III CZP 29/07

Uchwała z dnia 13 kwietnia 2007 r., III CZP 29/07

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Seweryna T.-N. przeciwko Agencji

Nieruchomości Rolnych, Oddział Terenowy w O. o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 13 kwietnia 2007 r., na

posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

w Białymstoku postanowieniem z dnia 2 lutego 2007 r.:

"Czy zaliczenie na poczet ceny sprzedaży nieruchomości stanowiących

własność Skarbu Państwa, nabywanej w okresie od 1 maja 2005 r. do 7

października 2005 r., wartości nieruchomości pozostawionych poza granicami

państwa polskiego powinno nastąpić z uwzględnieniem w drodze analogii

ograniczeń wynikających z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o

zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego

nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza

obecnymi granicami państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6 poz. 39 ze zm.), czy

też ograniczenia wynikającego z art. 13 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji

prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi

granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi

granicami państwa polskiego na poczet ceny sprzedaży nieruchomości

stanowiących własność Skarbu Państwa, nabywanych w okresie od dnia 1

maja 2005 r. do dnia 7 października 2005 r., dokonuje się zgodnie z zasadami

określonymi w art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do

rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi

granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Olsztynie wyrokiem z dnia 27 października 2006 r.

uwzględnił powództwo wniesione przez Seweryna T.-N. przeciwko Agencji

Nieruchomości Rolnych, Oddziałowi Terenowemu w O. o zobowiązanie do złożenia

oświadczenia woli. Według ustaleń tego Sądu, powód w dniu 10 sierpnia 2005 r.

wygrał przetarg na sprzedaż nieruchomości wchodzącej w skład Zasobu Własności

Rolnej Skarbu Państwa, oferując cenę 165 000 zł. W dniu 19 sierpnia 2005 r. wniósł

o przeniesienie na jego rzecz własności tej nieruchomości z zaliczeniem wartości

nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami państwa polskiego. Sąd

Okręgowy uznał, że roszczenie powoda było uzasadnione w świetle art. 3 ust 1 i

art. 7 ust 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży

albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa

wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa

polskiego (Dz.U. Nr 65, poz. 39 ze zm. – dalej: "ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r.").

Sąd Apelacyjny w Białymstoku, rozpoznając apelację strony pozwanej,

powziął wątpliwość, na podstawie jakich zasad powinno nastąpić uwzględnienie

wartości nieruchomości pozostawionej poza granicami państwa polskiego przy jej

zaliczaniu na poczet ceny nieruchomości kupionej przez powoda, ze względu na

utratę mocy obowiązującej art. 3 ust 2 powołanej ustawy z dniem 30 kwietnia

2005 r., będącą skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, i przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na

wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sposób, w jaki zostało sformułowane zagadnienie prawne wskazuje, że – w

ocenie Sądu Apelacyjnego – nie ma podstaw do zaliczenia całej wartości

nieruchomości pozostawionych poza granicami obecnego państwa polskiego na

poczet ceny sprzedaży nieruchomości państwowej, a wątpliwość budzi jedynie, czy

zaliczenie to powinno nastąpić według zasad określonych w ustawie z dnia 12

grudnia 2003 r., czy też stosownie do regulacji zawartej w art. 13 ust 2 ustawy z

dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia

nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169,

poz. 1418 ze zm. – dalej: "ustawa z dnia 8 lipca 2005 r."). Udzielenie odpowiedzi na

to pytanie wymaga jednak także rozważenia, czy w wypadku nabywania

nieruchomości od Skarbu Państwa pomiędzy dniem 1 maja 2005 r. a dniem 7

października 2005 r. zaliczenie na poczet ceny sprzedaży wartości nieruchomości

pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (dalej:

"nieruchomości zabużańskie") powinno nastąpić bez ograniczeń przewidzianych

przez ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. i z dnia 8 lipca 2005 r.

Wątpliwości co do sposobu zaliczenia wartości tego rodzaju nieruchomości, w

przypadku umów sprzedaży zawartych w tym okresie, wiążą się ze skutkami

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 (OTK-A

Zb.Urz. 2004, nr 11, poz. 117), w którym Trybunał uznał za sprzeczny z Konstytucją

art. 3 ust 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., ustalając datę utraty mocy

obowiązującej tego przepisu z dniem 30 kwietnia 2005 r. Do tego czasu nie zostały

jednak uchwalone i nie weszły w życie przepisy określające na nowo sposób

zaliczenia wartości nieruchomości zabużańskich na poczet ceny sprzedaży

nieruchomości państwowych. Odpowiednie przepisy zostały zawarte dopiero w

ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., która weszła w życie w dniu 7 października 2005 r.,

co spowodowało brak regulacji w tym zakresie pomiędzy dniem 1 maja 2005 r. a 7

października 2005 r. Rozważenia wymagają zatem skutki braku tych przepisów dla

zawartych wówczas umów sprzedaży nieruchomości.

