V CSK 499/06

Sygn. akt V CSK 499/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa K. Spółki Akcyjnej

w K.

przeciwko C. "Ś." Spółce Akcyjnej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 26 maja 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od pozwanej na rzecz strony

powodowej 3.600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

B. Spółka […] Spółka Akcyjna w B. domagała się orzeczenia nakazem

zapłaty w postępowaniu nakazowym aby pozwana C. „Ś.” Spółka Akcyjna w P.

zapłaciła jej kwotę 1.303.883,91 zł tytułem należności z weksla in blanco

wystawionego przez pozwaną a indosowanego przez I. Spółkę z o.o. w W. na

powódkę.

W dniu 1 października 2003 r. Sąd Okręgowy w K. wydał nakaz zapłaty

uwzględniający powództwo.

Po rozpoznaniu zarzutów pozwanej od nakazu zapłaty Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 3 lutego 2004 r. utrzymał nakaz zapłaty w części zasądzającej

kwotę 1.302.254,27 zł z odsetkami i kosztami procesu, a w pozostałej części uchylił

nakaz i postępowanie umorzył.

Sąd Okręgowy poczynił następujące ustalenia faktyczne. Umową z dnia

29 maja 2002 r. I. Spółka z o.o. zawarła z pozwaną umowę sprzedaży węgla

pochodzącego od powódki, zobowiązując się jednocześnie do dokonywania

przelewu wierzytelności z tytułu ceny węgla na powódkę w wysokości określonej w

fakturach, w terminie 14 dni, a powódka zobowiązała się te wierzytelności

przejmować. Wraz z wierzytelnościami na powódkę przechodziło prawo naliczania

odsetek, a w przypadku nieterminowej zapłaty przez pozwaną bezpośrednim

beneficjantem należności za sprzedany węgiel była powódka. Jako zabezpieczenie

płatności pozwana złożyła Spółce I. weksel in blanco wraz z deklaracją wekslową

uprawniającą I. do uzupełnienia weksla do kwoty wartości sprzedanego węgla po

upływie 7 dni od daty płatności. Prawa z weksla mogły być przeniesione bez zgody

pozwanej.

W dniu 29 maja 2002 r., I. przeniosła prawa z weksla przez indos na

powódkę. 19 maja 2003 r. powódka wezwała pozwaną do wykupu weksla w dniu

2 czerwca 2003 r. W odpowiedzi pozwana poinformowała powódkę, że aktualne

zadłużenie wobec I. wynosi 1.302.354,27 zł i kwotę tę złożyła do depozytu

sądowego, gdyż I. poinformowało pozwaną 20 marca 2003 r., że przekazało swoją

wierzytelność na rzecz „R. K.” Spółki z o.o. w T., a powódka nie wyraziła zgody na

zapłatę należności tej firmie.

3

Postanowieniem z dnia 7 października 2003 r. Sąd Rejonowy w Ś. zezwolił

pozwanej na złożenie kwoty 1.303.883,91 zł do depozytu sądowego. Bezsporne

jest, że dokonana została cesja zwrotna wierzytelności przez „R. K.” na rzecz

Spółki I.

Sąd Okręgowy uznał, że zgodnie z art. 470 k.c. złożenie do depozytu

sądowego jest skuteczne w zakresie spełnienia świadczenia tylko wtedy, gdy było

ważne. Samo, zaś zezwolenie Sądu nie przesądza o ważności złożenia przedmiotu

świadczenia do depozytu.

W ocenie Sądu Okręgowego podstawą roszczenia jest zobowiązanie

wekslowe pozwanej z weksla in blanco wystawionego przez pozwaną na zlecenie

Spółki I. zgodnie z deklaracją wekslową. Uprawniona z weksla jest powódka na

którą indosowano weksel w dniu 29 maja 2002 r.

Pozwana nie podniosła zarzutu braku wiedzy o indosie, a wysokość

zadłużenia pozwanej z uwzględnieniem dokonanych wpłat wynosi 1.302.254,27 zł.

Wypełnienie weksla nastąpiło zgodnie z deklaracją wekslowa do wysokości

niezapłaconej ceny za węgiel i na dzień złożenia kwoty objętej sporem do depozytu

sądowego pozwana zalegała z zapłatą kwoty objętej zobowiązaniem wekslowym

ponad 7 dni.

