I CSK 37/07

Sygn. akt I CSK 37/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa M. Spółki z o.o.

przeciwko Bankowi […] S.A.

o zapłatę

oraz z powództwa wzajemnego Banku […]S.A.

przeciwko M. Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 kwietnia 2007 r.,

skarg kasacyjnych powoda (pozwanego wzajemnego) i pozwanego (powoda

wzajemnego) od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 sierpnia 2006 r., sygn. akt [...],

1. oddala skargę kasacyjną strony pozwanej

2. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 3 i w tym zakresie przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 3 czerwca 2005 r. zasądził od Banku

SA. na rzecz „M.”

Sp. z o.o. kwotę 1 019 630,50 zł wraz z należnościami ubocznymi

oraz oddalił dalej idące powództwo tej spółki i powództwo wzajemne strony

pozwanej w całości. Rozstrzygnięcie to zapadło w oparciu o ustalenia faktyczne

wskazujące, że strony zawarły w dniu 1 czerwca 1999 r. umowę agencyjną, która

przewidywała świadczenie przez stronę powodową na rzecz strony pozwanej usług

pośrednictwa finansowego w zakresie rekrutacji, zatrudniania i kontroli

przedstawicieli handlowych oraz sprzedaży przez nich kart kredytowych i innych

produktów oferowanych przez pozwany bank. Umowa została zawarta na okres

jednego roku, z możliwością jej przedłużenia. Strona powodowa zobowiązała się w

niej, że w trakcie obowiązywania umowy i w ciągu 12 miesięcy od jej rozwiązania

lub wygaśnięcia, nie będzie oferowała osobom trzecim jakichkolwiek usług

związanych ze sprzedażą bezpośrednią produktów finansowych. Wobec

oświadczenia strony pozwanej złożonego w piśmie z dnia 8 lutego 2002 r. umowa

agencyjna wygasła z dniem 1 czerwca 2002 r. Strona pozwana oświadczyła

również, że z dniem 1 marca 2002 r. zwalnia powodową spółkę z zakazu

prowadzenia działalności konkurencyjnej.

Sąd Okręgowy ocenił, że działanie strony pozwanej w okresie

poprzedzającym wygaśnięcie umowy łączącej strony nie miało znamion czynu

nieuczciwej konkurencji i w związku z tym roszczenie odszkodowawcze strony

powodowej było bezzasadne. Ponieważ umowa agencyjna nie została rozwiązana,

lecz wygasła, nie zachodziła jedna z przesłanek określonych w art. 7643

§ 1 k.c. do

uwzględnienia powództwa o zasądzenie świadczenia wyrównawczego w wysokości

4 034 857, 62 zł. W związku z zastrzeżeniem zakazu konkurencji strona powodowa

mogła domagać się natomiast świadczenia, o którym mowa w art. 7647

k.c.

Uwzględniając, że strona pozwana w piśmie z dnia 27 lutego 2002 r. zakaz ten

odwołała, roszczenie strony powodowej obejmowało okres trzech miesięcy (do

końca sierpnia 2002 r.). W ocenie Sądu pierwszej instancji wysokość tego

świadczenia powinno odpowiadać trzymiesięcznemu średniemu wynagrodzeniu

osiąganemu w trakcie obowiązywania umowy agencyjnej, które wynosiło 337 948 zł.

3

Usprawiedliwione było także żądanie zasądzenia kwoty 5 786,50 zł. z tytułu prowizji,

gdyż w tym zakresie nie została przez stronę pozwaną opłacona jedna

z wystawionych faktur.

