II PK 268/06

Sygn. akt II PK 268/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Herbert Szurgacz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z powództwa J. J. i in., przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego K S.A. o

zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódek A. N., A. W., W. W., powoda J. J. od wyroku Sądu

Apelacyjnego w […]

z dnia 10 marca 2006 r.,

1. oddala skargi kasacyjne,

2. zasądza od każdego z powodów:

[…] na rzecz pozwanej po 1. 000 zł (jeden tysiąc) tytułem zwrotu

części kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 10

marca 2006 r., wydanym na skutek apelacji powodów […]od wyroku Sądu

Okręgowego w K. z dnia 20 maja 2005 r. oddalającego powództwo powodów w

sprawie przeciwko Kopalni Węgla Brunatnego „K”. S.A. o odszkodowanie, umorzył

postępowanie apelacyjne w stosunku do powodów L. C. i J. Z., apelacje

pozostałych powodów oddalił, zasądzając od J. J. 1.000 zł, a od A. N., A. W. oraz

W. W. po 300 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

odwoławczym.

W sprawie tej ustalono, że skarżący byli pracownikami pozwanej Kopalni w

następujących okresach: A. N. od 4 listopada 1967 r. do 31 marca 2004 r., W. W.

od 8 lipca 1963 r., A. W. od 6 sierpnia 1971 r., a J. J. w latach 1971-77 i od 1

września 1982 r. do 31 marca 2004 r. W związku z planowaną komercjalizacją

przedsiębiorstwa państwowego Dyrekcja przedsiębiorstwa Kopalni Węgla

Brunatnego „K" i zarządy wszystkich zakładowych organizacji związkowych zawarły

w dniu 15 marca 1999 r. Pakiet Gwarancji Pracowniczych i Socjalnych (zwany dalej

Pakietem). W § 11 ust. 2 tego Pakietu strony postanowiły, że zarząd KWB „K" S.A.

przez okres 5 lat nie rozwiąże umowy o pracę z żadnym pracownikiem

zatrudnionym na czas nieokreślony od dnia rejestracji Spółki, z przyczyn innych niż:

porozumienie stron; wypowiedzenie umowy o pracę przez pracownika; przejście

pracownika na rentę lub emeryturę; rozwiązanie umowy o pracę z winy pracownika.

Niedotrzymanie gwarancji zatrudnienia rodziło obowiązek pracodawcy zapłaty

odszkodowania w wysokości określonej w § 14 Pakietu. Ponadto postanowiono, że

interpretacja postanowień Pakietu należy do stron umowy, a w przypadku

rozbieżności w interpretacji jego zapisów przewidziano procedurę postępowania

mającego na osiągnięcie konsensusu. Ponadto wszelkie zmiany do Pakietu mogły

być wprowadzone wyłącznie w drodze dodatkowego porozumienia stron (§ 32).

Następnie, w związku z pogarszającą się sytuacją ekonomiczną, Zarząd

pozwanej Spółki zabiegał o zmianę Pakietu i rozszerzenie katalogu możliwości

rozwiązania umów o pracę z przyczyn leżących po stronie pracodawcy, bez

konieczności wypłaty odszkodowań, przewidzianych w Pakiecie. W dniu 21 sierpnia

3

2003 r. Zarząd pozwanej Spółki i zakładowe organizacje związkowe podpisały

dodatkowe Porozumienie, modyfikujące ustalenia § 11 pkt 2 Pakietu stanowiące o

wyjątkach od gwarancji zatrudnienia. Do § 11 pkt 2 dodano zapis w brzmieniu: w

wyniku wypowiedzenia przez Spółkę umowy o pracę z przyczyn, o których mowa w

ustawie z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 980 ze zm.) albo w ustawie

z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (Dz. U. Nr 90, poz. 844),

pracownikowi, który nabył uprawnienia emerytalne i ukończył 55 rok życia. Zmiana

ta oznaczała, że rozwiązanie stosunków pracy w tych okolicznościach nie stanowiło

naruszenia gwarancji zatrudnienia, a zatem nie obligowało pracodawcy do wypłaty

odszkodowania.

