III CSK 416/06

Sygn. akt III CSK 416/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko Bankowi […]

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym

w dniu 13 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 maja 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 lutego 2006 r. Sąd Okręgowy w L. pozbawił

wykonalności bankowy tytuł egzekucyjny nr […] wystawiony w dniu 14 sierpnia

2002 r. przez pozwany Bank […] przeciwko powodowi M. B., zaopatrzony w

klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z dnia 17 maja

2004 r., opiewający na kwotę 689.709,45 zł. Sąd Okręgowy stwierdził,

że nie uzasadnia uwzględnienia powództwa okoliczność, iż na tę samą

wierzytelność wystawiony został przeciwko powodowi w dniu 14 sierpnia 2002 r.

bankowy tytuł egzekucyjny, któremu sąd odmówił nadania klauzuli wykonalności.

Uznał, że podniesiony przez powoda zarzut przedawnienia roszczenia objętego

tytułem wykonawczym jest bezzasadny. Uznał także, że zarzut, iż brak było

podstawy do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego dlatego, że podstawą

tą była umowa poręczenia udzielonego przez powoda w sytuacji, gdy była to

czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, a żona

powoda nie wyraziła zgody na tę czynność (art. 37 k.r.o.), nie zasługuje na

uwzględnienie, albowiem powód nie wykazał braku zgody żona. O uwzględnieniu

powództwa zadecydowało to, że powód, wbrew wymaganiu przewidzianemu w art.

97 § 1 prawa bankowego z 1997 r., nie złożył pisemnego oświadczenia o poddaniu

się egzekucji. Oświadczenie takie złożyło K., spółka z o.o. w L., które było

kredytobiorcą reprezentowanym przez powoda, za zaciągnięcie którego to kredytu

powód w dniu 15 września 1997 r. udzielił poręczenia. Nawet gdyby przyjąć –

zdaniem Sądu Okręgowego – że oświadczenie to odniosło skutek także względem

powoda jako poręczyciela, to oświadczenie to upoważniało Bank do wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego jedynie w terminie do dnia 31 grudnia 2000 r.

Uwzględniając apelację pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 31

maja 2006 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił. Sąd

Apelacyjny stanął na stanowisku, że powództwo o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonalności może być oparte na przyczynach materialnoprawnych, a kognicją

sądu w tym postępowaniu nie są objęte zarzuty formalne dotyczące podstaw

3

nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, do których należy złożenie

przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji. Gdyby nawet stanąć na

odmiennym stanowisku, to wobec tego, że czynność bankowa – udzielenie

poręczenia przez powoda, dokonana została przed dniem 1 stycznia 1998 r., do

nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nie było

wymagane oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji (art. 51 ust. 2 ustawy z

dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Dz. U. Nr 149,

poz. 703 ze zm.) i brak takiego oświadczenia nie daje podstawy do pozbawienia

wykonalności tytułu wykonawczego. Poza tym Sąd Apelacyjny zaakceptował

stanowisko Sądu pierwszej instancji, że „nie zasługuje na uwzględnienie zarzut

powoda o nieważności umowy poręczenia, z powołaniem się na brak zgody

małżonka”. Na potwierdzenie jego prawidłowości powołał pogląd wyrażony przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 kwietnia 1995 r., I CRN 48/95 (OSNC 1995, nr

10, poz. 147), że małżonek, który zawarł umowę poręczenia, przekraczającą zakres

zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, bez zgody drugiego małżonka, nie może

żądać ustalenia nieważności tej umowy z powodu jej sprzeczności z treścią art. 36

§ 2 zd. drugie k.r.o., jeżeli dopuszczalne jest jeszcze potwierdzenie umowy przez

drugiego małżonka. Sąd Apelacyjny stwierdził także – bez bliższego uzasadnienia

– „trafność stanowiska sądu pierwszej instancji co do bezzasadności pozostałych

zarzutów wskazanych przez powoda”.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powód zaskarżył skargą kasacyjną. Podstawę

skargi stanowi 1) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie

art. 51 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze

zastawów oraz art. 3531

, 879 § 1 i art. 883 § 1 k.c. oraz przez błędną wykładnię

art. 36 § 2 w zw. z art. 37 § 1 k.r.o. i niezastosowanie art. 63 § 1 k.c., a także

2) naruszenie przepisów postępowania – art. 382 i 840 § 1 k.p.c. oraz art. 96 ust. 3

prawa bankowego z 1997 r. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

1. Powód w pozwie na uzasadnienie powództwa zgłosił szereg zarzutów

(art. 843 § 3 k.p.c.). Sąd pierwszej instancji uwzględnił jeden z tych zarzutów,

a dwa uznał za niezasadne. Co do pozostałych zarzutów nie zajął stanowiska.