Na wstępie wymaga podkreślenia, że sytuacja ta nie wiązała się z brakiem

jakichkolwiek norm regulujących zaliczanie wartości nieruchomości zabużańskich

na poczet ceny sprzedaży nieruchomości państwowych, moc utracił bowiem jedynie

art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Obowiązujący do dnia 6 października

2005 r. ust 1 tego przepisu przewidywał nadal, że zaliczenie to następuje z

zastrzeżeniem ust 2. W tym wypadku przy wykładni art. 3 ust 1 ustawy z dnia 12

grudnia 2003 r., który odsyłał ciągle do stosowania nieobowiązującego już ust 2, nie

można poprzestać wyłącznie na analizie tylko tego przepisu, w oderwaniu od

pozostałych uregulowań zawartych w ustawie. Niewystarczające jest przy tym

ograniczenie się do wykładni językowej, gdyż nie pozwala ona wyciągnąć

jednoznacznych wniosków co do skutków obowiązywania art. 3 ust. 1 ustawy z dnia

12 grudnia 2003 r. Z art. 1 tej ustawy wynika, że jej celem było określenie zasad

zaliczania na poczet ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu Państwa wartości

nieruchomości zabużańskich. Analiza przepisów tej ustawy nie pozostawia zarazem

wątpliwości, że zamiarem ustawodawcy nie było dokonywanie zaliczenia na poczet

ceny sprzedaży całej wartości nieruchomości zabużańskich.

W tej sytuacji uchylenie przepisu, który określał jedynie wysokość ograniczeń

przy dokonywaniu zaliczenia i związany z tym czasowy brak takiej normy prawnej,

nie pozwala przyjąć, że jego następstwem było powstanie prawa do zaliczania całej

wartości pozostawionego mienia, nie było to bowiem zamiarem ustawodawcy przy

wprowadzeniu przepisów ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. O braku takiej woli

ustawodawcy świadczy wyraźnie także rozwiązanie przyjęte w ustawie z dnia 8

lipca 2005 r., zaś Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował samej zasady

ograniczenia wartości mienia zabużańskiego podlegającego zaliczeniu, a jedynie

sposób określenia tego zaliczenia przyjęty w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia

2003 r. Przepis ten w istocie pełnił zatem funkcję normy o charakterze

wykonawczym, a jej brak powodował, że przejściowo nie było możliwe określenie

samego sposobu zaliczenia wartości mienia zabużańskiego, mimo dokonania

sprzedaży nieruchomości państwowej i istnienia przesłanek do zaliczenia wartości

tego mienia na poczet ceny sprzedaży. Brak wprowadzenia tego rodzaju przepisu

we właściwym czasie można ocenić jako zaniechanie legislacyjne (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 38/06,

nie publ.). Nie skutkowało ono jednak powstaniem automatycznie prawa do

dokonywania zaliczenia na innych zasadach niż określone wcześniej w ustawie,

kompetencja w tym zakresie została bowiem pozostawiona ustawodawcy i przyjęcie

określonego sposobu zaliczenia wartości mienia zabużańskiego wymagało

określenia go w przepisie ustawy. Sposób zaliczania nie mógł być zatem wynikiem

domniemania, że brak regulacji oznacza obowiązywanie zasady zaliczania pełnej

wartości takiego mienia. Należy więc odrzucić koncepcję dopuszczającą możliwość

zaliczenia pełnej wartości nieruchomości zabużańskich w wypadku umów

sprzedaży zawieranych w okresie pomiędzy dniem 1 maja 2005 r. i dniem 7

października 2005 r. Nie można także przyjąć, aby zaliczanie wartości tych

nieruchomości miało odbywać się na zasadzie określonej wcześniej w art. 3 ust 2

ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., oznaczałoby to bowiem dalsze stosowanie

przepisu, który został uznany za niekonstytucyjny i w wyniku orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego utracił moc z dniem 30 kwietnia 2005 r.

Skoro więc z dniem 7 października 2005 r. weszła w życie norma, której

wprowadzenie było obowiązkiem ustawodawcy ze względu na obowiązującą już

regulację prawną, niezbędna dla jej stosowania, to należy przyjąć, że powinna mieć

ona zastosowanie także do czynności prawnych dokonanych w czasie, kiedy

odpowiedniego przepisu brakowało. Ocenie tej nie przeczy brak wyraźnego

stwierdzenia w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., że zawarte w niej przepisy będą miały

zastosowanie do czynności prawnych dokonanych przed jej wejściem w życie. W

takiej sytuacji można uznać za oczywisty zamiar ustawodawcy, aby wprowadzona

norma prawna określająca sposób zaliczenia wartości nieruchomości zabużańskich

miała zastosowanie również do umów sprzedaży nieruchomości państwowych

zawartych przed jej wejściem w życie. Konstrukcja tego rodzaju nie jest

wykluczona, przy uwzględnieniu art. 3 k.c., jak bowiem podkreślono, nie chodzi w

tym wypadku o wprowadzenie mocą wsteczną zasady ograniczenia wartości

nieruchomości zabużańskich przy ich zaliczaniu na poczet ceny nieruchomości

Skarbu Państwa. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.