Ponadto 8 października 2003 r. Zarząd KWB "K" S.A. oraz wszystkie

zakładowe organizacje związkowe, zawarły porozumienie w sprawie zwolnień

grupowych, którego przedmiotem było określenie zasad postępowania w sprawach

dotyczących pracowników objętych zamiarem zwolnienia z pracy przez Kopalnię, w

szczególności doboru pracowników do zwolnienia. Mając na względzie

obowiązujący Pakiet i konieczność zabezpieczenia socjalnego pracowników, strony

Porozumienia ustaliły, że zwolnienia grupowe obejmą wszystkich pracowników

Spółki, którzy na podstawie obowiązujących przepisów nabyli lub do dnia 31

grudnia 2003 r. nabędą uprawnienia emerytalne i ukończą 55 rok życia. W

październiku 2003 r. powodom wypowiedziano umowy o pracę, wskazując jako

przyczynę - przyczyny ekonomiczne, a także niezbędne zmiany organizacyjne,

skutkujące zmniejszeniem zatrudnienia w Spółce. Umowy o pracę rozwiązały się z

dniem 31 marca 2004 r.

W tym stanie rzeczy Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Pakiet w swej

pierwotnej treści nie obejmował gwarancją zatrudnienia pracowników, z którymi

rozwiązywano umowy o pracę z powodu przejścia na rentę lub emeryturę. Zmiana

Pakietu wprowadzona Porozumieniem zmieniającym z dnia 21 sierpnia 2003 r.

stanowiła jedynie doprecyzowanie pojęcia „przejście na emeryturę lub rentę", nie

mogła więc być kwalifikowana jako postanowienie mniej korzystne niż dotychczas

4

obowiązujące, a w konsekwencji pozwana nie miała obowiązku wypowiedzenia

pracownikom warunków zatrudnienia w związku ze zmianą Pakietu. Sąd ten uznał,

że powodowie uzyskali prawo do emerytury (a nie wcześniejszej emerytury) na

podstawie art. 34 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) ze względu na określony w

tym przepisie staż oraz wiek. Rozwiązanie z powodami umów o pracę nastąpiło z

przyczyn określonych w § 11 ust. 2c Pakietu, doprecyzowanego przez § 1

Porozumienia zmieniającego, co oznaczało, że pozwana nie naruszyła wobec

powodów § 11 Pakietu, skutkującego nabyciem przez nich prawa do świadczeń z §

14 Pakietu. Gdyby nawet przyjąć założenie, że zmiana Pakietu była niekorzystna,

to pozwana nie naruszyła gwarancji zatrudnienia, gdyż rozwiązanie z powodami

umów o pracę nastąpiło w związku z ich przejściem na emeryturę. Zgodnie z

treścią § 11 ust. 2c Pakietu, okoliczność ta zawsze wyłączała gwarancje

zatrudnienia przewidziane w Pakiecie. Na gruncie takich ustaleń Sąd Okręgowy

oddalił roszczenia powodów, uznając, że pozwana nie naruszyła gwarancji

zatrudnienia, a powodowie nie spełnili przesłanek do zasądzenia odszkodowań z §

14 Pakietu.

Natomiast Sąd Apelacyjny uznał, że zmiany Pakietu wprowadzone

Porozumieniem z dnia 21 sierpnia 2003 r. były mniej korzystne dla pracowników,

gdyż rozszerzały one krąg osób, z którymi pracodawca mógł rozwiązać stosunek

pracy bez obowiązku wypłaty odszkodowań przewidzianych w § 14 Pakietu.

Jednocześnie Sąd ten stwierdził, że zmiana postanowień Pakietu na mniej

korzystne nie wymagała wypowiedzenia zmieniającego indywidualnych umów o

pracę. W takich przypadkach nie ma bowiem zastosowania art. 42 § 1 k.p., który

dotyczy wyłącznie warunków zatrudnienia wynikających z umowy o pracę, a nie

odnosi się zatem do elementów stosunku pracy niemających - w przypadku

warunków wynikających z Pakietu - źródła w bezpośrednio wyrażonej woli

pracownika i pracodawcy. Przyjęcie odmiennego założenia oznaczałoby przyznanie

Pakietowi większej skuteczności niż nazwanym porozumieniom zbiorowym prawa

pracy oraz regulaminowi pracy, do których art. 24113

§ 2 k.p. nie ma zastosowania

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., II PZP 8/05, Biuletyn

SN 2005/11/27). W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał za nietrafny podniesiony w

5

apelacjach zarzut naruszenia art. 42 § 2 k.p., z którego zresztą wywodzone były

pozostałe zarzuty apelacji, w tym także zarzut naruszenia przepisów postępowania,

które okazały się bezprzedmiotowe.

