III CZP 138/06

Uchwała z dnia 26 kwietnia 2007 r., III CZP 138/06

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra D. przeciwko "F.P.", sp. z o.o.

w W. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

26 kwietnia 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

we Wrocławiu postanowieniem z dnia 10 października 2006 r.:

"Jaką opłatę – stałą czy stosunkową – należy pobrać od pozwu w

postępowaniu upominawczym w sytuacji, gdy sprawa jednocześnie powinna być

rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym w sprawach gospodarczych?"

podjął uchwałę:

Od pozwu w postępowaniu upominawczym w sprawie gospodarczej, do

której mają zastosowanie przepisy o postępowaniu uproszczonym, pobiera

się opłatę stałą określoną w art. 28 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.).

Uzasadnienie

Piotr D., prowadzący działalność gospodarczą w zakresie transportu i

spedycji, w dniu 31 marca 2006 r. wniósł do Sądu Rejonowego – Sądu

Gospodarczego dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu pozew o zasądzenie od

„F.P.” spółki z o.o. w W. kwoty 951,60 zł z odsetkami tytułem wynagrodzenia za

wykonaną usługę przewozową.

Przewodniczący w dniu 19 kwietnia 2006 r. zarządził zwrot pozwu,

stwierdzając, że pozew nie został należycie opłacony, gdyż powód uiścił opłatę

stałą w kwocie 30 zł, a powinien uiścić opłatę stosunkową, która – zgodnie z art. 13

ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U.

Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: u.k.s.c.”) – wynosi 5 % wartości przedmiotu sporu,

jednak nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 100 000 zł. Zdaniem przewodniczącego,

wniosek taki należy wyprowadzić z zestawienia art. 13 z art. 19 ust. 2 u.k.s.c.,

według którego czwartą część opłaty pobiera się od pozwu w postępowaniu

nakazowym lub upominawczym, z wyłączeniem spraw podlegających rozpoznaniu

w postępowaniu uproszczonym. Ponieważ sprawa niniejsza podlega rozpoznaniu w

postępowaniu uproszczonym, od pozwu należało uiścić całą opłatę stosunkową w

wysokości wskazanej w art. 13 u.k.s.c. Jako podstawę prawną zarządzenia

przewodniczący powołał art. 1302

§ 1 k.p.c.

W zażaleniu na to zarządzenie powód wniósł o jego uchylenie. Wskazując na

w art. 19 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 13 u.k.s.c., zarzucił, że pozew został opłacony

prawidłowo, wnosił w nim bowiem o wydanie nakazu zapłaty.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Okręgowy – Sąd Gospodarczy we

Wrocławiu powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym

zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie uchwały. Sąd Okręgowy wywiódł,

że wyłoniło się ono w sprawie podlegającej rozpoznaniu także w postępowaniu

upominawczym, co nie ma jednak znaczenia dla jego rozstrzygnięcia, gdyż

zasadnicza wątpliwość dotyczy wysokości opłaty należnej od pozwu w sprawie

gospodarczej, podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym.

Sprowadza się ona natomiast do udzielenia odpowiedzi na pytanie czy podstawę

określenia opłaty w takiej sprawie stanowi art. 28, czy też art. 13 u.k.s.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Po przedstawieniu zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu w stanie

prawnym nastąpiły istotne zmiany, z dniem 10 marca 2007 r. weszła bowiem w

życie ustawa z dnia 14 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 21, poz. 123), którą znowelizowano art. 19 u.k.s.c., a

z dniem 20 marca 2007 r. – ustawa z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz.

1699), którą zmieniono art. 4791

i nast. k.p.c. dotyczące postępowania w sprawach

gospodarczych. Powoduje to konieczność odniesienia przedstawionych wątpliwości

zarówno do unormowań obowiązujących w chwili wniesienia pozwu, jak i po

dokonanych zmianach. Należy też zauważyć, że problematyka opłat należnych w

sprawach gospodarczych podlegających rozpoznaniu w postępowaniu

uproszczonym była już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w uchwale

z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP 91/06 (OSNC 2007, nr 9, poz. 127) przyjął, że w

sprawach tych pobiera się od apelacji opłatę stałą określoną w art. 28 w związku z

art. 18 ust. 2 u.k.s.c.