Do zarzutów tych także nie ustosunkował się Sąd Apelacyjny. Czyni to zasadnym

zarzut kasacyjny naruszenia art. 382 k.p.c. Materiałem zebranym w postępowaniu

w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym w rozumieniu tego przepisu

są bowiem także twierdzenia stron, w szczególności twierdzenia powoda powołane

na uzasadnienie powództwa (zarzuty zgłoszone przez powoda w pozwie

w postępowaniach przeciwegzekucyjnych).

2. Ze względu na nierozpoznanie w sprawie części zarzutów zgłoszonych

w pozwie na uzasadnienie powództwa i brakiem ustaleń faktycznych związanych

z tymi zarzutami, zarzuty kasacyjne naruszenia prawa materialnego, dotyczące

nierozpoznanych zarzutów pozwu, uchylają się spod oceny Sądu Najwyższego.

Postępowanie kasacyjne służy mianowicie kontroli prawidłowości zastosowania

przez sąd drugiej instancji prawa materialnego i przepisów postępowania, których

naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (zob. art. 3983

§ 1 k.p.c.),

a kontrola ta dokonywana jest na podstawie stanu faktycznego stanowiącego

podstawę wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną (art. 39813

§ 2 in fine k.p.c.).

Rozpoznając tę skargę Sąd Najwyższy nie może samodzielnie dokonywać ustaleń

w sprawie ani nie może oceniać zasadności – w świetle prawa materialnego –

twierdzeń stron, jeżeli oceny takiej nie dokonał sąd drugiej instancji.

3. Stosownie do art. 5 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 162, poz. 1691)

do oceny skutków poręczenia dokonanego przez jednego z małżonków majątkiem

wspólnym małżonków, udzielonego przed dniem wejścia w życie tej ustawy,

tj. przed dniem 20 stycznia 2005 r., mają zastosowanie przepisy kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu obowiązującym przed tym dniem.

Dalej powołane przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oznaczają przepisy

w tym brzmieniu.

Jeżeli umowa poręczenia była czynnością przekraczającą zakres zwykłego

zarządu majątkiem wspólnym, to w myśl art. 36 § 3 zd. drugie k.r.o. do jej ważności

5

wymagana była zgoda drugiego małżonka (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia

25 marca 1994 r., III CZP 182/93, OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 146). Wobec tego,

że powód twierdził, iż udzielone przez niego poręczenie było czynnością

przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym i na dokonanie tej

czynności żona jego nie wyraziła zgody, to miał obowiązek udowodnienia tych

okoliczności (art. 6. k.c.). Nie można jednakże zgodzić się ze stwierdzeniem Sądu

pierwszej instancji, aprobowanym przez Sąd Apelacyjny, że powód nie wykazał,

iż brak było zgody jego żony na udzielenie poręczenia. Brak ten jest bowiem

okolicznością negatywną. Dla przyjęcia, że została ona wykazania, wystarczy

twierdzenie strony o jej zaistnieniu, jeżeli nie ma dowodu, z którego wynikałoby

co innego.

Trafny jest pogląd, że małżonek, który zawarł umowę poręczenia,

przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym, bez zgody drugiego

małżonka, nie może żądać ustalenia nieważności tej umowy z powodu jej

sprzeczności z treścią art. 36 § 2 zd. drugie k.r.o., jeżeli dopuszczalne jest jeszcze

potwierdzenie umowy przez drugiego małżonka. Rozpoznawana sprawa nie jest

jednakże sprawą o ustalenie nieważności poręczenia udzielonego przez powoda

i przytoczony pogląd nie rozstrzyga o zasadności tego, czy pozwany mógł wystawić

bankowy tytuł egzekucyjny obejmujący roszczenie wynikające z umowy poręczenia

zawartej przez powoda bez zgody żony.

Powód twierdzi, że na zawarcie przez niego umowy poręczenia żona jego

nie wyraziła zgody, umowy tej nie potwierdziła, a pozwany nie wyznaczył jej terminu

do potwierdzenia umowy. W sprawie nie ustalono, że było inaczej. W świetle art. 37

§ 1 i 2 k.r.o. zawarcie umowy poręczenia przez powoda jest zatem – jak zasadnie

utrzymuje skarżący, a co nie budzi wątpliwości w judykaturze i piśmiennictwie

prawniczym – czynnością prawną niezupełną (kulejącą) – negotium claudicans.