Sąd Apelacyjny wskazał także, że rozwiązanie umów o pracę z powodami

nastąpiło z powodu przejścia na emeryturę i w związku z okolicznościami leżącymi

po stronie pracodawcy, które uniemożliwiały dalsze zatrudnianie dotychczasowej

liczby pracowników. Takimi zwolnieniami grupowymi u pozwanej zostali objęci

pracownicy, którzy ukończyli 55 lat i nabyli uprawnienia emerytalne, co uzasadniało

wybór tej grupy pracowników do zwolnienia w pierwszej kolejności. Decyzje

pracodawcy o zmniejszeniu zatrudniania w drodze zwolnień grupowych należą do

sfery organizacyjnej każdego pracodawcy i nie podlegają kontroli sądu.

Ponadto Sąd Apelacyjny nie uwzględnił argumentów powodów co do

nieważności Porozumienia z dnia 21 sierpnia 2003 r. z uwagi na zmowę stron je

podpisujących, co było podnoszone przez powodów w kontekście naruszenia

zasad współżycia społecznego. Sąd stwierdził bowiem, że strony Pakietu

dopuszczały możliwość jego zmiany (§ 29 i § 32), co nastąpiło w obliczu trudnej

sytuacji finansowej pracodawcy, a wprowadzenie takich zmian niekorzystnych dla

poszczególnych pracowników uzasadnione było ogólniej widzianym interesem

załogi zakładu lub innej grupy pracowniczej. Z tych względów nie można uznać, iż

Porozumienie naruszało zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 §2

k.c. w związku z art. 300 k.p.

Za nieuzasadniony Sąd drugiej instancji uznał również zarzut dotyczący

naruszenia przepisu art. 113

k.p., ponieważ wypowiedzenie umowy o pracę ze

względu na osiągnięcie przez kobietę wieku emerytalnego oraz uzyskanie prawa do

emerytury jest uzasadnione (art. 45 § 1 w związku z art. 39 k.p.) i nie może być

ocenione jako dyskryminacja pracownika ze względu na płeć lub wiek.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik powódek A. N., A. W. i W. W. zaskarżył

wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelacje powódek, powołując się

na naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 41 § 1-3 k.p.

oraz art. 24113

§ 2 k.p. przez przyjęcie, że przepisy te nie mają zastosowania do

wprowadzenia mniej korzystnego dla pracownika porozumienia zbiorowego

zawartego przez zakładowe organizacje związkowe i spółkę akcyjną powstałą

6

wskutek komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego, zmieniającego

porozumienie zbiorowe (pakiet socjalny) zawarte wcześniej przez zakładowe

organizacje związkowe i przedsiębiorstwo państwowe w związku z planowaną

komercjalizacją tego przedsiębiorstwa, 2/ art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS przez niewłaściwe jego zastosowanie po-

legające na przyjęciu, że skarżące osiągając wiek 55 lat nabyły uprawnienia do

emerytury górniczej, 3/ art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego

niezastosowanie w sytuacji, gdy z akt osobowych skarżących wynika

jednoznacznie, że nabyły one uprawnienia do wcześniejszej emerytury określone w

tym przepisie, 4/ art. 39 k.p., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2003

r., poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, polegające na przyjęciu, że osiągnięcie

przez skarżące 55 lat jest wiekiem emerytalnym w rozumieniu tego przepisu, 5/ art.