Roszczenie było zatem wymagalne i wypełnienie weksla nastąpiło zgodnie

z deklaracją. Także z umowy z dnia 29 maja 2002 r. wynika, że wraz

z przenoszonymi wierzytelnościami przechodzą na powódkę prawa do naliczania

odsetek, a powódka jest beneficjentem należności z tytułu dostaw węgla. W ocenie

Sądu sformułowanie „beneficjent” należy rozumieć jako uprawniony z tytułu dostaw

węgla dla pozwanej. Z treści deklaracji wekslowej jak i umowy z dnia 29 maja 2002

r. wynika wprost kto jest wierzycielem, a zatem nie było w tym zakresie sporu,

a więc podstaw do złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego ze

skutkami wygaśnięcia zobowiązania zgodnie z art. 470 k.c.

Na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 lutego 2005

r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty i oddalił

powództwo. Sąd Apelacyjny uznał, że na dzień uzupełnienia weksla pozwana nie

miała zadłużenia, gdyż dokonując wpłaty do depozytu sądowego zwolniła się z

4

długu, a zatem powódka uzupełniając weksel uczyniła to niezgodnie z deklaracją

wekslową.

W wyniku skargi kasacyjnej powódki Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia

22 grudnia 2005 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy wskazał, że złożenie przedmiotu

świadczenia do depozytu ma charakter prowizoryczny i nie przesądza o jego

prawnej skuteczność w rozumieniu art. 470 k.c. Prowizoryczność tę potęguje fakt,

że zgodnie z art. 469 k.c. dopóki wierzyciel nie zażądał wydania przedmiotu

świadczenia z depozytu, dłużnik może go odebrać a złożenie do depozytu uważa

się za niebyłe. Ocena, czy wątpliwości pozwanej co do tego kto jest jej

wierzycielem stanowiły podstawę z art. 467 pkt 3 k.c. do skutecznego złożenia

przedmiotu świadczenia do depozytu nie może nie uwzględniać treści

postanowienia Sądu depozytowego. Skoro z postanowienia Sądu Rejonowego

wynika, że wypłatę kwoty 1.302.883,10 zł z depozytu sądowego uzależniono od

przedstawienia prawomocnego orzeczenia sądu zasądzającego od wnioskodawcy

kwotę złożoną do depozytu sądowego, to oddalenie powództwa uniemożliwia

powódce odebranie świadczenia, a ponadto pozwana zgodnie z art. 469 k.c. może

żądać zwrotu przedmiotu złożonego do depozytu, co prowadzić może do

pozbawienia powódki należnego jej świadczenia.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 26 maja

2006 r. oddalił apelację pozwanej. Sąd Apelacyjny stwierdził, że istotą sporu

a także zarzutu apelacji sprowadza się do oceny czy powódka wypełniła weksel in

blanco indosowany na nią przez I. Spółkę z o.o. zgodnie z deklaracją wekslową i

czy w chwili wypełnienia weksla zobowiązanie istniało, czy też jak zarzuca skarżąca

wygasło na skutek spełnienia świadczenia w wyniku złożenia go do depozytu

sądowego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 39820

k.p.c. jest związany

stanowiskiem Sądu Najwyższego, że złożenie świadczenia do depozytu sądowego

powoduje skutek definitywny w postaci uznania, iż świadczenie zostało spełnione

(art. 470 k.c.) dopiero z chwilą, gdy w odrębnym procesie (w razie jego wytoczenia)

sąd uzna, że było ono ważne i skuteczne. Do tej chwili (lub do chwili żądania

5

wydania przez wierzyciela przedmiotu z depozytu zgodnie z art. 469 § 1 k.c.)

złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu powoduje tylko skutki tymczasowe.

Tymczasowość skutków złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu

sądowego dotyczy w szczególności sytuacji określonej w art. 467 pkt 3 k.c. Zgodnie

z tym przepisem podstawą złożenia do depozytu jest spór, kto jest wierzycielem.

Dłużnik nie jest wówczas uprawniony do rozstrzygania o tym, kto jest wierzycielem

uprawnionym do przyjęcia świadczenia. W niniejszej sprawie (zgodnie z treścią

sprecyzowanego wniosku) wydanie przedmiotu świadczenia z depozytu sądowego,

stosownie do prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

7 października 2003 r., może nastąpić tylko do rąk wierzyciela, który złoży

prawomocne orzeczenie sądu zasądzające od wnioskodawcy kwotę złożoną do

depozytu sądowego. Powódka nie miała zatem innej możliwości zaspokojenia

swego roszczenia jak wystąpienie na drogę sądową. Podstawą zaś roszczenia

powódki jest zobowiązanie wekslowe wynikające z weksla in blanco wystawionego

przez pozwaną.