Obowiązujący w chwili wniesienia pozwu art. 19 ust. 2 u.k.s.c. stanowił, że

czwartą część opłaty pobiera się od pozwu w postępowaniu nakazowym lub

upominawczym, z wyłączeniem spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu

uproszczonym. Ze względu na to, że niniejsza sprawa kwalifikowała się do

rozpoznania w trzech postępowaniach odrębnych – upominawczym, w sprawach

gospodarczych i uproszczonym – problem sprowadził się do rozstrzygnięcia kwestii,

czy w sprawie gospodarczej podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu

uproszczonym pobiera się od pozwu opłatę stosunkową określoną w art. 13, czy też

opłatę stałą przewidzianą w art. 28 u.k.s.c.

Na rzecz tezy, że podstawę ustalenia należnej opłaty powinien stanowić art.

13 u.k.s.c. przemawiają, zdaniem Sądu Okręgowego, dyrektywy wykładni

systemowej, ponieważ art. 13 został umieszczony w tytule II ustawy, w dziale 1

„Przepisy ogólne”. W tytule tym wyodrębniono ponadto dział 3 „Wysokość opłat w

procesie”, podzielony na rozdział 1, dotyczący spraw z zakresu prawa cywilnego i

rodzinnego, rozdział 2 dotyczący spraw gospodarczych oraz rozdział 3 dotyczący

spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, natomiast art. 28

przewidujący pobieranie w postępowaniu uproszczonym opłat stałych umieszczony

został w rozdziale 1 dotyczącym spraw z zakresu prawa cywilnego i rodzinnego.

Ponieważ regulacja taka nie została powtórzona w rozdziale 2 dotyczącym spraw

gospodarczych, do rozdziału tego stosować należy przepisy ogólne zawarte w

dziale 1 tytułu II, w tym wspomniany art. 13. Sąd Okręgowy powołał się przy tym na

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1995 r., III CZP 67/95 (OSNC 1995,

nr 11, poz. 151) oraz z dnia 29 grudnia 1995 r., III CZP 183/95 (OSNC 1996, nr 4,

poz. 51), które zapadły na tle podobnej systematyki rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 maja 1993 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 46, poz. 210 ze zm.). Kolejnym argumentem

przemawiającym za ustaleniem należnej opłaty na podstawie art. 13 u.k.s.c. jest,

zdaniem Sądu Okręgowego, brak wyodrębnienia organizacyjnego w zakresie

rozpoznawania spraw gospodarczych, do których mają zastosowanie przepisy o

postępowaniu uproszczonym. Skoro gospodarczy charakter sprawy nakazuje jej

rozpoznanie przez wyspecjalizowany sąd gospodarczy bez względu na wartość

przedmiotu sporu, należy przyjąć, że strona, wnosząc do sądu gospodarczego

sprawę o prawa majątkowe, powinna zawsze uiszczać opłatę stosunkową,

niezależnie od tego, czy jest to sprawa podlegająca rozpoznaniu także w

postępowaniu uproszczonym.

Za odmiennym rozstrzygnięciem zagadnienia przemawia – zdaniem Sądu

Okręgowego – to, że sprawy gospodarcze mieszczą się w pojęciu spraw cywilnych

oraz że w jednostce redakcyjnej, jaką stanowi rozdział 2 działu 3 tytułu II ustawy,

uregulowano opłaty w sprawach wyodrębnionych ze spraw cywilnych dla określonej

dziedziny i tylko dlatego nie ma w nim mowy o sprawach gospodarczych

podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym.

Przytoczone argumenty były uż częściowo przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego przy podejmowaniu uchwały z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP

91/06. Sąd Najwyższy podkreślił wówczas, że przepisy dotyczące opłat w

postępowaniu uproszczonym mają charakter wyraźnie preferencyjny oraz że

zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2001 r., III CZP 61/01

(OSNC 2002, nr 5, poz. 62) przepisy o postępowaniu uproszczonym stosuje się

także w sprawach gospodarczych o roszczenia przewidziane w art. 5051

k.p.c.

