c. nie ma zastosowania do zarzutów naruszenia

prawa materialnego, a tylko do faktów i dowodów, co wprost wynika z jego brzmie-

nia.

2. Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w uchwale tego Sądu z dnia 15

lutego 2006 r., II PZP 11/05 (OSNP 2006 nr 11-12, poz. 170), według której „w razie

nieudzielenia przez pracodawcę w okresie rozliczeniowym innego dnia wolnego od

pracy w zamian za dozwoloną pracę świadczoną w niedzielę lub święto, pracowni-

kowi przysługuje za każdą godzinę takiej pracy tylko jeden dodatek przewidziany w

art. 15111

§ 2 in fine lub § 3 k.p.”.

Sąd Najwyższy uważa, że przyznanie tylko na podstawie spornej argumentacji

dogmatycznoprawnej dwóch dodatków za tę pracę narusza ekwiwalentność świad-

czeń stron stosunku pracy. Należy też zauważyć, że nie ma podstaw do odmiennego

traktowania w zakresie prawa do dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych pra-

cownika, który świadczy pracę w godzinach nadliczbowych w niedzielę lub święto w

7

porównaniu z pracownikiem wykonującym tę pracę w dniu, który miał być dla niego

dniem wolnym, udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto, a któremu

niewątpliwie przysługuje tylko jeden dodatek (art. 1511

§ 1 i 2 k.p.). Na podstawie

tych przepisów jeden dodatek przysługuje także pracownikom, którzy wykonywali

pracę w niedziele i święta niebędące dla nich dniami pracy, zgodnie z obowiązują-

cym ich rozkładem czasu pracy. Przemawia to za uznaniem prawa tylko do jednego

dodatku wówczas, gdy pracownik wykonuje pracę w niedziele i święta zgodnie z

obowiązującym go rozkładem czasu pracy, gdyż w przeciwnym razie praca bardziej

niedogodna dla pracownika, to jest wykonywana poza obowiązującym go rozkładem

czasu pracy, byłaby wynagradzana niżej niż praca wykonywana w niedziele i święta

w przewidzianym rozkładzie czasu pracy.

Prawo do dwóch dodatków jest tak wyjątkowe, że musiałoby być wyraźnie

określone w Kodeksie pracy, tym bardziej, że poprzednio obowiązujący art. 134 § 1

k.p. jednoznacznie przyznawał tylko jeden dodatek.

3. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy należy uwzględnić pogląd Sądu

Najwyższego, że we wszystkich trzech okresach w ustalaniu dodatku za przekrocze-

nie normy okresowej czasu pracy nie uwzględnia się tych godzin nadliczbowych, za

które przysługiwało prawo do tego dodatku za przekroczenie dobowej normy czasu

pracy. W okresie drugim i trzecim wynika to wprost z przepisów Kodeksu pracy (od-

powiednio art. 134 § 11a

oraz art. 1511

§ 2). W odniesieniu do pierwszego okresu po-

gląd ten jest oparty na wykładni systemowej i zasadzie ekwiwalentności świadczeń

stron stosunku pracy.

4. W sprawie także nie zostało ustalone, w jakiej wysokości wynagrodzenie

powódki określono w umowie o pracę. Według ustaleń Sądu Rejonowego, przyjętych

za własne przez Sąd Okręgowy, powódka otrzymywała wynagrodzenie w kwocie po

750 zł netto miesięcznie, a w maju i czerwcu 2003 r. otrzymała po 1000 zł. Sądy nie

ustaliły, jaka wysokość wynagrodzenia była przewidziana w umowie o pracę.

W skardze kasacyjnej stwierdzono, że umowa o pracę powódki opiewała na

kwotę wynagrodzenia brutto 800 zł miesięcznie w 2002 r. oraz 850 zł w latach 2003-

2005. Wypłacone kwoty po 750 zł są wyższe niż wynagrodzenie ustalone w umowie,

pomniejszone o należną kwotę zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych.

Według wnoszącej skargę kwoty wypłacone powódce ponad kwoty wynikające z

ustalonego w umowie wynagrodzenia pomniejszonego o zaliczki na podatek docho-

dowy od osób fizycznych, powinny być traktowane jako wynagrodzenie za pracę w

8

godzinach nadliczbowych. Zdaniem Sądu Najwyższego rozstrzygnięcie tego zagad-

nienia zależy od ustaleń faktycznych. Trzeba bowiem mieć na względzie coraz sze-

rzej przyjmowany w orzecznictwie pogląd, że treść umowy o pracę może być okre-

ślona nie tylko przez oświadczenia woli złożone przez strony przy jej zawieraniu, ale

także przez sposób jej wykonywania. Może on świadczyć o konkludentnych oświad-

czeniach woli stron dotyczących zmiany treści stosunku pracy powstałego z umowy.

Oświadczenie woli może bowiem być wyrażone przez każde zachowanie osoby,

które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p.).

Rozumując w ten sposób nie można wykluczyć, że zgodnym zamiarem stron było

ustalenie wynagrodzenia w wysokości 750 zł miesięcznie netto.

W zależności od ustaleń faktycznych może być również uprawniony pogląd,

że wypłacana powódce co miesiąc kwota zawiera w sobie zapłatę, choćby częściową

- co zależy od ustaleń dotyczących liczby godzin przepracowanych przez nią w da-

nym miesiącu - za pracę w godzinach nadliczbowych. Może za tym przemawiać fakt,

iż w dwóch miesiącach wypłacono powódce po 1.000 zł.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

========================================