Brak zgody żony powoda na zawarcie umowy nie spowodował ani nieważności

bezwzględnej, ani nieważności względnej umowy, sprawił natomiast, że powstał

stan tzw. bezskuteczności zawieszonej do chwili potwierdzenia albo odmowy

potwierdzenia umowy przez żonę powoda lub upływu terminu wyznaczonego jej

do potwierdzenia. Dopiero potwierdzenie umowy przez żonę powoda spowoduje

ustanie stanu zawieszenia i uznanie umowy za ważną od chwili jej zawarcia.

6

Natomiast odmowa potwierdzenia lub bezskuteczny upływu terminu wyznaczonego

do potwierdzenia sprawią, że umowa stanie się – ze skutkiem od chwili jej zawarcia

– bezwzględnie nieważna. W zaistniałej sytuacji zawarta przez powoda umowa

poręczenia, jakkolwiek wiąże strony, nie wywołuje skutków prawnych. Nie stanowi

więc podstawy do spełnienia świadczenia przewidzianego tą umową, co oznacza

brak istnienia obowiązku do spełnienia tego świadczenia. Jeżeli tytuł egzekucyjny

niebędący orzeczeniem sądu stwierdza istnienie tego obowiązku, to dłużnik może

żądać pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego (art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Należy dodać, że art. 36 § 2 zd. drugie oraz art. 37 § 1 i 2 k.r.o. wchodzą

w grę, jeżeli czynność dokonana przez jednego z małżonków była czynnością

przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem wspólnym. W sprawie brak jest

jednakże ustaleń co do tego, czy taką czynnością było zawarcie umowy poręczenia

przez strony.

4. Trafne jest stanowisko Sądu Apelacyjnego, że powództwo o pozbawienie

wykonalności tytułu wykonalności (art. 840 k.p.c.) umożliwia dłużnikowi

merytoryczną obronę przed egzekucją, a kognicją sądu w tym postępowaniu nie są

objęte zarzuty formalne związane z nadaniem tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności; zarzuty takie mogą być podnoszone w postępowaniu o nadanie

tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, w drodze – dostosowanego do tego

– zażalenia (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 1985 r., III CZP 14/85,

OSNCP 1985, nr 12, poz. 192). Do zarzutów takich należy m.in. zarzut braku

wymaganego przez art. 97 ust. 1 prawa bankowego z 1997 r. pisemnego

oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji. Już więc tylko na marginesie

należy zauważyć, że oświadczenie o poddaniu się egzekucji złożone przez dłużnika

głównego (kredytobiorcę) nie zastępuje oświadczenia, które powinien złożyć

poręczyciel, jako uczestnik innej niż udzielenie kredytu czynności bankowej.

Wobec tego, że czynność bankowa udzielenia poręczenia przez powoda dokonana

została przed dniem 1 stycznia 1998 r., do nadania klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nie było wymagane oświadczenie dłużnika

o poddaniu się egzekucji (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r.,

III CZP 46/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 125).

7

5. Wprawdzie Sąd Apelacyjny bliżej nie ustosunkował się do stanowiska

Sądu pierwszej instancji co do tego, że nie uzasadnia uwzględnienia powództwa

okoliczność, iż na tę samą wierzytelność wystawiony został przeciwko powodowi

w dniu 14 sierpnia 2002 r. bankowy tytuł egzekucyjny nr […], któremu sąd odmówił

nadania klauzuli wykonalności, ale stanowisko to aprobował. Nie można uznać, że

nastąpiło to z naruszeniem prawa. Odmowa – obojętne z jakiej przyczyny –

nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu z dnia

14 sierpnia 2002 r., spowodowała, że przeciwko powodowi wydany został jeden

tytuł wykonawczy opiewający na należność wynikającą z umowy poręczenia

zawartej przez niego z pozwanym. Okoliczność wystawienia kilku tytułów

egzekucyjnych dotyczących tej samej należności nie stanowi przeszkody

do nadania klauzuli wykonalności jednemu z nich i nie stanowi to wadliwości tak

powstałego tytułu wykonawczego, powodującej pozbawienie go wykonalności.

Uznając z przyczyn wskazanych w pkt 1 i 3 skargę kasacyjną za zasadną

Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39813

§ 1 zd. pierwsze oraz art. 39821

w zw. z art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

jz