III CSK 431/06

Sygn. akt III CSK 431/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa E. L.

przeciwko A. G. i P. S.A. w W.

o ochronę własności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 grudnia 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 31 maja 2005 r. zakazał pozwanym

prowadzenia inwestycji budowlanej polegającej na budowie budynku biurowo –

mieszkalnego z zespołem podstawowych urządzeń niezbędnych do należytego

jego funkcjonowania, w tym z podziemnym trzykondygnacyjnym parkingiem, na

bliżej określonym gruncie w K., według projektu budowlanego zatwierdzonego

decyzją Prezydenta Miasta K. z dnia 20 marca 2001 r. – bez wykonania w czasie

realizacji tej inwestycji zabezpieczeń sąsiedniego budynku w postaci założenia

stężeń stalowych pod stropami piwnic, nad stropem podstrychowym i w poziomie

pozostałych stropów.

Sąd ustalił, że pozwani są inwestorami planowanego obiektu budowlanego

oraz współwłaścicielami gruntu na którym ten obiekt ma być posadowiony.

Sąsiadująca nieruchomość to czterokondygnacyjny budynek zbudowany w latach

1892-94, wpisany w 1991r. do rejestru zabytków pod nr […]. Jego ściany nośne

podłużne i poprzeczne piwniczne nie mają stężeń. Stateczność więc w dużej

mierze zapewnia mu ciężar własny ścian pionowych oraz pionowe reakcje podpór

stropów. Z uwagi na taki układ konstrukcyjny budynku - stropy drewniane belkowe

oparte na ścianach nośnych podłużnych nie „skotwione” ze ścianą szczytową, brak

belek wieńczących w poziomie stropów - utworzył się niekorzystny układ statyczny

w formie swobodnej ściany szczytowej (pionowej tarczy) w wysokości ok. 22m

o zmiennej grubości. Planowana inwestycja wymaga przeprowadzenia głębokich

prac ziemnych, około 8m poniżej poziomu istniejących fundamentów sąsiedniego

budynku. Ponadto, budynek ten podlega stałym drganiom wywołanym dużym

natężeniem ruchu ulicznego oraz hamowaniem ciężkich pojazdów.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że realizacja planowanego

obiektu grozi utratą oparcia sąsiedniej nieruchomości powódki, co uzasadnia

uwzględnienie jej powództwa m. in. na podstawie art. 147 k.c.

Zarówno ustalenia Sądu I instancji, jak i jego rozważania prawne zostały

przez Sąd Apelacyjny uznane za prawidłowe, toteż apelacja pozwanych została

wyrokiem tego Sądu z dnia 21 grudnia 2005 r. oddalona.

3

Skarga kasacyjna pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego - oparta na

obydwu podstawach z art. 3981

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 378 w zw.

z art. 386 k.p.c., art. 227, 233 k.p.c., art. 379 pkt 1 k.p.c., art. 147 w zw. z art. 222

§ 2 k.c., a także art. 439 k.c., i zmierza do jego uchylenia oraz przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 147 k.c., którego naruszenia uparują skarżący, stanowi, że

właścicielowi nie wolno dokonywać robót ziemnych w taki sposób, żeby to groziło

nieruchomościom sąsiednim utratą oparcia.

Robotami ziemnymi w rozumieniu art. 147 k.c. są wszelkie roboty związane

z wykopami, podkopami, przekopami itp. Planowana przez skarżących inwestycja

niewątpliwie wymaga wykonania tego rodzaju robót. Przepis art. 147 k.c. zakazuje

dokonywania robót ziemnych w taki sposób, żeby to groziło nieruchomościom

sąsiednim utratą oparcia. Dla zastosowania zaś tego przepisu nie ma znaczenia, że

roboty te mają być wykonywane na podstawie wydanego im przez właściwy organ

administracyjny pozwolenia na budowę. Pozwolenie na budowę nie daje bowiem

żadnych szczególnych uprawnień, pozwalających na wykonywanie robót

ziemnych zagrażających nieruchomościom sąsiednim utratą oparcia. Ponadto,

z faktu posiadania pozwolenia na budowę nie można, wbrew odmiennemu

zapatrywaniu skarżących, wyprowadzać wniosku, że powódka nie może zasadnie

twierdzić, iż realizacja zamierzonej inwestycji prowadzi do utraty oparcia jej

nieruchomości sąsiedniej, i żądać w procesie cywilnym, by podczas realizacji

inwestycji towarzyszyło odpowiednie zabezpieczenie tej nieruchomości przed utratą

oparcia. Dochodzenie takiego roszczenia jest sprawą cywilną (art. 1 k.p.c.) i nie ma

przepisu przekazującego taką sprawę do właściwości innych organów.

Rozpoznając ją Sądy nie naruszyły art. 2 k.p.c., przez co zarzut nieważności

postępowania z powodu niedopuszczalności drogi sądowej okazał się bezzasadny.

Przez użyte w art. 147 k.c. pojęcie oparcie należy rozumieć nie tylko

umocnienie pionowe, które sąsiadujące ze sobą grunty wzajemnie sobie udzielają,

lecz także oparcie poziome, które dają poziome warstwy ziemi. W wypadku utraty

oparcia pionowego nieruchomość zawala się, w wypadku zaś utraty oparcia

4

poziomego zapada się. Utrata oparcia według art. 147 k.c. zachodzi więc w obu

tych sytuacjach.

Zgodnie z art. 147 k.c. nie wolno nieruchomości sąsiednich pozbawiać

oparcia, którego ona potrzebuje. Nieruchomość zaś potrzebuje takiego oparcia,

które pozwoli właścicielowi korzystać z niej zgodnie z jej społeczno –

gospodarczym przeznaczeniem /art. 140 k.c./.