8 k.p. przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że wystąpienie przez

skarżące przeciwko pozwanej z roszczeniami przewidzianymi w Pakiecie jest

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, 6/ art. 2418

§ 1 k.p. przez

przyjęcie, że w stosunku do skarżącej W. W. przepis ten nie stanowił odrębnej

szczególnej podstawy prawnej mocy wiążącej postanowień Pakietu Gwarancji, a

wobec wyrażonego brzmienia pisma skierowanego do tego pracownika w związku

z przejęciem przez nowy zakład pracy - zmiana postanowień Pakietu na mniej

korzystne nie wymagała wypowiedzenia zmieniającego. Skarżące wniosły o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wobec występowania w sprawie

istotnego zagadnienia prawnego, sprowadzającego się do pytania: czy

postanowienia pakietu gwarancji pracowniczych i socjalnych zawartego w procesie

komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego pomiędzy Dyrekcją Kopalni Węgla

Brunatnego „K” a zarządami wszystkich zakładowych organizacji związkowych są

przepisami prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. oraz czy konieczne jest

zastosowanie przez pracodawcę trybu wypowiedzenia zmieniającego warunki

indywidualnych umów o pracę w sytuacji gdy w Pakiecie zawartym pomiędzy

Dyrekcją Przedsiębiorstwa Państwowego KWB „K” a zakładowymi organizacjami

związkowymi, wprowadzono w drodze porozumienia zmieniającego zmiany

niekorzystne dla pracowników, ograniczające gwarancje zatrudnienia ustanowione

pierwotnie w Pakiecie. Skarżące podzieliły stanowisko Sądu Apelacyjnego, że

7

zmiany wprowadzone Porozumieniem z dnia 21 sierpnia 2003 r. były mniej

korzystne dla pracowników, gdyż w rzeczywistości rozszerzały krąg osób, z którymi

można było rozwiązać stosunek pracy, nie naruszając gwarancji zatrudnienia.

Jednakże, zdaniem skarżących, tego typu zmiana wymagała wypowiedzenia

zmieniającego indywidualnych umów o pracę, co słusznie zauważył Sąd Okręgowy.

Na poparcie swego stanowiska skarżące przywołały uchwałę składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2006 r., III PZP 2/06, zgodnie z którą

postanowienia porozumienia zbiorowego w sprawie gwarancji socjalnych,

pracowniczych i związkowych, zawartego w procesie prywatyzacji pośredniej (art. 1

ust. 2 pkt 1 i 1 a oraz art. 31 a-35 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji, jednolity tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze

zm.), pomiędzy związkami zawodowymi działającymi u pracodawcy a spółką

handlową, która po nabyciu akcji stała się spółką handlową, która po nabyciu akcji

stała się spółką dominującą nad spółką zależną będącą pracodawcą, są przepisami

prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. Ponadto, w ocenie skarżących, Sądu obu

instancji pominęły fakt, że sytuacja prawna powódek różni się od sytuacji powodów,

którzy jako górnicy należą do grupy pracowników, w stosunku do których

ustawodawca wprowadził niższy wiek emerytalny, będący jednakże normalnym

wiekiem emerytalnym dla tej grupy. Skarżące podkreśliły, że nie nabyły prawa do

wcześniejszych emerytur górniczych z art. 34 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS. lecz do wcześniejszej emerytury z art. 29 tej ustawy, co stawia je w

odmiennej od powodów sytuacji prawnej. Przy ustalaniu wysokości emerytur

górniczych stosuje się bowiem inne przeliczniki w wysokości i na zasadach

określonych w art. 51 tej ustawy. Zmuszenie skarżących do przejścia na

wcześniejszą emeryturę było bezprawne, bowiem żaden przepis nie nakładał na nie

obowiązku skorzystania z tego uprawnienia, a poza tym wiązało się dla nich ze

znacznym pogorszeniem ich sytuacji finansowej w porównaniu z przejściem na

emeryturę przy osiągnięciu normalnego wieku emerytalnego. W tym stanie rzeczy

skarżące wniosły o uchylenie wyroków Sądów obu instancji w zaskarżonej części i

orzeczenie co do istoty sprawy przez zasądzenie od pozwanej na rzecz

skarżących: A. N. 174.316 zł, A. W. 138.359 zł, a W. W 246.675 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 1 kwietnia 2004 r. oraz zasądzenie od pozwanej na