Co do powództwa wzajemnego Sąd Okręgowy ustalił, że przekazywanie

stronie pozwanej danych utrwalonych w formie zapisu elektronicznego odbyło się

w dniach 12 i 13 lipca 2002 r. w obecności notariusza, który sporządził akt notarialny

dokumentujący przeprowadzenie tych czynności. Przedstawiciele stron przekazali

notariuszowi do przechowania 2 płyty CD i dysk twardy. Były one umieszczone

w zamkniętych i opieczętowanych kopertach. Uniemożliwiało to dostęp do

umieszczonych na tych nośnikach informacji. Ich przyjęcie przez notariusza, co

nastąpiło na wspólne zlecenie stron, nie można ocenić jako naruszenia zakazu

ujawnienia tych informacji. Dlatego też powództwo wzajemne podlegało oddaleniu.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji obu stron, wyrokiem z dnia 9

sierpnia 2006 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uchylił go w części

dotyczącej zasadzonej kwoty 5 786,50 zł i w tym zakresie umorzył postępowanie,

oddalił powództwo o zapłatę zasądzonej kwoty 1 013 844 zł, zasądził od strony

pozwanej na rzecz strony powodowej 75 283 zł. z odsetkami ustawowymi od dnia

24 grudnia 2002 r., uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo

główne o zapłatę kwot 3 258 350 zł i 4 034 857,62 zł. i w tym zakresie przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz oddalił dalej

idące apelacje.

Sąd drugiej instancji uznał, że wbrew zarzutowi strony pozwanej nie została

ona pozbawiona możliwości obrony swoich praw i oparty o to twierdzenie zarzut

nieważności postępowania był nieuzasadniony. Zasądzona na rzecz strony

powodowej kwota 5 786,50 zł. nie była przez nią dochodzona, co nakazywało

uchylenie zaskarżonego wyroku w tej części i odpowiednio umorzenie w tym

zakresie postępowania. Pozostałe roszczenia dochodzone przez stronę powodową

zostały oparte o twierdzenia i dowody powołane w pozwie i treść art. 47912

§ 1 k.p.c.

nie stanowiła przeszkody w ich rozpoznaniu. Sąd Apelacyjny uznał za błędny

pogląd, że wygaśnięcie umowy agencyjnej na skutek upływu okresu na jaki ją

zawarto wyłącza dochodzenie roszczenia przewidzianego w art. 7643

§ 1 k.c.

i w tym zakresie uwzględnił apelację strony powodowej. W jego ocenie była ona

4

uzasadniona również w odniesieniu do roszczenia odszkodowawczego, choć

należało podzielić ocenę, że w sprawie nie miał zastosowania art. 12 ustawy

o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Roszczenie to należało ocenić jednak

również na gruncie art. 3 ust 1 tej ustawy oraz art. 760 i 354 k.c. w zw. z art. 471

k.c., czego Sąd Okręgowy zaniechał. Strona powodowa wykazała należycie, że nie

otrzymała należnej jej prowizji w wysokości łącznie 75 283 zł i kwotę tę należało

zasądzić na jej rzecz. Z kolei apelacja strony pozwanej była uzasadniona w zakresie

roszczenia wywodzonego przez stronę powodową z treści art. 7646

§ 3 k.c. Strona

powodowa nie udowodniła bowiem odniesienia przez pozwany bank korzyści

w następstwie ograniczenia działalności konkurencyjnej strony powodowej,

wysokości tej korzyści, ani też utraty swoich możliwości zarobkowych w rozumieniu

art. 764 § 4 k.c.

Pozostałe zarzuty zawarte w obu apelacjach zostały uznane przez Sąd

Apelacyjny za pozbawione uzasadnionych podstaw.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargi kasacyjne wniosły obie strony. Strona

powodowa zaskarżyła wyrok w części oddalającej jej powództwo o zapłatę 1 013

844 zł., zarzucając naruszenie przepisów postępowania (art. 212, 213 § 1, 217 § 2,

227, 228 § 1, 229, 230, 231, 233 § 1, 234, 278 § 1, 299, 322, 328 p 2, 338 § 2, 382 i

385 k.p.c.) oraz naruszenie prawa materialnego (art. 7646

§ 4 w zw. z art. 7646

§ 1 i

3 oraz 7647

k.c., art. 7647

w zw. z art. 7646

§ 3 k.c., art. 6 k.c. oraz art. 7581

§ 1 i 3 w

zw. z art. 7646

§ 3 i 4 k.c.). W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie wyroku w

zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o zmianę tej części wyroku

i zasądzenie na rzecz strony powodowej kwoty 1 013 844 zł. wraz z należnymi

odsetkami ustawowymi.