W art. 147 k.c. mowa jest o groźbie utraty oparcia. Nie wymaga się zatem,

aby ta utrata oparcia już nastąpiła. Inaczej ujmując, według art. 147 k.c. nie jest

potrzebna pewność utraty oparcia przez nieruchomość w wyniku robót ziemnych

dokonywanych na sąsiednim gruncie. Wystarczy, że w konkretnych okolicznościach

można spodziewać się, że dokonywane roboty spowodują utratę oparcia przez

sąsiedni grunt, przy czym niebezpieczeństwo to nie musi być bezpośrednie, bliskie.

Przepis art. 147 k.c. nie zakreśla bowiem, odmiennie niż zarzucili skarżący, obawie

o utratę oparcia przez sąsiednią nieruchomość żadnych granic czasowych. Z art.

147 k.c. wynika, że przepis ten zakazuje dokonywania robót ziemnych, grożących

nieruchomościom sąsiednim utratą oparcia nawet w odległej przyszłości, jeśli utrata

ta będzie pozostawać w związku przyczynowym z dokonanymi robotami ziemnymi.

Jeśli nieruchomość, której grozi utrata oparcia jest nieruchomością gruntową

to dla art. 147 k.c. jest istotne, czy znajduje się na niej budynek lub inne urządzenie

trwale z gruntem związane /art. 48 k.c./. Chodzi bowiem o to, że w zależności od

wielkości i ciężaru znajdujących się na gruncie budynków i innych urządzeń

potrzebne jest odpowiednie oparcie. Dlatego dokonujący robót ziemnych, objętych

art. 147 k.c., powinien brać pod uwagę przy ocenie siły oparcia sąsiedniego gruntu

i zależnego od niej sposobu dokonywania robót ziemnych, nie tylko sam grunt, lecz

także i jego części składowe. Osoba, która dokonuje robót ziemnych ma zatem

obowiązek zabezpieczenia nieruchomości sąsiednich przed utratą oparcia przez

zastosowanie odpowiednich urządzeń i środków zaradczych, jeśli brak tego

zabezpieczenia mógłby tę utratę spowodować. Zabezpieczenie nieruchomościom

sąsiednim potrzebnego im oparcia nastąpi przeto w zasadzie wtedy, gdy są

zastosowane takie środki zabezpieczające, które wystarczą do utrzymania

zwartości gruntowi i jego składowych części (np., jak w sprawie, budynku).

Na marginesie, zabezpieczenie nieruchomościom sąsiednim oparcia powinno być

5

takie, aby nieruchomość ta wytrzymała również ciężar części składowych, których

choć jeszcze nie ma lecz ze wzniesieniem których – przy uwzględnieniu wszystkich

okoliczności, zwłaszcza położenia nieruchomości – należy się liczyć.

Zabezpieczenie nieruchomości sąsiedniej przed grożącą jej utratą oparcia

powinno nastąpić, co wymaga podkreślenia, w takim czasie, żeby wykluczyć

niebezpieczeństwo jej runięcia lub zapadnięcia. W zależności zatem od rodzaju

i zakresu robót ziemnych oraz rodzaju gruntu środki zaradcze, niezbędne dla

zapewnienia nieruchomości sąsiedniej oparcia należy zastosować przed

rozpoczęciem robót ziemnych lub w czasie ich trwania. W każdym razie

dokonywanie robót ziemnych nie powinno nawet chwilowo pozbawić nieruchomości

sąsiedniej oparcia i wywołać niebezpieczeństwo jej runięcia lub zapadnięcia.

Z powyższego wynika, że art. 147 k.c. k.c. stanowi lex specialis w stosunku

do art. 144 k.c., gdyż przewiduje szczególny wypadek zakłócenia korzystania

z nieruchomości. Wypełnienie przewidzianej w art. 147 k.c. przesłanki „groźby

utraty oparcia” ma miejsce wówczas, gdy, jak już wskazano, w danych

okolicznościach można spodziewać się, że przewidywane roboty ziemne

spowodują utratę oparcia przez sąsiedni grunt, przy czym niebezpieczeństwo to nie

musi być bezpośrednie, bliskie. W takiej sytuacji dochodzi do zakłócenia

wykonywania prawa własności stanowiącego jego naruszenie.

Poczynione więc przez skarżących przygotowania do realizacji

planowanego obiektu budowlanego należało uznać jako dokonane już naruszenie

własności powódki, z możliwością ochrony negatoryjnej na podstawie art. 222 § 2

w związku z art. 147 k.c. Inaczej mówiąc, ochrona negatoryjna przysługuje

właścicielowi również w wypadku wystąpienia przewidzianej w art. 147 k.c. groźby

utraty oparcia robotami ziemnymi.

W świetle powyższego za bezzasadne, w zasadniczej części, należało uznać

zarzuty naruszenia przytoczonych w skardze kasacyjnej przepisów prawa

materialnego.

Zaskarżony wyrok nie mógł się jednak ostać w świetle zarzutów skargi

kasacyjnej dotyczących zaniechania podania w jego sentencji na jakim etapie

realizacji planowanej inwestycji powodowie mają obowiązek zastosowania

zabezpieczeń budynku powódki w postaci założenia stężeń stalowych pod

6

stropami piwnic, nad stropem podstrychowym i w poziomie pozostałych stropów.

Uszło bowiem uwagi Sądu Apelacyjnego, że zapadający w procesie negatoryjnym

wyrok sądu musi ściśle określać obowiązki pozwanego, by nadawać się do

egzekucji.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.

db