8

rzecz skarżących kosztów postępowania za wszystkie instancje według norm

przepisanych.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł także powód J. J.,

zaskarżając ten wyrok w części oddalającej jego apelację. Pełnomocnik skarżącego

powołał się na naruszenie przepisów postępowania, w szczególności: 1/ art. 378 §

1 k.p.c. przez nierozpoznanie istoty sprawy oraz większości zarzutów apelacyjnych,

a także przez błędne nieuwzględnienie zarzutu nieważności postępowania przed

Sądem pierwszej instancji, 2/ art. 382 k.p.c. przez niezasadne pominięcie przy

rozstrzyganiu sprawy materiału dowodowego zebranego w postępowaniu w

pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym, który świadczy o tym, że

podane przez pracodawcę przyczyny zwolnienia powoda z pracy były fikcyjne i nie

pozostawały w związku przyczynowym z koniecznością lub potrzebą zwolnień

pracowników w trybie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych;

3/ art. 217 § 2 i art. 227 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez błędne

przyjęcie, że dowody wskazywane przez skarżącego dotyczące braku

rzeczywistego uzasadnienia dla przeprowadzonego przez pozwaną zwolnienia

grupowego nie służyły wyjaśnieniu faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy

istotne znaczenie, lecz były powoływane jedynie dla zwłoki, 4/ art. 385 k.p.c. przez

niezasadne oddalenie apelacji, mimo iż była ona uzasadniona. Skarżący podniósł

też zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1/ art. 9 k.p.

oraz 42 § 2 k.p. w związku z art. 24113

§ 2 k.p. przez nietrafne niezastosowanie

tych przepisów wskutek błędnego przyjęcia, że Pakiet nie ma charakteru źródła

prawa pracy, a jego zmiana na niekorzyść pracowników nie wymaga zastosowania

przez pracodawcę trybu wypowiedzenia zmieniającego warunki indywidualnych

umów o pracę, 2/ art. 9 § 4 k.p., art. 113 k.p., art. 18 § 3 k.p. i art. 183a § 1-3 k.p.

oraz art. 63 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez niezastosowanie tych przepisów

przy ocenie, czy porozumienie w sprawie zmiany Pakietu zawarte w dniu 21

sierpnia 2003 r. jest ważne i prawnie skuteczne, 3/ art. 1 ust. 1 oraz art. 13 ustawy

z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych w związku z art. 44 i nast. k.p.,

art. 5 oraz art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., a także art. 8 k.p. przez

niezasadne niezastosowanie tych przepisów przy ocenie, czy działania pozwanej w

zakresie przeprowadzonych zwolnień grupowych, mające na celu wyeliminowanie

9

skarżącego z grona pracowników Kopalni z jednoczesnym pozbawieniem go prawa

do odszkodowania przewidzianego w Pakiecie, były zgodne z prawem i zasadami

współżycia społecznego oraz czy nie stanowiły nadużycia prawa. Skarżący

podniósł, że świetle przedstawionych powyżej zarzutów skarga jest oczywiście

uzasadniona, wskazał też że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości oraz wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów w odniesieniu do sądowej kontroli przyczyn zmniejszenia stanu zatrudnienia

dokonywanego przez pracodawcę w trybie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

zwolnieniach grupowych. Zdaniem skarżącego, pogląd Sądu Apelacyjnego, że

kontroli sądowej nie podlega badanie zasadności i celowości zmniejszenia przez

pracodawcę stanu zatrudnienia jest nietrafny oraz nieaktualny, gdyż przywołana

przez ten Sąd uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1985 r., III PZP 10/85

(OSNC 1985/11/164) została podjęta w warunkach gospodarki uspołecznionej i

odwołuje się do zasad ustroju PRL. W nowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy

prezentuje odmienne podejście do tego zagadnienia, stwierdzając, że decyzja

pracodawcy podjęta w trybie i na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o

zwolnieniach grupowych nie oznacza wyłączenia stosowania art. 45 k.p., a także

badanie, czy decyzja pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę nie stanowi

nadużycia prawa. Klauzula generalna zawarta w art. 45 k.p., zgodnie z którą

wypowiedzenie umowy zawartej na czas nieokreślony powinno być uzasadnione,

odnosi się do wszystkich wypowiedzeń takich umów o pracę, a więc także do

wypowiedzeń dokonanych z przyczyn dotyczących zakładu pracy. W ocenie

skarżącego wskazówkę kierowaną właśnie do sądów stosujących prawo pracy

stanowi treść art. 13 ustawy o zwolnieniach grupowych, w którym ustawodawca

wyraźnie wskazuje, aby do nieuzasadnionych lub niezgodnych z prawem

wypowiedzeń umów o pracę stosować odpowiednio przepisy oddziału 4 rozdziału II

działu drugiego kodeksu pracy. Stanowisko Sądu Apelacyjnego oznaczało de facto

pozbawienie w wielu przypadkach pracowników sądowej ochrony ich praw oraz

zagwarantowanego konstytucyjnie prawa do rozpoznania sporu z pracodawcą

przez niezawisły sąd. Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku w części

