II CSK 547/06

Sygn. akt II CSK 547/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSA Marta Romańska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. F. i L. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie […]

oraz Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 kwietnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Po ostatecznym sprecyzowaniu żądania, L. S. wniósł o zasądzenie od

Skarbu Państwa reprezentowanego przez Wojewodę […] i Ministra Skarbu

Państwa kwoty 665.663 zł z odsetkami ustawowymi od 8 czerwca 1992 r., jako -

zwaloryzowanej na podstawie art. 3581

§ 3 k.c. w oparciu o wskaźnik średniej płacy

- ceny, którą zapłacił za udział w użytkowaniu wieczystym nieruchomości położonej

w K. przy A. oraz związanej z nim własności budynku hotelowego. A. F. pozostał

przy żądaniu zasądzenia kwoty 82.481 zł, z tym, iż wniósł o jej zasądzenie jako -

zwaloryzowanej na podstawie art. 3581

§ 3 k.c. w oparciu o wskaźnik średniej płacy

- części ceny (12,39%), którą zapłacił za udział w użytkowaniu wieczystym tej

samej nieruchomości oraz związanej z nim własności budynku hotelowego.

Powodowie kupili wymienione wyżej prawa od przedsiębiorstwa

państwowego „P.” w K. umową z 8 czerwca 1992 r., która okazała się nieważna.

Przedsiębiorstwo „P.” zostało zlikwidowane i wykreślone z rejestru mocą decyzji

byłego Wojewody K. Powodowie wskazali, że podstawą ich roszczeń jest art. 410 §

2 i 411 pkt 1 k.c., art. 497 w zw. z art. 496 k.c. oraz art. 3581

§ 3 k.c., a dla

uzasadnienia legitymacji biernej pozwanego powołali art. 40 § 2 k.c. w zw. z art. 49

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (dalej ustawa o p.p.). Niezależnie od

powyższego twierdzili, że likwidator przedsiębiorstwa działający na zlecenie byłego

Wojewody K., popełnił w procesie likwidacji wiele błędów i one spowodowały

nieważność umowy, co uzasadniałoby przypisanie Skarbowi Państwa

odpowiedzialności także na podstawie art. 417 § 2 k.c. w zw. z art. 429 k.c.

Pozwany Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa. Wojewoda […],

jako jego reprezentant, odwołał się do art. 40 § 1 k.c. i wyjaśnił, że mienie

zlikwidowanego przedsiębiorstwa „P.” w postaci środków finansowych zostało

przejęte przez Skarb Państwa, a następnie przeznaczone na zakup akcji w spółce

Regionalna Agencja Rozwoju. Gdyby okazało się, że powodom przysługuje

opisane w pozwie roszczenie przeciwko Skarbowi Państwa, to jego reprezentację

winien wykonywać Minister Skarbu Państwa, nie zaś Wojewoda. Za likwidatora

działającego na zlecenie organu założycielskiego Skarb Państwa nie odpowiada,

3

bo nie ponosi winy w wyborze. Waloryzacja świadczenia przewidziana w art. 3581

§

3 k.c. może dotyczyć tylko świadczeń pieniężnych, a stron nie łączy stosunek

prawny, z którego wynikałoby zobowiązanie o takim charakterze. Minister Skarbu

Państwa imieniem Skarbu Państwa odwołał się do art. 40 § 2 k.c. w zw. z art. 49

ust. 1 ustawy o p.p. i stwierdził, że odpowiedzialność przewidziana w tym przepisie

może wchodzić w grę wtedy, gdy istnieje państwowa osoba prawna, solidarnie z

którą mógłby odpowiadać Skarb Państwa, a poza tym odpowiedzialność ta dotyczy

przejęcia konkretnego składnika majątkowego, a nie przejęcia całego majątku

pozostałego po zlikwidowanej osobie prawnej. Nadto, wskazując na treść art. 3581

§ 4 k.c. zakwestionował podstawy do zwaloryzowania należnych powodom

świadczeń z tej przyczyny, że pozostają one w związku z prowadzeniem przez nich

przedsiębiorstwa.