W sytuacji zatem, gdy przedmiot świadczenia został złożony do depozytu

sądowego na podstawie art. 469 pkt 3 k.c. skutki nie obejmują zakazu wypełnienia

weksla in blanco przez jego prawnego posiadacza i dochodzenia praw z weksla na

drodze sądowej na podstawie art. 485 § 2 k.p.c. Pozwana nie kwestionowała

uprawnień powódki jako indosatariusza, na którego prawa z weksla in blanco

przeniosła Spółka z o.o. I. na podstawie art. 11-20 prawa wekslowego i zgodnie z

pkt 3 deklaracji wekslowej. Powódka zatem uprawniona była do wypełnienia weksla

zgodnie z treścią deklaracji wekslowej z dnia 29 maja 2002 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwana nie wykazała aby weksel został

wypełniony niezgodnie z treścią deklaracji, a w szczególności aby w chwili jego

wypełnienia nie istniało jej zadłużenie wobec I. Spółka z o.o. z tytułu ceny za

zakupiony węgiel do wysokości w jakiej weksel wykupiono, aby opóźnienie

w zapłacie ceny nie przekraczało siedmiu dni. Powódka jako indosatariusz

wypełniła także kolejne postanowienie deklaracji wekslowej tj. powiadomiła

pozwaną z wyprzedzeniem siedmiodniowym o zamiarze wykorzystania weksla.

W odpowiedzi na to powiadomienie pozwana sama przyznała istnienie zadłużenia

6

z tytułu zakupu węgla i określiła wysokość zadłużenia na kwotę 1.302.254,27 zł.

W toku procesu pozwana nawet nie twierdziła, iż w stosunku do I. Spółki z o.o. jako

remitenta, a następnie indesanta z weksla in blanco, wystawionego w dniu 29 maja

2002 r. miała jeszcze inne zobowiązania z tytułu zakupu węgla.

Powództwo w stosunku do pozwanej jest uzasadnione na podstawie art.

104 w związku z art. 28, art. 47 i art. 48 Prawa wekslowego. Pozwana nie jest

zobowiązana do spełnienia świadczenia wobec Spółki z o.o. I., która jako remitent

przeniosła na powódkę wszystkie prawa z weksla zgodnie z art. 14 Prawa

wekslowego. Pozwana nie jest zobowiązana do spełnienia świadczenia na rzecz C.

K. Spółki z o.o. Pomijając ocenę skuteczności przelewu przez I. Spółkę z o.o.

wierzytelności przysługującej jej wobec pozwanej z tytułu ceny zakupionego węgla

w świetle zakazu cesji (§ 3 umowy trójstronnej o przelew wierzytelność z dnia 29

maja 2002 r., a w konsekwencji naruszenia zastrzeżenia umownego (art. 508 § 1

k.c.) to pozowana w dniu 23 czerwca 2003 r. poinformowana została o cesji

zwrotnej na rzecz I. Spółki z o.o. i w toku procesu nie wykazała, aby cesja zwrotna

była bezskuteczna.

Pozwana wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w części

oddalającej jej apelację w zakresie nieskapitalizowanych odsetek ustawowych,

zasądzonych wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 3 lutego 2004 r. od kwoty

1.302.254,27 zł za okres od dnia 3 czerwca 2003 r. do dnia zapłaty. W skardze

kasacyjnej podniesiony został zarzut naruszenia prawa materialnego:

- art. 470 k.c. oraz art. 481 k.c. przez przyjęcie, że wierzyciel jest uprawniony

do naliczenia odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia

za okres, w którym świadczenia po uzyskaniu zezwolenia Sądu Rejonowego

w Ś., udzielonego w formie prawomocnego postanowienia z dnia

7 października 2003 r., pozostawało w depozycie sądowym;

- art. 470 w zw. z art. 467 pkt 3 k.c. oraz art. 104 w zw. z art. 28, art. 47 i art.

48 prawa wekslowego przez przyjęcie, że złożenie przez pozwanego

świadczenia do depozytu nie było ważne albowiem jego skutki nie obejmują

zakazu wypełnienia weksla in blanco poprzez jego prawnego posiadacza

i dochodzenia praw z weksla na podstawie art. 485 § 2 k.p.c.

7

w ostateczności przyjęciu, że powództwo w zakresie dochodzonych odsetek

ustawowych jest uzasadnione na podstawie art. 104 w zw. z art. 28, art. 47

i art. 48 Prawa wekslowego.