10

oddalającej powództwo skarżącego i uwzględnienie tego powództwa, w każdym

jednak razie o zasądzenie od pozwanej na rzecz skarżącego kosztów procesu za

wszystkie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych oraz o rozpoznanie skargi na rozprawie.

W odpowiedzi na skargi kasacyjne skarżących pozwana wniosła o ich

oddalenie i o zasądzenie od skarżących na jej rzecz kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obie skargi kasacyjne nie mają usprawiedliwionych podstaw prawnych.

Odnosząc się do najdalej idącego kasacyjnego zarzutu nieważności postępowania,

który Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia bierze pod rozwagę z urzędu (art.

39313

§ 1 k.p.c.), zarzut ten w postaci „nierozpoznania istoty sprawy oraz

większości zarzutów apelacyjnych” wywodzony przez skarżącego J. J. okazał się

nietrafny i chybiony przede wszystkim dlatego, że pełnomocnik tego skarżącego nie

wskazał jakichkolwiek dowodów na stosowanie „bezprzykładnej obstrukcji

dowodowej ze strony pozwanego pracodawcy oraz Sądu Okręgowego w K”, a nie

jest obowiązkiem Sądu Najwyższego domyślanie się lub wyręczanie skarżącego w

poszukiwaniu okoliczności, które powinna zawierać skarga kasacyjna. W każdym

razie, nawet ewentualne pominięcie oferowanych przez stronę środków

dowodowych w trybie art. 217 § 2 k.p.c. nie uzasadnia zarzutu całkowitego

pozbawienia strony możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.), zważywszy

ponadto że ten skarżący stawiał zarzut nieważności pod adresem Sądu pierwszej

instancji, a Sąd Najwyższy weryfikuje wyłącznie zarzuty dotyczące postępowania

apelacyjnego.

Niezależnie od powyższego skład orzekający Sądu Najwyższego uznał, że w

rozpoznawanej sprawie nie było potrzeby prowadzenia postępowania dowodowego

na okoliczność celowości lub zasadności zwolnień grupowych, które dotknęły

skarżących, ponieważ procedura formalna przeprowadzenia grupowych zwolnień z

pracy w odniesieniu do kilkudziesięciu wytypowanych pracowników nastąpiła z

powiadomieniem urzędu pracy i została uzgodniona przez pracodawcę z

zakładowymi organizacjami związkowymi. Zawarte w tej sprawie zbiorowe

porozumienie z dnia 8 października 2003 r. wskazało na uznane za

11

usprawiedliwione kryterium doboru do zwolnienia z pracy pracowników, którzy „przy