Wyrokiem wstępnym z 7 czerwca 2005 r. Sąd Okręgowy w P. uznał

roszczenie powodów za usprawiedliwione co do zasady.

Bezspornym okazało się, że umową z 8 czerwca 1992 r. Wojewódzkie

Przedsiębiorstwo Gospodarki Turystycznej „P.” w likwidacji sprzedało powodom w

udziałach po ½ prawo wieczystego użytkowania nieruchomości stanowiącej działkę

nr […], o pow. 855m2 w K. przy A. wraz z własnością budynku hotelowego. Tytułem

ceny powodowie zapłacili sprzedającemu po 82.481 zł. Prawomocnym wyrokiem z

3 października 1996 r., wydanym w sprawie z powództwa poprzednich właścicieli

nieruchomości, Sąd Wojewódzki w K. ustalił, że umowa z 8 czerwca 1992 r. jest

nieważna. Powodowie wydali uprawnionym nieruchomość po uprawomocnieniu się

tego wyroku, w 2000 r.

Zarządzeniem Wojewody K. z 10 sierpnia 1992 r. Wojewódzkie

Przedsiębiorstwo Gospodarki Turystycznej „P.” uznano za zlikwidowane z dniem 5

stycznia 1993 r., a 1 lutego 1993 r. wykreślono je z rejestru. Środki finansowe

pozostałe po likwidacji przedsiębiorstwa w kwocie 53.220,01 zł zostały wniesione

do spółki akcyjnej – Regionalna Agencja Rozwoju w K., zawiązanej 17 grudnia

1992 r., której głównym założycielem był Skarb Państwa – Wojewoda K. Objął on w

Spółce 200 akcji imiennych uprzywilejowanych o wartości 1.000 zł każda i 21 akcji

4

imiennych zwykłych o wartości nominalnej 1.000 zł. Wszystkie te akcje przekazane

zostały protokołem z 23 grudnia 1996 r. Ministrowi Skarbu Państwa.

Sąd Okręgowy stwierdził, że - co do zasady - Skarb Państwa nie odpowiada

za zobowiązania przedsiębiorstw państwowych (art. 40 § 1 k.c.). Wyjątek stanowi

sytuacja uregulowana w § 2 art. 40 k.c. Stosownie do tego przepisu w razie

nieodpłatnego przejęcia na podstawie obowiązujących ustaw, określonego

składnika mienia państwowej osoby prawnej na rzecz Skarbu Państwa, odpowiada

on solidarnie z osobą prawną za zobowiązania powstałe w okresie, gdy składnik

mienia stanowił własność tej osoby, a jest to odpowiedzialność ograniczona do

wysokości wartości przejętego składnika mienia, ustalonej według stanu z chwili

przejęcia, a według cen z daty zapłaty. Skarbowi Państwa przysługuje prawo do

mienia zlikwidowanego przedsiębiorstwa (art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. w brzmieniu

sprzed 15 stycznia 2003 r.), a konsekwencją jest stosowanie art. 40 § 2 k.c. do

odpowiedzialności za zobowiązania tego przedsiębiorstwa. Warunkiem wykreślenia

likwidowanego przedsiębiorstwa z rejestru jest zaspokojenie lub zabezpieczenie

jego wierzycieli, co oznacza, że w toku likwidacji aktywa muszą być co najmniej

równe pasywom. Nie można jednak wykluczyć, że po zakończeniu likwidacji ujawni

się wierzytelność związana z majątkiem zlikwidowanego podmiotu. Przejmujący

mienie po likwidacji ponosi wówczas odpowiedzialność za te zobowiązania

i obciążenia, które związane są z przejętym przedsiębiorstwem (art. 551

pkt 5 k.c.).