Strona pozwana w swojej skardze kasacyjnej obejmującej pkt 4 i 5

zaskarżonego wyroku zarzuciła naruszenie art. 382 w zw. z art. 233 k.p.c. i art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 391 i 47912

§ 1 k.p.c. oraz art. 6 k.c. w zw. z art. 47912

§ 1

k.p.c., art. 58 w zw. z art. 103 k.c. i w zw. z art. 373 k.s.h., art. 8, 15 ust 1 i 39 ust 1

pkt 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym i art. 81

ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie. Podnosząc powyższe zarzuty

wniosła o zmianę zaskarżonej części wyroku poprzez oddalenie powództwa

5

głównego co do kwoty 75 283 zł. oraz uwzględnienie powództwa wzajemnego

w całości, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej przez stronę pozwaną

części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna strony pozwanej była nieuzasadniona zarówno w zakresie

dotyczącym powództwa głównego, jak i powództwa wzajemnego.

Sąd drugiej instancji stwierdził wyraźnie w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, że żądanie dotyczące rozliczenia prowizji za okres od lutego 2000 r. do

października 2001 r. zostało oparte na twierdzeniach zgłoszonych w pozwie oraz

dokumentach dołączonych do pozwu (k. 15 uzasadnienia). Całkowicie bezzasadne

były zatem zarzuty, że Sąd drugiej instancji przyjął, iż strona powodowa mogła

rozszerzyć powództwo w oparciu o twierdzenia faktyczne i dowody, które nie zostały

podane w pozwie, choć już wtedy mogły być zgłoszone oraz że istnieje wewnętrzna

sprzeczność w uzasadnieniu wyroku tego Sądu w wyniku przyjęcia, że strona

powodowa uzasadniła swoje roszczenia dotyczące zapłaty prowizji dopiero w toku

postępowania i mimo tego zasądzenie na jej rzecz 75 283 zł z tego tytułu.

Bezzasadny był również zarzut naruszenia art. 6 k.c. w związku z art. 47912

§ 1

k.p.c. poprzez „nieudowodnienie w samym pozwie zgłoszonego żądania zapłaty

zaległej prowizji". Tak sformułowany zarzut jest po pierwsze bezprzedmiotowy,

bowiem na gruncie powołanych w nim przepisów można mówić jedynie o obowiązku

zgłoszenia w pozwie odpowiednich wniosków dowodowych a nie udowodnienia

w pozwie faktów na których oparte jest żądanie pozwu. Jest to związane

z przeprowadzaniem postępowania dowodowego dopiero w toku postępowania

w sprawie. Po drugie zaś Sąd drugiej instancji orzekając o żądaniu w zakresie

prowizji nie przyjął w żadnym razie, aby na powodzie nie spoczywał ciężar dowodu

i nie obowiązywały go zasady prekluzji wynikające z treści art. 47912

§ 1 k.p.c. Jak

już wyżej wskazano stwierdził natomiast, że żądanie zasądzenia należności z tytułu

prowizji zostało oparte o twierdzenia zawarte już w pozwie i zostało wykazane

w oparciu o dowody zawnioskowane także w pozwie. Nie można zatem przyjąć aby

kwestionowane rozstrzygnięcie było wynikiem naruszenia art. 6 k.c., z przyczyn

wskazanych w zarzucie skargi kasacyjnej strony pozwanej.