uwzględnieniu wieku i stażu pracy wynikającego z akt osobowych pracownika oraz

na podstawie obowiązujących przepisów nabyli lub nabędą do dnia 31 grudnia

2003 r. uprawnienia emerytalne i ukończą 55 rok życia”. Było to spowodowane

dążeniem pozwanego do racjonalizacji zatrudnienia pracowników kierownictwa i

dozoru zakładu górniczego zarówno przez obniżenie kosztów działalności

pozwanego pracodawcy, jak i przeprowadzenie zmian w tej grupie zatrudnionych,

które wymagają przestrzegania terminów nabywania niezbędnych kwalifikacyjnych

uprawnień zawodowych przez innych zatrudnionych w celu zapewnienia

„niezakłóconego działania przedsiębiorstwa Spółki”. Wszystko to oznaczało, że -

wobec uzgodnionej i usprawiedliwionej procedury zwolnień grupowych - nie było

potrzeby prowadzenia postępowania dowodowego, które zmierzałoby do

indywidualnego podważania celowości i zasadności dokonywania uzgodnionych

grupowych zwolnień z pracy. Nie można w szczególności podzielić twierdzenia

skarżącego J. J, że dobra sytuacja finansowa pracodawcy wyklucza

przeprowadzanie jakichkolwiek procesów restrukturyzacyjnych pracodawcy, a

dokonanie zwolnień grupowych 69 osób nie mogło mieć „żadnego znaczenia

ekonomicznego” i stanowiło nadużycie prawa ze strony pracodawcy, zważywszy że

sądy pracy nie mogą podważać uzgodnionej we właściwym trybie

usprawiedliwionej procedury i kryteriów dokonywania zwolnień grupowych, a

odmienne twierdzenia skarżących w tym zakresie nie mają podstaw oraz prawnego

uzasadnienia. W szczególności za gołosłowne, bo nieweryfikowalne w procedurze

kasacyjnej, Sąd Najwyższy uznał stanowisko skarżącego J. J, że „prawdziwą

przyczyną sięgnięcia przez pracodawcę po zwolnienie grupowe było dążenie

nowego Zarządu Kopalni oraz funkcyjnych członków związków zawodowych do

wyeliminowania z Kopalni ściśle określonej i stosunkowo wąskiej grupy osób

zajmujących wysokie stanowiska w szeroko rozumianym kierownictwie oraz

dozorze ruchu Kopalni, w celu obsadzenia tych stanowisk własnymi kandydatami”.

Rozwiązanie ze skarżącymi umów o pracę, które nastąpiło zgodnie z trybem

określonym w ustawie o zwolnieniach z pracy oraz według uzgodnionych zasad

postępowania w sprawach dotyczących pracowników objętych zamiarem

zwolnienia z pracy przez Kopalnię, dotyczących w szczególności przyjętego doboru

12

pracowników do zwolnienia, nie może być uznane za naruszenie zasad współżycia

społecznego lub społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa, zwłaszcza że

kryterium wyboru do zwolnienia z pracy w ramach zwolnień grupowych w pierwszej

kolejności pracownika, który może nabyć uprawnienia emerytalne (także prawo do

wcześniejszej emerytury), nie budzi wątpliwości w judykaturze sądowej (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 1999 r., I PKN 105/99, OSNAPiUS 2000 nr

17, poz. 641). W konsekwencji rozwiązanie umów o pracę w takich okolicznościach

rozpoznawanej sprawy nie stanowiło dyskryminacji ze względu na wiek, bez

względu na to, na jakiej podstawie prawnej (art. 29 czy art. 34 ustawy o

emeryturach i rentach) skarżący uzyskali uprawnienia emerytalne.

Dla prawidłowego rozeznania sporów w przedmiotowej sprawie zasadnicze

znaczenie miało zatem zagadnienie, czy zmiana w dniu 21 sierpnia 2003 r.

zbiorowego porozumienia prawa pracy, jakim był Pakiet Gwarancji Pracowniczych i

Socjalnych z 15 marca 1999 r., wymagała dokonania skarżącym wypowiedzeń

zmieniających indywidualne warunki umów o pracę. Należało to poprzedzić

rozpoznaniem zarzutu, że porozumienie zmieniające ten Pakiet było dotknięte

wadą nieważności, ponieważ nie zostało podpisane przez Ministra Skarbu. Istotnie

z § 28 ust. 3 Pakietu wynika, że jego zmiany wymagały zachowania formy pisemnej

i podpisu wszystkich sygnatariuszy, tyle że Minister Skarbu jedynie przyjął Pakiet

do wiadomości oraz zaakceptował jego realizację przez Dyrekcję Przedsiębiorstwa,

a w szczególności przez sprzyjanie realizacji postanowień zawartych w jego § 25,

co oznaczało, że Minister Skarbu nie był stroną ani nawet sygnatariuszem tego

Pakietu w znaczeniu nadanym § 28 ust. 3. Skoro zatem zmiana Pakietu została

dokonana w drodze dopuszczalnego zgodnego porozumienia zmieniającego

zawartego przez pracodawcę i zakładowe związki zawodowe, to kasacyjne zarzuty

nieważności tego porozumienia zmieniającego okazały się chybione. W każdym

razie w skardze kasacyjnej J. J nie podano żadnych okoliczności, które

wskazywałyby, iż Minister Skarbu Państwa był podmiotem, który miał decyzyjny lub

konstrukcyjny wpływ na uzgodnienie postanowień Pakietu i że z tego

nieistniejącego tytułu był uprawniony do wyrażania zgody na zmianę postanowień

Pakietu w rozumieniu art. 63 k.c. w związku z art. 300 k.p.