Jeśli w procesie likwidacji przedsiębiorstwa nie połączonym z upadłością po

zaspokojeniu wierzycieli pozostaną jeszcze jakieś aktywa, to wierzytelności

ujawnione w procesie likwidacyjnym nie wygasają. Zobowiązania powstałe

w czasie, gdy przejmowane nieodpłatnie składniki mienia osoby prawnej stanowiły

jeszcze jej własność, obciążają - na mocy art. 40 § 2 k.c. - właściciela przejętego

majątku, który z tego majątku odpowiada subsydiarnie za zlikwidowane

przedsiębiorstwo, tyle że do wysokości wartości przejętego składnika mienia

określonej według ceny sprzedaży. W ocenie Sądu Okręgowego, Skarb Państwa

w osobie Ministra Skarbu Państwa po przejęciu mienia zlikwidowanego

przedsiębiorstwa państwowego, odpowiada za zobowiązania zlikwidowanego

przedsiębiorstwa, do wysokości wartości przejętego mienia ustalonej według stanu

z chwili przejęcia, a według cen z chwili zapłaty.

5

Nieważność czynności prawnej uzasadnia obowiązek zwrotu nienależnych

świadczeń (art. 411 k.c. i art. 410 § 2 k.c.). Do świadczenia należnego nabywcy na

podstawie przepisów o zwrocie świadczeń spełnionych w wyniku wykonania

nieważnej umowy znajduje zastosowanie art. 3581

§ 3 k.c., ale w stanie faktycznym

przedmiotowej sprawy zastosować należy ograniczenie odpowiedzialności

przewidziane w art. 40 § 2 k.c. Po zlikwidowaniu przedsiębiorstwa „P.” na rachunek

bankowy pozwanego przekazana została bowiem kwota 53.220 zł, a zatem

mniejsza niż zapłacona przez powodów cena nieruchomości.

Wyrokiem z 13 kwietnia 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa od wyroku z 17 czerwca 2005 r. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, w niespornie ustalonym stanie faktycznym, Skarb

Państwa - Minister Skarbu Państwa ponosi odpowiedzialność za zobowiązania

zlikwidowanego przedsiębiorstwa „P”. Podstawą tej odpowiedzialności jest art. 49

ust. 1 ustawy o p.p. w brzmieniu sprzed 15 stycznia 2003 r. i art. 40 § 2 k.c. Tak też

w tej kwestii wypowiedział się w kilku orzeczeniach Sąd Najwyższy, w tym w

szczególności w wyroku z 22 października 2003 r., II UK 123/03, OSNP 2004, nr

15, poz. 269.

Odnosząc się do argumentacji apelującego, Sąd Apelacyjny wskazał, że art.

40 § 2 k.c. nie wyłącza samodzielnej odpowiedzialności Skarbu Państwa za

zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego, jeśli zobowiązanie

dotyczy mienia przejętego nieodpłatnie po zakończeniu likwidacji, stosownie do art.

49 ustawy o p.p. w brzmieniu sprzed 15 stycznia 2003 r. Za nieuprawnione uznał

Sąd Apelacyjny odwoływanie się w okolicznościach przedmiotowej sprawy do art.

49 ust. 3 ustawy o p.p., z tej przyczyny, że Skarb Państwa gromadzi na

wyodrębnionym rachunku środki uzyskane ze zbycia mienia przejętego stosownie

do art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. Środki uzyskane ze zbycia tych składników mienia

Skarb Państwa przeznacza na pokrycie kosztów procesów likwidacyjnych,

postępowania upadłościowego oraz zarządu mieniem, ale proces likwidacyjny

przedsiębiorstwa „P.” już się zakończył, przedsiębiorstwo nie było postawione w

stan upadłości, a zatem nie mogą już wystąpić koszty prowadzenia tego rodzaju

postępowań.

6

Nie znalazł Sąd Apelacyjny podstaw do uznania, że powodowie spełnili na

rzecz przedsiębiorstwa „P.” świadczenie, o którym wiedzieli, iż jest nienależne.

Skoro bowiem powodowie nabyli nieruchomość od jej wpisanego do księgi

wieczystej właściciela i jemu wpłacili umówioną cenę, to nawet ich wiedza

o zgłoszeniu przez poprzednich właścicieli roszczenia o zwrot nieruchomości nie

może prowadzić do wniosku, iż mieli świadomość spełniania na rzecz

sprzedającego nienależnego mu świadczenia.

W opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej skardze od wyroku Sądu

Apelacyjnego, Skarb Państwa zarzucił, że orzeczenie to zapadło z naruszeniem: -

art. 40 § 2 k.c. oraz art. 49 ust. 1 w zw. z art. 3 ustawy o p.p. poprzez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tych przepisów, sprowadzające się do

przyjęcia, iż stanowią one podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa za

zobowiązania zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego; - art. 3581

§ 3 k.c.

poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że stanowi on

podstawę waloryzacji kwoty nienależnego świadczenia, którego zwrotu dochodzą

powodowie w sytuacji, gdy nieważna umowa, w wykonaniu której świadczenie

zostało spełnione pozostaje w związku z prowadzeniem przez powodów

przedsiębiorstwa; - art. 3581

§ 4 k.c. poprzez jego niezastosowanie

w okolicznościach przedmiotowej sprawy. Pozwany podkreślał, że przejęcie mienia

po zakończeniu procesu likwidacji państwowej osoby prawnej następuje nie „od” tej

osoby lecz „po” niej, a skoro w momencie przejęcia osoba ta już nie istnieje, to nie

może wchodzić w grę zastosowanie art. 40 § 2 k.c. Artykuł 49 ust. 1 ustawy o p.p.

wyraźnie natomiast dotyczy przejęcia „mienia”, a zatem aktywów takiej osoby

prawnej, nie zaś jej pasywów. Tak też w tej kwestii wypowiedział się Sąd

Najwyższy w wyroku z 22 lutego 2006 r., III CSK 4/06.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz ustalenie, że

„powództwo nie jest usprawiedliwione co do zasady” względnie o uchylenie tego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Ocenę zasadności skargi kasacyjnej trzeba zacząć od przypomnienia, że

dotyczy ona wyroku, którym Sąd drugiej instancji oddalił apelację pozwanego od

7

wydanego w sprawie wyroku wstępnego, a ten – stosownie do art. 318 § 1 k.p.c. –

był konsekwencją uznania roszczeń zgłoszonych przez powodów za

usprawiedliwione co do samej zasady.

Powodowie pierwotnie domagali się zwrotu w nominalnej wysokości ceny za

prawo użytkowania wieczystego i własność budynku, którą świadczyli na podstawie

nieważnej umowy na rzecz zlikwidowanego przedsiębiorstwa, a następnie zażądali

zwrotu nienależnych świadczeń w wysokości zwaloryzowanej, stosownie do art.

3581

§ 3 k.c.

Spór w sprawie koncentrował się wokół problemu oceny legitymacji biernej

pozwanego Skarbu Państwa, ale zbadanie wyłącznie tej kwestii nie wystarczało dla

uznania zgłoszonych przez powodów roszczeń za usprawiedliwione co do zasady.

W świetle sprecyzowanej ostatecznie przez powodów podstawy faktycznej

i prawnej żądania dla przesądzenia o zasadzie odpowiedzialności koniecznym było

nadto stwierdzenie, że świadczenie należne powodom miało charakter pieniężny

oraz że zaistniały okoliczności usprawiedliwiające waloryzację tego świadczenia

z uwagi na zmianę siły nabywczej pieniądza (art. 3581

§ 3 k.c.), przy braku

przesłanek negatywnych, wykluczających tę waloryzację (art. 3581

§ 4 k.c.).

2. Powodowie w wykonaniu umowy z 8 czerwca 1992 r. świadczyli na rzecz

przedsiębiorstwa państwowego „P.” cenę za udziały w prawie użytkowania

wieczystego nieruchomości i w związanej z nim własności budynku. Umowa

sprzedaży nie została ważnie zawarta, a to oznacza, że jej strony winny zwrócić

sobie świadczenia spełnione w jej wykonaniu. W związku z powyższym zapłacona

przez powodów na podstawie nieważnej umowy cena nabycia wymienionych wyżej

praw podlegała zwrotowi (art. 410 k.c.). Skoro umowa sprzedaży nie została ważnie

zawarta, to obowiązek zwrotu świadczeń powstał bezpośrednio po ich spełnieniu,

a pierwotnie zobowiązanym wobec powodów było przedsiębiorstwo „P”. Problem z

oceną legitymacji biernej w sprawie wynikał z tego, że przedsiębiorstwo „P.” w

styczniu 1993 r. zostało uznane za zlikwidowane, a 1 lutego 1993 r. wykreślono je z

rejestru.

