I CSK 479/06

Sygn. akt I CSK 479/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSA Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa P. K.

przeciwko Bankowi […]

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 23 czerwca 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w P., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez nakazanie wykreślenia wpisu

hipoteki przymusowej na rzecz pozwanego Banku. Sąd ten ustalił, że

kwestionowany przez powoda wpis hipoteki został głoszony wnioskiem o wpis

z 16 stycznia 2001 r., a więc wniesionym już po zmianie prawa własności

nieruchomości obciążonej tym wpisem, ponieważ powód jeszcze wcześniej nabył tę

nieruchomość, bo już w dniu 11 stycznia 2001 r. Okoliczności te przesądziły

o uwzględnieniu powództwa.

W następstwie rozpoznania apelacji pozwanego Banku Sąd drugiej instancji

uchylił zaskarżony wyrok i pozew odrzucił oraz orzekł o kosztach postępowania.

Uznał, że wystąpiła powaga rzeczy osądzonej skutkująca odrzuceniem pozwu, bo

wcześniej w postępowaniu dwuinstancyjnym zakończyła się prawomocnie sprawa

między tymi samymi stronami o to samo roszczenie. W ocenie Sądu drugiej

instancji złożenie pozwu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym poprzez wykreślenie wpisu hipoteki wpisanej na rzecz

pozwanego Banku w istocie zmierza do spowodowania ponownego rozstrzygnięcia

sprawy już prawomocnie osądzonej, którą była sprawa o dokonanie wpisu hipoteki

przymusowej w księdze wieczystej, a w której to sprawie rozstrzygnięto już

o zasadności tego wpisu. Zdaniem Sądu odwoławczego, o tożsamości roszczenia

w obu sprawach przesądza pogląd wyrażony w powołanym w uzasadnieniu

zaskarżonego orzeczenia postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia

1994 r., sygn. akt III CZP 43/94, a mianowicie taki, że roszczenie o uzgodnienie

treści księgi wieczystej nie przysługuje, gdy wpis może być zaskarżony środkiem

odwoławczym.

Powód zaskarżył w całości wyrok Sądu drugiej instancji, zarzucając

naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Zarzut niewłaściwego zastosowania przepisów art. 366 k.p.c., art. 199 § 1

pkt 2 k.p.c. oraz art. 379 pkt 3 k.p.c. uzasadniono błędnym przyjęciem, że zachodzi

powaga rzeczy osądzonej (a w konsekwencji występuje nieważność postępowania)

w sprawie o uzgodnienie stanu prawnego nieruchomości ujawnionego w księdze

3

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie hipoteki

przymusowej, wobec wcześniejszego wydania prawomocnego orzeczenia o wpisie

tejże hipoteki w postępowaniu wieczystoksięgowym. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Powód wywodzi w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że w postępowaniu

z wniosku o wpis hipoteki i w postępowaniu wszczętym powództwem

o uzgodnienie treści księgi wieczystej inna jest zarówno podstawa sporu jak

i przedmiot rozstrzygnięcia, a o ich tożsamości nie może przesądzać fakt, że

w obu postępowaniach badane są te same okoliczności. Skarżący wskazuje na

odmienny cel postępowania wszczętego powództwem opartym na art. 10 u.k.w.h.,

które zmierza do ustalenia stanu prawnego nieruchomości w sytuacji, gdy

prawomocny wpis jest wadliwy. W ocenie powoda taki stan występuje w niniejszej

sprawie, ponieważ wniosek o wpis hipoteki przymusowej złożony został w Sądzie

już po dacie przejścia prawa własności na powoda, który nie był dłużnikiem

pozwanego Banku.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego twierdząc, że przedmiot

roszczenia w obu sprawach jest taki sam, ponieważ w sprawie o wpis skarżący

wnosił o odmowę wpisu hipoteki przymusowej, a w niniejszej sprawie domaga się

wykreślenia wpisu tej hipoteki. W ocenie pozwanego uzasadnienie obydwu żądań

jest identyczne, a żadne okoliczności nie uległy zmianie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu wobec oparcia jej na

uzasadnionej drugiej podstawie kasacyjnej. Usprawiedliwione okazały się zarzuty

naruszenia wskazanych przepisów prawa procesowego, których naruszenie miało

istotny wpływ na wynik sprawy, wyrażający się bezzasadnym odrzuceniem pozwu.

