I UK 332/06

Wyrok z dnia 17 kwietnia 2007 r.

I UK 332/06

Rozpoznanie przez sąd pierwszej i drugiej instancji sprawy o ustalenie

stopnia niepełnosprawności osoby przebywającej w zakładzie karnym bez jej

udziału w rozprawach, pomimo złożenia wniosku w tym przedmiocie, może być

uznane za pozbawienie możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Katarzyna

Gonera, Herbert Szurgacz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 kwietnia

2007 r. sprawy z odwołania Aleksandra Z. przeciwko Wojewódzkiemu Zespołowi do

Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Ł. w Ł. o ustalenie stopnia

niepełnosprawności, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 27 kwietnia

2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie apelacyjne i przekazał

sprawę Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych dla Łodzi Śródmieścia oddalił odwołanie Aleksandra Z. od orzeczenia

Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Wojewódz-

twie Ł. w Ł. z dnia 4 października 2004 r. utrzymującego w mocy orzeczenie Powia-

towego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. z dnia 2 września

2003 r., zgodnie z którym Aleksander Z. zaliczony został do umiarkowanego stopnia

niepełnosprawności. Sąd Rejonowy ustalił, że u wnioskodawcy Aleksandra Z. wystę-

puje choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa z przewlekłym zespołem bólowym szyjnym

i lędźwiowo-krzyżowym oraz wygojone złamanie nasad dalszych kości przedramienia

2

lewego z miernym upośledzeniem funkcji kończyny. Stan ten uzasadnia zaliczenie

go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Ustalony stopień niepełnospraw-

ności datuje się od kwietnia 2003 r., początek niepełnosprawności datuje się od 2002

r., a niepełnosprawność ma charakter okresowy do dnia 30 września 2005 r. W tak

ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, że odwo-

łanie nie zasługiwało na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 4 ust. 2 ustawy z

dnia 27 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 123, poz.776 ze zm.) do znacznego stopnia nie-

pełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną

do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagają-

cą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych

osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Z poczynionych usta-

leń, Sąd Rejonowy wyciągnął wniosek, iż wnioskodawca nie ma naruszonej spraw-

ności narządów organizmu w stopniu, który wymagałby zatrudnienia na stanowisku

pracy przystosowanym odpowiednio do potrzeb i możliwości wynikających z niepeł-

nosprawności. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że wymaga on, w celu pełnienia ról

społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z nie-

zdolnością do samodzielnej egzystencji. Sąd Rejonowy podniósł także, iż samo nie-

zadowolenie strony z niepomyślnych dla niej wniosków opinii biegłego, „bez zgłosze-

nia żadnych innych wniosków dowodowych nie może stanowić podstawy do sformu-

łowania przez Sąd przeciwnych do opinii biegłego twierdzeń”. Na podstawie poczy-

nionych ustaleń i opartych na nich rozważań Sąd pierwszej instancji doszedł do

wniosku, że wnioskodawca słusznie zaliczony został do osób niepełnosprawnych w

stopniu umiarkowanym i dlatego odwołanie oddalił.

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Łodzi oddalił apelację wnioskodawcy Aleksandra Z. Sąd Okręgowy

doszedł do przekonania, że Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń, które

znajdują oparcie w bardzo rzetelnie zebranym w sprawie materiale dowodowym oraz

wydał trafne rozstrzygnięcie na podstawie wskazanych w uzasadnieniu wyroku prze-

pisów prawa, w szczególności art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123,

poz. 776 ze zm.) zawierającego określenie stopni niepełnosprawności.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył pełnomocnik wnioskodawcy.

Zarzucił naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 378

§ 1 k.p.c., poprzez uniemożliwienie powodowi wzięcia udziału w rozprawach ze

3

względu na fakt niezarządzenia jego doprowadzenia, uniemożliwienie powo-

dowi zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym; art.

5 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c., poprzez nieudziele-

nie powodowi pouczenia co do możności zgłoszenia wniosku o ustanowienie

adwokata z urzędu w sytuacji, gdy powód przebywa w warunkach izolacyjnych,

odbywając karę pozbawienia wolności, zatem jego kontakt ze światem ze-

wnętrznym jest znacznie utrudniony. Wskazał, iż przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania uzasadnia występująca w sprawie nieważność postępowania,

spowodowana pozbawieniem powoda możliwości obrony swych praw. Wska-

zując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu i rozstrzygnięcia o

kosztach zastępstwa adwokackiego za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisu art. 379 pkt 5 k.p.c. jest w

okolicznościach rozpoznawanej sprawy usprawiedliwiony. W myśl art. 379 pkt 5

k.p.c. nieważność postępowania zachodzi „jeżeli strona została pobawiona

możności obrony swych praw”. Określenie tej przesłanki nieważności postępo-

wania ma charakter ogólny. Wynika stąd, że jej zaistnienie powinno być oce-

niane przez pryzmat konkretnych okoliczności sprawy i -jak to już stwierdził Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 17 lutego 2004 r., III CK 226/02 (Lex nr 163935) -

nie należy jej wiązać z sytuacją całkowitego wyłączenia strony od udziału w po-

stępowaniu.