Likwidacja przedsiębiorstwa państwowego polega na rozdysponowaniu jego

składnikami materialnymi i niematerialnymi, o których mowa w art. 551

k.c.

8

i wykreśleniu przedsiębiorstwa z rejestru, po zaspokojeniu wierzycieli. Z takim

rozumieniem likwidacji koresponduje art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. Przepis ten

w brzmieniu obowiązującym w okresie pomiędzy 1 stycznia 1992 r. a 15 stycznia

2003 r. stanowił, iż z chwilą likwidacji przedsiębiorstwa mienie tego

przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji przejmuje Skarb Państwa.

O przeznaczeniu tego majątku decyduje organ założycielski zgodnie z ustawą

o prywatyzacji przedsiębiorstw, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.

Ustęp 3 i 4 art. 49 ustawy o p.p. w brzmieniu, na które powołuje się pozwany

dodany został dopiero nowelą obowiązującą od 1 stycznia 1997 r. (ustawa z dnia

8 sierpnia 1996 r. „o zmianie niektórych ustaw normujących funkcjonowanie

gospodarki i administracji publicznej”, Dz. U. nr 106, poz. 496), a zatem już po

zakończeniu likwidacji przedsiębiorstwa „P”. Następnie, z mocą od 1 kwietnia 2002

r. (ustawa z dnia 1marca 2002 r. „o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu

centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych

oraz o zmianie niektórych ustaw”, Dz. U. nr 25, poz. 253), brzmienie ustępu 3 art.

49 zostało zmienione.

Art. 40 § 2 k.c. (w brzmieniu ustalonym ustawą z 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy Kodeks cywilny, Dz. U. nr 55, poz. 321) stanowi, że w razie nieodpłatnego

przejęcia, na podstawie obowiązujących ustaw, określonego składnika mienia od

państwowej osoby prawnej na rzecz Skarbu Państwa, ten ostatni odpowiada

solidarnie z osobą prawną za zobowiązania powstałe w okresie, gdy składnik

stanowił własność danej osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika

ustalonej według stanu z chwili przejęcia, a według cen z chwili zapłaty. Artykuł 40

§ 2 k.c. obejmuje przejęcie wszelkich praw majątkowych, w tym także przejęcie

wielu składników mienia. Mieniem, w rozumieniu art. 44 k.c. jest własność i inne

prawa majątkowe.

W okresie przed nowelizacją art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. dokonaną z mocą

od 15 stycznia 2003 r., przejęcie przez Skarb Państwa mienia pozostałego po

likwidacji przedsiębiorstwa następowało wcześniej niż wykreślenie tego

przedsiębiorstwa z rejestru. Był więc okres, w którym istniały dwa podmioty mogące

odpowiadać za konkretne zobowiązanie, a więc możliwa była, przewidziana w art.

40 § 2 k.c., ich solidarna odpowiedzialność za konkretne zobowiązanie. Po utracie

9

bytu prawnego przez jeden z odpowiedzialnych podmiotów przekształcała się ona

w wyłączną odpowiedzialność drugiego z nich. Za ugruntowany w orzecznictwie

z tego okresu uznać trzeba pogląd, że w razie przejęcia przez Skarb Państwa na

podstawie art. 49 ustawy o p.p. mienia pozostałego po zakończeniu procesu

likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, Skarb Państwa odpowiada za