6

Skarga kasacyjna strony pozwanej była pozbawiona uzasadnionych podstaw

także w części dotyczącej oddalonego powództwa wzajemnego. Sąd drugiej

instancji ocenił prawidłowo, że w wyniku udziału notariusza w czynnościach

związanych z przekazywaniem przez przedstawicieli strony powodowej informacji

będących w jej posiadaniu pracownikom strony pozwanej, nie doszło do

udostępnienia tych informacji osobie trzeciej, w rozumieniu postanowienia umowy.

Wskazuje na to już ustalenie, że pliki były otwierane i przegrywane wyłącznie przez

pracownika strony pozwanej, a następnie nośniki informacji przed przekazaniem ich

notariuszowi zostały odpowiednio zapakowane. O ile zaś przekazanie notariuszowi

tego przedmiotu należałoby oceniać w kontekście zawarcia umowy przechowania

i jej skuteczności z uwagi na zakres umocowania przedstawicieli strony powodowej,

to brak umocowania do dokonywania czynności prawnych i nieważność umowy

przechowania spowodowana nienależytym umocowaniem reprezentantów strony

pozwanej nie może stanowić okoliczności obciążających stronę powodową, rodzącą

jej odpowiedzialność za własne działania związane z udostępnieniem posiadanych

przez nią informacji osobom trzecim. Niewątpliwie inny był także cel tego rodzaju

zastrzeżenia niż ochrona tych danych przed notariuszem, który sporządził dokument

obrazujący sposób przekazania pomiędzy stronami dokumentów i przedmiotów

zawierających te dane. Z tych względów skarga kasacyjna strony pozwanej

podlegała oddaleniu na podstawie art. 39815

k.p.c.

Usprawiedliwiona była natomiast skarga kasacyjna strony powodowej

dotycząca oddalonego roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej za ograniczenie

działalności konkurencyjnej (roszczenia karencyjnego), choć nie wszystkie zawarte

w niej zarzuty były zasadne. Dotyczy to w szczególności przywoływanego

wielokrotnie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., który wobec treści art. 3983

§ 3

k.p.c. nie mógł stanowić podstawy uwzględnienia skargi kasacyjnej.

Bezprzedmiotowe było również powoływanie się na naruszenie art. 382 k.p.c., art.

227 k.p.c., art. 231 k.p.c. art. 232 k.p.c., czy art. 234 k.p.c., gdyż Sąd drugiej

instancji nie dopuścił się naruszenia ogólnych przepisów dotyczących przedmiotu

dowodów, normy regulującej ocenę materiału dowodowego przed Sądem drugiej

instancji, ani też nie wyraził oceny, że przepisy powołane przez skarżącego nie

znajdowały zastosowania. Nie sposób też podzielić oceny skarżącego, że

7

uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie odpowiada wymogom określonym w art.

328 k.p.c. Oddalenie powództwa we wskazanym wyżej zakresie było wynikiem

stwierdzenia, że strona powodowa nie wskazała konkretnych okoliczności

faktycznych dla poparcia tego roszczenia oraz nie przedłożyła stosownych

dowodów i nie zgłosiła w tym zakresie żadnych wniosków dowodowych. Ocena ta

została w skardze kasacyjnej zasadnie zakwestionowana. Strona powodowa

w piśmie z dnia 23 grudnia 2002 r., w którym rozszerzyła żądanie pozwu między

innymi o żądanie zasądzenia świadczenia, o którym mowa w art. 7646

§ 3 k.c.

złożyła szereg wniosków dowodowych, w tym wnosiła o dopuszczenie dowodu

z dokumentów dotyczących współpracy stron, z przesłuchania stron i opinii biegłego