Trafnie zarzucił powód, że w niniejszej sprawie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie wystąpił stan powagi rzeczy

osądzonej wobec wcześniejszego uprawomocnienia się orzeczenia o wpisie

hipoteki przymusowej wydanego w postępowaniu wieczystoksięgowym. Zgodnie

4

z art. 366 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzeczenie wydane w tym postępowaniu

ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu

stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami.

Innymi słowy, o wystąpieniu stanu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga nie tylko

sama tożsamość stron, występujących w poprzednim postępowaniu w odmiennych

rolach procesowych, ale równocześnie tożsamość podstawy faktycznej i prawnej

rozstrzygnięcia. Dopiero kumulacja obu tych przesłanek przesądza o wystąpieniu

powagi rzeczy osądzonej prowadzącej do nieważności postępowania

(postanowienie SN z dnia 25 sierpnia 1998 r., I PKN 266/98, OSNP 1999, nr 17,

poz. 554). Nie zachodzi więc sytuacja tożsamości roszczenia w rozumieniu art. 199

§ 1 pkt 2 k.p.c., gdy wprawdzie w obydwu sprawach występują te same strony

(w odwrotnych rolach procesowych), lecz przedmiotem żądania w pierwszej

sprawie było dokonanie wpisu określonego prawa w księdze wieczystej, a w drugiej

sprawie przedmiotem żądania ówczesnego uczestnika postępowania, będącego

powodem w tej sprawie, jest uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym przez wykreślenie tego, w ocenie powoda bezzasadnie

dokonanego, wpisu. O tożsamości podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia,

a więc o tożsamości przedmiotu rozstrzygnięcia w związku z podstawą sporu nie

może nawet przesądzać ewentualna tożsamość okoliczności prawnych

i faktycznych będących przedmiotem badania w każdym z obu postępowań

(v. uzasadnienie wyroku SN z dnia 4 grudnia 1998 r., sygn. III CKN 56/98,

niepubl.). W sprawie wszczętej powództwem o usunięcie niezgodności między

stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym

stanem prawnym (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm. zwanej dalej u.k.w.h.)

przedmiotem postępowania dowodowe jest ustalenie, czy istotnie zachodzi

wskazana wyżej niezgodność, której wystąpienie uzasadnia jej usunięcie przez

dokonanie wykreślenia nieprawidłowych wpisów. Prowadzone w takiej sprawie

postępowanie dowodowe nie podlega w zasadzie żadnym ograniczeniom,

w przeciwieństwie do postępowania wieczystoksięgowego o wpis m.in. hipoteki do

księgi wieczystej. To ostatnio wymienione postępowanie jest bowiem

sformalizowane i zgodnie z art. 6268

§ 2 k.p.c. Sąd rozpoznając wniosek o wpis

5

bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz

treść księgi wieczystej. Z tego względu inna jest więc podstawa faktyczna i prawna

żądania wniosku wszczynającego postępowanie wieczystoksięgowe w trybie

nieprocesowym, a w konsekwencji wynik tego postępowania nie przesądza

ostatecznie o zasadności żądania zgłoszonego w powództwie opartym na art. 10

ust. 1 u.k.w.h. (por. uzasadnienie uchwały SN z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP

54/94, OSNC 1994 r., nr 11, poz. 215). W orzecznictwie podkreśla się wręcz, że

niezgodność wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie

może być usunięta w postępowaniu wieczystoksięgowym o dokonanie wpisu, lecz

jedynie w postępowaniu wszczętym powództwem o usunięcie niezgodności między

treścią księgi wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym, wytoczonym na

podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (postanowienie SN z dnia 22 maja 2003 r., II CKN

109/01, (niepubl.). Tylko w takim procesie możliwe jest obalenie wynikającego z art.

3 u.k.w.h. domniemania wynikającego z także z wadliwego wpisu w księdze

wieczystej, ponieważ to właśnie w tym postępowaniu zadaniem Sądu jest

dokonanie merytorycznej oceny, czy stan prawny obowiązujący w dacie dokonania

wpisu uzasadniał jego dokonanie (wyrok SN z dnia 22 marca 2001 r., V CKN

271/00, LEX nr 52791; wyrok SN z dnia 8 grudnia 2004 r., I CK 389/04, niepubl.).

