I UK 323/06

Wyrok z dnia 12 kwietnia 2007 r.

I UK 323/06

O obowiązkowym lub dobrowolnym charakterze ubezpieczenia osoby

prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje spełnianie przez nią warun-

ków do renty lub emerytury, lecz ustalenie prawa do jednego z tych świadczeń.

Dlatego osoba prowadząca działalność gospodarczą od dnia wydania decyzji

lub wyroku o ustaleniu tego prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu (art. 9 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera,

Beata Gudowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 kwietnia

2007 r. sprawy z odwołania Wandy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w T.M. o ustalenie podlegania ubezpieczeniu społecznemu, na

skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

dnia 6 czerwca 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wanda K. do dnia 31 grudnia 2002 r. pobierała rentę z tytułu niezdolności do

pracy. Decyzją z dnia 2 grudnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

jej przyznania renty na kolejny okres, więc od dnia 1 stycznia 2003 r. rozpoczęła

prowadzenie działalności gospodarczej i dokonała zgłoszenia do ubezpieczenia

społecznego z tego tytułu. W trakcie tego ubezpieczenia uległa wypadkowi przy pro-

wadzeniu działalności gospodarczej i otrzymała zasiłek chorobowy. Po tym jak Sąd

Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim wyro-

kiem z dnia 2 kwietnia 2004 r. przyznał jej prawo do renty od dnia 1 stycznia 2003 r.

do dnia 30 listopada 2004 r., złożyła oświadczenie o wystąpieniu z ubezpieczenia

2

społecznego od dnia 1 stycznia 2003 r. Zgodnie z wolą ubezpieczonej, Zakład Ubez-

pieczeń Społecznych-Oddział w T.M. decyzją z dnia 15 czerwca 2004 r. potwierdził

jej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności go-

spodarczej od dnia 1 stycznia 2003 r., dokonując zwrotu składek i jednocześnie żą-

dając zwrotu wypłaconego wcześniej zasiłku.

Wyrokiem z dnia 22 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie, nie dopatrując się naruszenia art. 9 ust. 5 i art. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.).

W apelacji ubezpieczona stwierdziła, że w czasie pobierania zasiłku

chorobowego spełniała warunek podlegania ubezpieczeniu i w związku z żądaniem

zwrotu pobranego świadczenia podniosła zarzut naruszenia art. 84 ust. 1 i 2 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 6 czerwca 2006 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w T.M., ustalając, że od dnia 1 stycznia 2003 r. Wanda K. podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności go-

spodarczej. Na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 oraz 13 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych wywiódł, że osoby prowadzące działalność gospodarczą

podlegają obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu od dnia rozpo-

częcia do dnia zaprzestania jej wykonywania, więc w trakcie prowadzenia działalno-

ści wyłączenie się z tego ubezpieczenia nie było możliwe, tym bardziej z datą

wsteczną. Zdaniem Sądu, art. 9 ust. 5 ustawy, stanowiący, że osoby, o których

mowa w art. 6, niewymienione w ust. 4, mające ustalone prawo do emerytury lub

renty, podlegają dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, nie miał

zastosowania w niniejszej sprawie.

Skarga kasacyjna organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 9 ust. 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. Wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyj-

nego w Łodzi i oddalenie apelacji ubezpieczonej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych

podkreślił, że osoby prowadzące działalność gospodarczą i jednocześnie uprawnione

do świadczeń emerytalno-rentowych podlegają ubezpieczeniu dobrowolnie. Wanda

K. z tego ubezpieczenia nie skorzystała, gdyż wystąpiła z wnioskiem o wyłączenie z

ubezpieczenia społecznego. Mogła tego dokonać także z datą wsteczną, więc decy-

3

zja organu rentowego nie mogła być inna niż stwierdzenie niepodlegania ubezpie-

czeniom społecznym od dnia wskazanego przez ubezpieczoną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą - sto-

sownie do art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych - jest ubezpieczeniem obowiązkowym. Oznacza to, że osoba

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie przepisów o dzia-

łalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych (art. 8 ust. 6 ustawy) objęta

jest ubezpieczeniem społecznym od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do

dnia zaprzestania wykonywania tej działalności (art. 13 pkt 4 ustawy). Podjęcie dzia-

łalności gospodarczej powoduje nawiązanie stosunku ubezpieczenia społecznego ex

lege, niezależnie od woli ubezpieczonego podmiotu, i w tych ramach, w trakcie pro-

wadzenia działalności przymus ubezpieczenia zdefiniowany obowiązkowym charak-

terem wyklucza jakąkolwiek możliwość „wyłączenia się” z niego (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 6 grudnia 1990 r., III UZP 21/90,OSP 1991 nr 7-8, poz. 172).

W stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 lipca 2007 r. (por. art. 2 pkt 1 lit.

b i c ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Fun-

duszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

Dz.U. Nr 169, poz. 1412), zgodnie z art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, przymusowi ubezpieczenia nie podlegają ubezpieczeni mający usta-

lone prawo do emerytury lub renty (poza pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów;

członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych i funk-

cjonariuszami Służby Celnej), którzy mogą do ubezpieczenia emerytalnego i rento-

wego przystąpić dobrowolnie.