Dokonując interpretacji przewidzianych w prawie krajowym standardów w

przedmiocie gwarancji procesowych stron, nie można pomijać ich rozumienia w

wiążących Polskę aktach prawnomiędzynarodowych. Dotyczy to zwłaszcza

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listo-

pada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), która w następstwie jej

ratyfikacji za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie stała się częścią wewnętrz-

nego porządku prawnego i - pomijając możliwość bezpośredniego stosowania

(jeżeli charakter jej postanowień na to pozwala) - pełni rolę wskazówki inter-

pretacyjnej przy podejmowaniu decyzji na podstawie prawa wewnętrznego.

Przepis art. 6 Konwencji dotyczy prawa do rzetelnego procesu, na co składa się

4

między innymi (ustęp 1) prawo każdego do sprawiedliwego i publicznego roz-

patrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd

ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o cha-

rakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej prze-

ciwko niemu sprawie karnej. Przepis art. 379 pkt 5 k.p.c., przewidujący nieważ-

ność postępowania w razie pozbawienia strony możności obrony swych praw,

stanowi jedną z gwarancji procesowych rzetelnego procesu. Według orzecz-

nictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka pojęcie rzetelnego procesu

wymaga, by każdej stronie dać rozsądną sposobność zaprezentowania swej

sprawy w warunkach, które nie stawiają tej strony w znacząco niekorzystnej

sytuacji w stosunku do strony przeciwnej (wyrok z dnia 5 lipca 2005 r. Lomase-

ita Oy i in. v. Finlandia, Lex 148012). Prawo do sprawiedliwego i publicznego

rozpatrzenia sprawy (art. 6 ust. 1 Konwencji) pozbawione zostałoby swego

znaczenia, gdyby stronie w sprawie nie zapewniono rozprawy w takiej formie,

która da stronie możliwość wzięcia w niej udziału, jeżeli tylko strona zdecyduje

się na wykonywanie swego prawa do stawiennictwa zagwarantowanego w

prawie krajowym (wyrok z 20 października 2005 Groshev v.Rosja,Lex 157787).

Wnioskodawca w czasie toczącego się procesu przebywał w zakładzie

karnym. Był powiadamiany o terminach rozpraw zarówno w Sądzie pierwszej

jak i drugiej instancji. Mógł również zapoznać się z pisemną opinią biegłych

oceniających stan jego zdrowia, która została mu dostarczona do zakładu kar-

nego. Do opinii tej wniósł zastrzeżenia, w związku z zastrzeżeniami biegli wy-

dali ustną opinię uzupełniającą. Nie doszło więc do całkowitego wyłączenia

wnioskodawcy od udziału w sprawie. Wnioskodawcy nie umożliwiono jednak,

pomimo jego wniosku,wzięcia udziału w rozprawie, tak iż całe postępowanie

przed Sądami orzekającymi przebiegało pod jej nieobecność. Wnioskodawca w

postępowaniu tym nie korzystał również z pełnomocnika. Nie można w tym

kontekście pominąć również tego, iż sprawa dotyczyła ustalenia stopnia niepeł-

nosprawności. Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o zawodowej i

społecznej rehabilitacji oraz zatrudnianiu osób niepełnosprwnych stopień nie-

pełnosprawności ustala się uwzględniając naruszenie sprawności organizmu,

zdolność do wykonywania pracy i warunki w jakich może być wykorzystywana

oraz zdolność do pełnienia ról społecznych. Zakres elementów ocennych wy-

stępujących w kontekście orzekania o stopniu niepełnosprawności wymaga

5

umożliwienia wnioskodawcy osobistego udziału w postępowaniu przed sądem,

szczególnie w sytuacji, kiedy wnioskodawca kwestionuje oceny dokonane

przez biegłych. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Prawa Człowieka

dopuszcza się wyjątkowo odstąpienie, czy ograniczenie ustnego rozpatrzenia

sprawy jeżeli sprawa została rozpatrzona publicznie (co obejmuje uprawnienie

do „ustnego rozpatrzenia sprawy”) w pierwszej instancji i jeżeli uzasadnia to

charakter sprawy, polegający np. na analizie jedynie kwestii prawnych, czy też

postępowania w sprawach z ubezpieczeń społecznych o charakterze technicz-

nym, dotyczących np. dużej ilości obliczeń i takich, których wynik zazwyczaj

zależy od pisemnej opinii wydanej przez lekarzy (por. wyrok z 8 lutego 2005 r.,

55853/00, Miller v. Szwecja). Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekają-

cym, mając na uwadze okoliczności sprawy oraz uwzględniając orzecznictwo

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w przedmiocie prawa strony do rze-

telnego procesu (art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podsta-

wowych wolności należy dojść do wniosku, że rozpatrzenie przez Sądy orze-

kające sprawy wnioskodawcy o ustalenie stopnia niepełnosprawności bez jego

udziału ze względu na pobyt w zakładzie karnym, pozbawiło go możności

obrony swych praw, co zgodnie z art. 379 pkt 5 k.p.c. powoduje nieważność

postępowania.

Skoro podstawa skargi kasacyjnej okazała się usprawiedliwiona, na pod-

stawie art. 398-15 w związku z art. 386 § 2 k.p.c orzeczono jak w sentencji wy-

roku.

========================================