Nie może więc nasuwać żadnych wątpliwości wniosek, że z powództwem

opartym na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. może wystąpić również uczestnik postępowania

wieczystoksięgowego zakończonego dokonaniem wpisu, który następnie

uprawomocnił się, jeśli tylko w wyniku dokonanego wpisu nastąpiła w ocenie

powoda przedmiotowa niezgodność. Wbrew zatem stanowisku zaprezentowanemu

w uzasadnieniu zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku, prawomocność wpisu

w księdze wieczystej nie może stanowić przeszkody w wytoczeniu powództwa

opartego na art. 10 ust. 1 u.k.w.h. między uczestnikami postępowania

zakończonego powyższym wpisem (por. uzasadnienie uchwały SN z dnia 17 maja

1967 r., sygn. akt III CZP 39/67, OSNC 1967 r., Nr 11, poz. 199). Wręcz przeciwnie,

dopiero prawomocność zwalczanego wpisu w księdze wieczystej – kreującego

ujawniony w niej stan prawny - przesądza o możliwości wystąpienia z roszczeniem

opartym na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Dopóki więc wpis ten jest

nieprawomocny, to jego zwalczanie może odbywać się jedynie

6

w ramach przysługujących zainteresowanym podmiotom środków odwoławczych

w postępowaniu wieczystoksięgowym (postanowienie SN z dnia 28 kwietnia

1994 r., III CZP 43/94, LEX nr 5681; wyrok SN z dnia 27 marca 2001 r., IV CKN

282/00, niepubl.). Trafność tej ostatniej tezy nie jest bynajmniej równoznaczna

z wnioskiem wyrażonym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku,

że uprawomocnienie się wpisu w księdze wieczystej wyłącza możliwość

dokonywania kontroli zgodności wykreowanego tym wpisem stanu prawnego

z rzeczywistym stanem prawnym. Uznanie za trafny tego wadliwego poglądu

Sądu drugiej instancji prowadziłoby w istocie do bezwzględnej aprobaty dla

wszystkich prawomocnych wpisów w księdze wieczystej i czyniłoby zupełnie

bezprzedmiotowym powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym. Tymczasem to właśnie w postępowaniu

toczącym się w trybie procesowym, wszczętym powództwem wytoczonym na

podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., zadaniem Sądu jest dokonanie merytorycznej

kontroli, czy dokonanie prawomocnego już wpisu w księdze wieczystej nastąpiło

zgodnie z prawem obowiązującym w chwili rozpoznawania wniosku o dokonanie

tego wpisu.

Z powyższego wynika, że w związku z podstawą sporu zgoła inny jest

przedmiot rozstrzygnięcia w postępowaniu nieprocesowym o wpis w księdze

wieczystej, a inny w postępowaniu procesowym o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Już ta konstatacja sprzeciwia się

zasadności uznania przez Sąd odwoławczy wystąpienia stanu powagi rzeczy

osądzonej jako dokonanego z naruszeniem art. 366 k.p.c., co w konsekwencji

doprowadziło Sąd odwoławczy do błędnego przyjęcia, że wystąpiła przesłanka

określona w art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. uzasadniająca odrzucenie pozwu. Apelacja

strony pozwanej wymaga więc merytorycznej oceny, która wymaga odniesienia się

do jednolitego stanowiska prezentowanego w orzecznictwie, że wniosek o wpis

hipoteki przymusowej może być uwzględniony, jeżeli dłużnik jest właścicielem

nieruchomości w chwili rozpoznawania wniosku (uchwała SN z dnia 30 maja

1994 r., III CZP 72/94, OSNC 1994, nr 12, poz. 235; postanowienie SN z dnia

28 czerwca 1995 r., III CRN 61/95, OSNC 1995 r., nr 11, poz. 166; postanowienie

7

SN z dnia 16 maja 1997 r., I CKN 67/97, niepubl.; postanowienie SN z dnia

23 stycznia 2004 r., III CK 245/02, niepubl.).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c.