zobowiązania niezaspokojone w procesie likwidacji a powstałe przed datą

wykreślenia przedsiębiorstwa z rejestru. Odpowiedzialność Skarbu Państwa

w oparciu o art. 40 § 2 k.c. dotyczyła jednak jedynie zobowiązań powstałych

w okresie, gdy przyjmowane nieodpłatnie składniki mienia stanowiły własność

przedsiębiorstwa, a zatem zobowiązań powstałych nie później niż w dacie

poprzedzającego wykreślenie z rejestru przejęcia mienia i ograniczona była do

wysokości wartości przejętego mienia. Do momentu wykreślenia przedsiębiorstwa

z rejestru była odpowiedzialnością solidarną z likwidowanym podmiotem (wyrok SN

z 15 grudnia 1999 r., II UKN 260/99, OSNP 2001, nr 8, poz. 279; por. też

w odniesieniu do odpowiedzialności gminy za zobowiązania przejętego przez nią

zlikwidowanego przedsiębiorstwa komunalnego - uchwała 7 sędziów z 15 grudnia

1992 r., I PZP 56/92, OSN C 1993, nr 4, poz. 50 i wyrok SN z 26 maja 1995 r.,

I PRN 18/95, OSNAPUiUS 1995, nr 22, poz. 275 oraz w odniesieniu do

odpowiedzialności Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa za zobowiązania

zlikwidowanego przedsiębiorstwa gospodarki rolnej - uchwała 7 sędziów SN

z 10 listopada 1992 r., III CZP 106/92, OSN CP 1993, nr 1-2, poz. 6).

Z dniem 15 stycznia 2003 r. (Dz. U. 2002, nr 240, poz. 2055, art. 3) zmieniło

się brzmienie art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. Stosownie do zmienionego przepisu,

Skarb Państwa przejmuje mienie, w tym środki finansowe, pozostałe po

zlikwidowanym przedsiębiorstwie, z tym, iż przejęcie następuje z dniem wykreślenia

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego. Wyrok SN z 22 lutego 2006 r.,

III CSK 4/06, na który powołuje się pozwany w skardze kasacyjnej, zapadł na tle

stanu faktycznego, do którego zastosowanie znajdował art. 49 ust. 1 ustawy o p.p.

w brzmieniu obowiązującym po 15 marca 2003 r., z uwagi na zlikwidowanie już po

tej dacie przedsiębiorstwa, którego zobowiązań dotyczył spór. W motywach tego

orzeczenia SN wskazał, że dokonana z dniem 15 stycznia 2003 r. zmiana

brzmienia art. 49 ust. 1 ustawy o p.p. wywołuje istotne następstwa prawne. Skoro

10

bowiem przejęcie mienia w rozumieniu art. 44 k.c., (a więc aktywów) następuje

z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego, to nie ma

okresu, w którym istniałaby solidarna odpowiedzialność dwóch podmiotów tj.

przedsiębiorstwa państwowego w likwidacji i Skarbu Państwa. Upada więc

koncepcja, że jeśli w ramach tej solidarnej odpowiedzialności kończy byt prawny

jeden z podmiotów, to drugi odpowiada wyłącznie, a takie założenie leży u podstaw

konstrukcji art. 40 § 2 k.c. SN podkreślił, że dopiero art. 49 ust. 1 ustawy o p.p.

w obecnym brzmieniu nie daje podstaw do zastosowania art. 40 § 2 k.c.

w odniesieniu do odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania

zlikwidowanego przedsiębiorstwa, a w braku przepisu szczególnego, obowiązywać

musi w tym zakresie reguła wyrażona w art. 40 § 1 k.c.

Do stanu faktycznego, na tle którego roszczenia zgłosili powodowie

w przedmiotowej sprawie zastosowanie znajduje jednak art. 49 ust. 1 ustawy o p.p.

w brzmieniu obowiązującym w czasie prowadzenia i zakończenia procesu likwidacji

przedsiębiorstwa państwowego „P.”, a zatem w 1992 i 1993 r. W tym okresie art. 49

ust. 1 ustawy o p.p. stanowił podstawę do przejęcia przez Skarb Państwa

zobowiązań zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego, dotyczących

przejętego mienia, w tym środków finansowych, a powstałych przed wykreśleniem

przedsiębiorstwa z rejestru przedsiębiorstw. Zobowiązanie do zwrócenia powodom

ceny zapłaconej przedsiębiorstwu za udziały w użytkowaniu wieczystym i własności

budynku na podstawie nieważnej umowy powstało przed wykreśleniem

przedsiębiorstwa z rejestru, a Skarb Państwa odpowiada za to zobowiązanie w

graniach wyznaczonych w art. 40 § 2 k.c.