z zakresu finansów przedsiębiorstw. Wobec treści tego pisma nie można podzielić

przytoczonej wyżej oceny Sądu drugiej instancji. Niewątpliwie dowód

z przesłuchania stron mógł np. stanowić co do zasady podstawę dla dokonania

ustaleń, czy na skutek wprowadzenia zakazu działalności konkurencyjnej strona

powodowa utraciła swoje możliwości zarobkowe, a strona pozwana osiągnęła z tego

powodu korzyści. Biorąc pod uwagę, że ocena skutków wprowadzenia zakazu

działalności konkurencyjnej w tym zakresie ma niewątpliwie charakter także

hipotetyczny, nie można uznać za zasadne stanowiska Sądu drugiej instancji, że

bezprzedmiotowy był w tym zakresie dowód z opinii biegłego. Z tej przyczyny nie

można uznać za usprawiedliwioną oceny, że strona powodowa nie wykazała

w żaden sposób podstawy faktycznej oddalonego roszczenia i z tego względu było

ono nieuzasadnione. Skarga kasacyjna strony powodowej podlegała zatem

uwzględnieniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Z uwagi na wskazaną wyżej podstawę oddalenia roszczenia karencyjnego

Sąd Apelacyjny nie dokonał szerszej wykładni art. 7646

§ 3 i 4 k.c. Wskazał

w istocie jedynie na przesłanki ustawowe warunkujące uwzględnienie roszczenia

o zapłatę świadczenia pieniężnego za ograniczenie działalności konkurencyjnej.

Z tego punktu widzenia nie sposób uznać za zasadne zarzuty naruszenia prawa

materialnego art. 7646

i 7647

k.c. w wyniku ich błędnej wykładni, niewłaściwego

zastosowania, bądź odmowy zastosowania. Sąd drugiej instancji stwierdził

wprawdzie, jak podnosił skarżący, że powinien on wykazać, że „ utracił zarobek",

jednakże zaznaczył dalej, że powód powinien wykazać, jakie mogłyby być jego

8

dochody, gdyby nie ograniczenie działalności konkurencyjnej. Nie można podzielić

zatem stanowiska skarżącego, że Sąd ten utożsamił pojęcie „utraconych możliwości

zarobkowych" z pojęciem „utraconego zarobku". Zastrzeżenia budzi natomiast

stwierdzenie o konieczności wykazania „konkretnych możliwości prowadzenia

działalności konkurencyjnej", czy „konkretnych danych" odnoszących się do

dochodzonego roszczenia. Jest to związane zarówno z istotą oceny utraconych

możliwości zarobkowych w zakresie działalności konkurencyjnej, która z uwagi na

zakaz jej prowadzenia faktycznie nie miała przecież miejsca, jak i samej konstrukcji

roszczenia z art. 7646

§ 3 k.p.c., która przemawia za stanowiskiem o modyfikacji

w jego przypadku ogólnych zasad rozkładu ciężaru dowodu w procesie (art. 6 k.c.).

Wprowadzony w tym przepisie mechanizm ochrony interesów agenta pozwala mu

co do zasady na uzyskanie rekompensaty finansowej za wprowadzenie zakazu

prowadzenia działalności konkurencyjnej., co z natury rzeczy wiąże się

z potencjalnym ograniczeniem możliwości uzyskiwania dochodów z prowadzonej

działalności. Przepis stanowi bowiem, że dający zlecenie ma obowiązek wypłacenia

agentowi odpowiedniej sumy pieniężnej, chyba że zostanie on wyłączony w drodze

umowy lub umowa agencyjna ulegnie rozwiązaniu na skutek okoliczności, za które

agent ponosi odpowiedzialność. W braku tego rodzaju przesłanek istota problemu

ogniskuje się wokół zagadnienia wysokości sumy należnej agentowi. Kwestii tej

dotyczy art. 7646

§ 4 k.p.c., który w wypadku, gdy strony nie ustaliły wysokości sumy

należnej agentowi, określa w oparciu o jakie kryteria należy ustalić wysokość

świadczenia na rzecz agenta. Należy przyjąć, że przy dokonywaniu oceny w tym

zakresie nie jest wyłączone odpowiednie stosowanie art. 322 k.p.c., co również

powinno być uwzględnione przy ocenie powinności ciążących na agencie

w zakresie wykazania podstawy faktycznej powództwa.