Przedmiotem rozstrzygnięcia przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej, w której - na

podstawie tej regulacji - skarżący wywiódł wniosek o swobodzie decydowania przez

osoby prowadzące działalność gospodarczą o włączeniu się do ubezpieczenia w

dowolnym czasie, jak też zaaprobował możliwość zniweczenia przez nie skutków

obowiązkowego ubezpieczenia wynikającego z prowadzenia działalności gospodar-

czej, był problem terminu, w którym następuje przekształcenie obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpie-

czenie dobrowolne. Rozstrzygając ten problem należy przede wszystkim zauważyć,

4

że skarżący pominął, iż możliwość dobrowolnego przystąpienia do ubezpieczenia

istnieje dopiero od chwili ustalenia prawa do emerytury lub renty. W art. 9 ust. 5

ustawy systemowej ubezpieczenie dobrowolne przewidziano jedynie dla prowadzą-

cych działalność gospodarczą „osób mających ustalone prawo do emerytury lub

renty”. Oznacza to, że ustawodawca nie przewidział tego rodzaju ubezpieczenia wo-

bec osób spełniających warunki do przyznania świadczeń z ubezpieczenia społecz-

nego, lecz postawił wymaganie istnienia uprawnienia do tych świadczeń wykazanego

decyzją właściwego organu. W tym wypadku wyraźnie odniósł się do pojęcia ustale-

nia prawa do świadczeń, używanego zresztą w prawie ubezpieczeń społecznych w

wielu różnych kontekstach, lecz zawsze odróżnianego od pojęcia spełniania warun-

ków do ich przyznania. Podkreślając odrębność „nabycia (istnienia) prawa do świad-

czenia” od „ustalenia prawa do świadczenia”, należy zauważyć, że są to instytucje

regulowane odrębnymi przepisami i mające różne znaczenie w obrocie prawnym.

Najlepiej unaocznia to art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39,

poz. 353 ze zm.), określający alternatywnie sytuację zmarłego ubezpieczonego jako

takiego, który w chwili śmierci miał ustalone prawo do świadczeń emerytalno-rento-

wych, oraz takiego, który w tej chwili spełniał jedynie warunki do przyznania świad-

czeń. O istnieniu prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego stanowi art. 100

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przewidujący

jego powstanie z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia

tego prawa, natomiast ustalenie prawa do świadczeń wymaga deklaratywnej decyzji

organu określonego między innymi w art. 68 ust. 1 lit. b tej ustawy, prawo to indywi-

dualizującej, zgodnie z art. 83 ust. 1 pkt 4 ustawy, jeśli zostanie złożony przez osobę

zainteresowaną stosowny wniosek.

Wynika stąd, że istnienia prawa do świadczeń, wiążącego się ze spełnieniem

warunków nabycia tego prawa, nie można utożsamiać z ustaleniem prawa do świad-

czenia. Wątpliwość w tym zakresie została usunięta przez Sąd Najwyższy, który

stwierdził, że przyznaniem świadczenia jest ustalenie prawa do jego pobierania (por.

uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 1989 r., III UZP

11/89, OSNCP 1990 nr 6, poz. 72 i wcześniejszą uchwałę z dnia 10 sierpnia 1988 r.,

III UZP 22/88, OSNCP 1989 nr 12, poz. 194). Pogląd ten zachował aktualność, a

jego przyjęcie oznacza, że o obowiązkowym lub dobrowolnym charakterze ubezpie-

czenia osoby prowadzącej działalność gospodarczą nie decyduje spełnianie przez

5

nią warunków do renty lub emerytury, lecz ustalenie prawa do jednego z tych świad-

czeń. W konsekwencji, osoba prowadząca działalność gospodarczą do dnia wydania

decyzji lub wyroku o ustaleniu tego prawa podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu (art. 9 ust. 5 sus).

Odnosząc powyższe rozważania do zaskarżonego wyroku, w którym Sąd dru-

giej instancji trafnie stwierdził obowiązek ubezpieczenia Wandy K. z tytułu prowadze-

nia działalności gospodarczej od dnia 1 stycznia 2003 r., należy tylko dodać, że

ubezpieczenie to stało się ubezpieczeniem dobrowolnym od chwili ustalenia jej

prawa do renty, które nastąpiło z mocy wyroku Sądu Okręgowego w dniu 2 kwietnia

2004 r. Sąd ten wprawdzie ustalił prawo i przyznał rentę od dnia 1 stycznia 2003 r.

do dnia 30 listopada 2004 r., to jednak istnienie tego prawa przed jego ustaleniem

nie mogło - z wywiedzionych wcześniej powodów - wpłynąć na charakter ubezpie-

czenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Orzeczenie mające treść,

jaką Sąd mu nadał, oznaczało tylko potwierdzenie spełnienia przez ubezpieczoną w

wymienionym okresie warunków uzyskania prawa, lecz ustalenie prawa do renty

dokonane zostało dopiero w dniu wydania wyroku.

Reasumując, przekształcenie obowiązkowego ubezpieczenia społecznego

osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ubezpieczenie dobrowolne uzasad-

nione jest wprawdzie spełnianiem warunków rentowych i uzyskaniem prawa do po-

bierania świadczenia rentowego w trakcie prowadzenia tej działalności, jednakże

następuje nie wcześniej, niż wydanie orzeczenia potwierdzającego to prawo. Tylko

tak możliwe jest usunięcie niepewności sytuacji zarówno osoby prowadzącej działal-

ność gospodarczą co do praw wynikających z ubezpieczenia, jak organu rentowego

co do „ostateczności” decyzji o wypłacie świadczeń należnych z ubezpieczenia.

Uzupełnieniem i wzmocnieniem tej tezy jest art. 14 ust. 1 ustawy systemowej,

stanowiący, że objęcie dobrowolnie ubezpieczeniem społecznym następuje od dnia

wskazanego we wniosku, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym wniosek został

złożony. W rażącej kolizji z tym przepisem pozostaje stwierdzenie skarżącego o

możliwości przystąpienia do ubezpieczenia w każdym czasie, ze skutkiem wstecz-

nym.

Prowadzi to do orzeczenia jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

========================================