Reasumując stwierdzić należy, że art. 40 § 2 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy

o p.p. w brzmieniu obowiązującym przed 15 stycznia 2003 r. stanowią podstawę

odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązanie zlikwidowanego w styczniu

1993 r. i wykreślonego z rejestru 1 lutego 1993 r. przedsiębiorstwa państwowego

polegające na zwrocie powodom ceny zapłaconej przez nich temuż

przedsiębiorstwu w wykonaniu nieważnie zawartej umowy sprzedaży praw. Zarzuty

skargi kasacyjnej odnoszące się do naruszenia art. 40 § 2 k.c. i art. 49 ust. 1 w zw.

z ust. 3 ustawy o p.p. okazały się nieusprawiedliwione.

11

3. Art. 3581

§ 1 k.c. statuuje zasadę nominalizmu, § 2 dopuszcza odstępstwo

od niej na podstawie tzw. umownej klauzuli waloryzacyjnej, § 3 pozwala na

odstępstwo w formie tzw. waloryzacji sądowej, którą z kolei wyłącza § 4, powodując

w sytuacjach w nim przewidzianych „powrót” do zasady wyrażonej w § 1.

Powodowie dochodzą zwrotu zwaloryzowanego w oparciu o art. 3581

§ 3

k.c. świadczenia nienależnie spełnionego na rzecz przedsiębiorstwa „P”.

Waloryzacja sądowa, przewidziana we wskazanym przepisie dotyczy zobowiązań

pieniężnych sensu stricto. Nie zaliczają się do nich zobowiązania z natury

niepieniężne, ze świadczeniem pieniężnym, do których z zasady przynależą

zobowiązania z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Jednakże w orzecznictwie

sądowym niemal jednolicie przyjmuje się, że jeżeli przedmiotem nienależnego

świadczenia była od początku określona suma pieniężna, dopuszczalna - co do

zasady – jest jego sądowa waloryzacja (por., m.in., uchwałę Sądu Najwyższego

z 8 października 1992 r., III CZP 117/92, OSNC 1993, nr 4, poz. 57 oraz

uzasadnienia wyroków z 20 grudnia 1995 r., I CRN 191/95, OSNC 1996, nr 4, poz.

61 i z 17 stycznia 2002 r., III CKN 1500/00, OSNC 2002, nr 11, poz. 140). Tak też

Sąd Apelacyjny ocenił charakter należnych powodom świadczeń, ale sama ta

okoliczność nie może być uznana za wystarczającą przesłankę zastosowania art.

3581

§ 3 k.c. Dotychczas poza ustaleniami i oceną Sądów obu instancji pozostała

zasadnicza dla rozstrzygnięcia kwestia, a mianowicie ocena, czy świadczenie

nienależnie uiszczone na rzecz przedsiębiorstwa „P.” i podlegające zwrotowi na

podstawie art. 410 § 2 k.c. może być – co do zasady – zwaloryzowane przez sąd

na podstawie art. 3581

§ 3 k.c. i czy powodowie z żądaniem takim mogli skutecznie

wystąpić z uwagi na brzmienie § 4 art. 3581

k.c.

O okolicznościach istotnych dla przesądzenia o zasadzie odpowiedzialności

pozwanego na wskazanej przez powodów podstawie faktycznej i prawnej, Sądy

obu instancji w ogóle się nie wypowiedziały. Dokonanie w sprawie ustaleń w taki

sposób, że nie pozwalają one na dokonanie przez Sąd Najwyższy oceny zarzutów

sformułowanych w skardze kasacyjnej uzasadnia uchylenie zaskarżonego

orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (wyrok SN

z 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 151/05).

12

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

jc