13

Natomiast w zasadniczej kwestii dla rozeznania sporów skład orzekający

podzielił stanowisko zawarte w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada

2005 r., II PZP 8/05 (OSNAP 2006 nr 5-6, poz. 72), który w identycznym stanie

faktycznym i prawnym uznał, że przepisy art. 42 § 1-3 k.p. oraz art. 24113

§ 2 k.p.

nie mają zastosowania do wprowadzenia mniej korzystnych dla pracownika

postanowień porozumienia zbiorowego zawartego przez organizacje związkowe i

spółkę akcyjną powstałą wskutek komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego,

zmieniającego porozumienie zbiorowe (pakiet socjalny) zawarte wcześniej przez

wymienione zakładowe organizacje związkowe i przedsiębiorstwo państwowe w

związku z planowaną komercjalizacją tego przedsiębiorstwa. Takie trafne rozstrzy-

gnięcie nie zależało od uznania Pakietu za akt prawny zawierający przepisy prawa

pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., który nie jest układem zbiorowym pracy; bądź za

umowę na rzecz osób trzecich (pracowników), które w szczególnych sytuacjach

związanych z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa (zakładu pracy) w warunkach

prywatyzacji lub komercjalizacji są postrzegane jako instrument prawny

elastycznego reagowania na te sytuacje, bez konieczności dokonywania wypo-

wiedzeń zmieniających.

Istotne jest to, że każda zmiana nienazwanego zbiorowego porozumienia

prawa pracy wymaga zgodnej woli stron porozumienia, w tym zgody zakładowych

związków zawodowych reprezentujących interesy pracowników. W takiej sytuacji

nawet niekorzystne dla poszczególnych pracowników zmiany dotyczące gwarancji

zatrudnienia są uzasadnione interesem całej załogi zakładu lub jego grupy

pracowniczej i następują z woli uprawnionych podmiotów zawierających, a

następnie zmieniających zbiorowe porozumienie prawa pracy. Nawet przypisanie

pakietowi socjalnemu charakteru prawnego umowy o świadczenie na rzecz osoby

trzeciej, nie sprawia, że warunki i gwarancje zatrudnienia określone w

postanowieniach Pakietu wynikają z umowy o pracę w rozumieniu art. 42 § 1 k.p.

Przepis ten dotyczy bowiem wprost i jednoznacznie warunków zatrudnienia

wynikających z woli samych stron umowy o pracę, a zatem nie odnosi się do

elementów treści stosunku pracy niemających - w przypadku warunków

wynikających z Pakietu - źródła w bezpośrednio wyrażonej woli przez pracownika i

pracodawcę. Przyjęcie odmiennego stanowiska nie jest możliwe, bo oznaczałoby

14

przyznanie postanowieniom Pakietowi większej skuteczności niż nazwanym

porozumieniom zbiorowym oraz regulaminowi pracy, do których art. 24113

§ 2 nie

ma zastosowania. Wszystko to oznacza, że skoro przepisy o wypowiedzeniu

zmieniającym (art. 42 k.p.) stosuje się tylko do wypowiedzenia warunków pracy i

płacy wynikających z umowy o pracę, to uzgodniona przez uprawnione podmioty

(pracodawcę i zakładowe organizacje związkowe) zmiana gwarancji zatrudnienia

wynikających z postanowień Pakietu nie wymagała dokonywania indywidualnych

wypowiedzeń zmieniających, ale automatycznie pozbawiała skarżących prawa do

odszkodowania w zakresie wynikającym z jej dokonania.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił niemające

usprawiedliwionych podstaw prawnych skargi kasacyjne (art. 39814

k.p.c.),

zasądzając od skarżących na rzecz pozwanej część kosztów zastępstwa

procesowego w tej prawniczo złożonej sprawie (art. 102 k.p.c.).