Podniesiono także zarzut naruszenia przepisów postępowania, a to art. 360

k.p.c. oraz art. 366 w zw. z art. 361 k.p.c. przez przyjęcie, że prawomocne

postanowienie zezwalające na złożenie świadczenia do depozytu ma skutki

wyłącznie tymczasowe, a o jego ważności i skuteczności rozstrzyga sąd

w odrębnym postępowaniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Chybiony jest zarzut naruszenia art. 360

k.p.c. oraz art. 366 w zw. z art. 361 k.p.c. Postanowienia mogą korzystać z powagi

rzeczy osądzonej, jednakże dotyczy to wyłącznie postanowień co do istoty sprawy.

Postanowienie w przedmiocie zezwolenia dłużnikowi na złożenie przedmiotowego

świadczenia do depozytu sądowego nie ma takiego charakteru. Przede wszystkim

nie prowadzi ono samo przez się do wygaśnięcia zobowiązania, gdyż skutek

prawny w sferze prawa materialnego wywołuje dopiero faktyczne złożenie

przedmiotu do depozytu sądowego przez dłużnika i to też warunkowo – zależnie

bowiem od tego czy dłużnik nie odbierze przedmiotu świadczenia (art. 469 §

2k.c.), a także od tego czy złożenie było ważne (art. 470 k.c.), tj. czy wskazana

w ustawie przyczyna upoważniająca do złożenia wystąpiła oraz czy świadczenie

dłużnika jest zgodne z treścią zobowiązania (postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 17 marca 1970 r., II CR 159/70, OSNCP z 1970 r., nr 11, poz. 209, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2004 r., IV CK 237/03, niepubl,. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2005 r., I CK 735/04 Pr. Bank. z 2006 r., nr 7-8, str.

6). Skarżąca myli przymiot prawomocności (w sensie materialnym) postanowienia

zezwalającego na złożenie do depozytu sądowego z powagą rzeczy osądzonej.

Sąd Najwyższy wypowiadał się już w tej kwestii, stwierdzając m.in. w wyroku z dnia

14 lutego 2006 r., II CK 403/05, niepubl.), że w procesie sąd nie tylko może, lecz

wręcz powinien badać czy istniały przesłanki materialnoprawne złożenia do

depozytu.

8

Nie są także usprawiedliwione zarzuty skargi kasacyjnej co do naruszenia

prawa materialnego. Złożenie przez pozwaną świadczenia do depozytu sądowego

nie może być uznane za ważne z dwóch przyczyn. Po pierwsze, na co zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 grudnia 2005 r., wniosek

pozwanej o zezwolenie na złożenie świadczenia do depozytu sądowego

i uwzględniające wniosek postanowienie Sądu Rejonowego zostały tak

sformułowane, że przy przyjęciu ważności złożenia świadczenia do depozytu

wierzyciel nie miałby szansy na zaspokojenie. Wypłatę złożonej do depozytu kwoty

1.302 883 zł uzależniono od przedstawienia prawomocnego orzeczenia sądowego.

Jeżeliby uznać ważność złożenia świadczenia do depozytu sądowego, to trzeba

byłoby przyjąć, że zachodzą skutki spełnienia świadczenia (art. 470 k.c.).

Spełnienie świadczenia powoduje wygaśnięcie zobowiązania, więc powódka nie

miałaby roszczenia o zapłatę. Wobec braku roszczenia powództwo o zasądzenie

zapłaty podlegałoby oddaleniu. Z kolei brak wyroku zasądzającego uniemożliwiałby

wypłatę wierzycielowi kwoty złożonej do depozytu. Już z tych względów nie można

przyjąć, że złożenie do depozytu wywołało skutki jak spełnienie świadczenia.

Po drugie, Sąd Apelacyjny ponownie rozpoznając sprawę ustalił, że nie

zachodziła żadna z przesłanek wymienionych w art. 467 k.c., uzasadniających

złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego, w szczególności nie było

sporu, kto jest wierzycielem. Pozwaną obciążał jednoznaczny obowiązek

świadczenia na rzecz powódki, a subiektywna wątpliwość pozwanej co do osoby

uprawnionego wierzyciela nie oznacza sporu, o którym mowa w art. 467 pkt 3 k.p.c.

Złożenie przedmiotu świadczenia przez pozwaną do depozytu sądowego nie

spowodowało więc skutków spełnienia świadczenia wobec powódki. Pozwana nie

spełniła świadczenia mimo wezwania ze strony powódki. Niespełnienie świadczenia

w terminie stanowi opóźnienie. Stosownie do art. 481 § 1 k.c. jeżeli dłużnik opóźnia

się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żąda odsetek za

czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było

następstwem okoliczności za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Zatem

Sąd pierwszej instancji trafnie zasądził odsetki od sumy głównej za czas

opóźnienia, a Sąd Apelacyjny nie miał podstaw do uwzględnienia apelacji w tym

zakresie.

9

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.

jc