Kolizje związane z zazębianiem się i nakładaniem postępowań odrębnych należy

natomiast rozwiązywać, stosując zasadę, że przepisy bardziej szczegółowe, a więc

odchodzące dalej od przepisów normujących postępowanie procesowe „zwykłe” i

nakładające na strony ostrzejsze rygory, wyprzedzają przepisy o charakterze

ogólniejszym, których odrębności od procesu „zwykłego” są mniejsze. W

konsekwencji, przepisy o postępowaniu uproszczonym wyprzedzają przepisy o

postępowaniu w sprawach gospodarczych. Rozpoznanie sprawy gospodarczej w

postępowaniu uproszczonym oznacza natomiast zastosowanie przepisów

właściwych dla tego postępowania, w tym także przepisów dotyczących kosztów

sądowych. Za wyłącznością unormowania przewidzianego w art. 28 u.k.s.c. –

podkreślił Sąd Najwyższy – przemawia treść art. 5057

k.p.c., który wyłącza, w razie

odstąpienia od postępowania uproszczonego ze względu na zawiłość sprawy lub

potrzebę zasięgnięcia wiadomości specjalnych, możliwość uzupełnienia opłaty do

wysokości określonej w przepisie ogólnym, jakim jest art. 13 u.k.s.c. Sąd Najwyższy

podniósł ponadto, że w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych zasadą jest pobieranie opłaty stałej także we wskazanych w

ustawie sprawach o prawa majątkowe (art. 12 u.k.s.c.); opłata stała wyłącza

wówczas pobranie opłaty stosunkowej przewidzianej w art. 13 u.k.s.c. Dla spraw

gospodarczych podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym nie ma

wprawdzie wskazania opłaty stałej w rozdziale 2 działu 3 tytułu II ustawy, niemniej

właściwa opłata stała dla tych spraw – skonstatował Sąd Najwyższy – została

wskazana w art. 28 u.k.s.c.

Sąd Najwyższy w składzie rozstrzygającym przedstawione zagadnienie

prawne podziela stanowisko wyrażone w powołanej uchwale, z tym że w związku z

wątpliwościami Sądu Okręgowego zachodzi – w odniesieniu do stanu prawnego

obowiązującego przed dniem 10 marca 2007 r. – potrzeba uzupełnienia

dotychczasowej argumentacji.

Zgodnie z art. 13 § 1 k.p.c., jeżeli sprawa należy do trybu procesowego i ze

względu na swój charakter kwalifikuje się do postępowania odrębnego, podlega

rozpoznaniu według przepisów o postępowaniu odrębnym, co wyraża się w

obowiązku zastosowania przepisów danego postępowania odrębnego.

Ustawodawca nie uzależnił zatem zastosowania przepisów o postępowaniach

upominawczym, uproszczonym czy w sprawach gospodarczych ani od woli stron,

ani od uznania sądu. Jednakże w sytuacji, w której sprawa przynależy do

wszystkich wymienionych postępowań odrębnych, może dochodzić do kolizji

między poszczególnymi przepisami kodeksu postępowania cywilnego.

Rozstrzyganie kolizji między przepisami kodeksu dotyczącymi procesu a przepisami

regulującymi postępowania odrębne następuje zgodnie z zasadą, że w

postępowaniach odrębnych stosuje się w pierwszej kolejności przepisy właściwe dla

tych postępowań, a dopiero w braku uregulowań odrębnych – przepisy ogólne

dotyczące procesu, jeżeli nie kolidują z przepisami rządzącymi danym

postępowaniem odrębnym. W razie zazębiania się i nakładania kilku postępowań

odrębnych kolizje przepisów regulujących te postępowania należy natomiast

rozwiązywać w sposób wskazany w powoływanej już uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 27 listopada 2001 r., III CZP 61/01, a więc, zgodnie z zasadą, że przepisy

bardziej szczegółowe wyprzedzają przepisy o charakterze ogólniejszym. Przepisy o

postępowaniu uproszczonym wyprzedzają zatem przepisy o postępowaniu

upominawczym, a te z kolei wyprzedzają przepisy o postępowaniu w sprawach

gospodarczych. Sprawy, które przynależą równocześnie do wszystkich tych

postępowań odrębnych rozpoznaje sąd gospodarczy, z tym że postępowanie

uproszczone zostanie wdrożone dopiero wówczas, gdy nakaz zapłaty nie będzie

mógł być wydany lub gdy do wydania nakazu doszło, ale pozwany wniósł od niego

sprzeciw.

Obligatoryjny charakter wymienionych postępowań odrębnych nie pozwala

podzielić argumentu Sądu Okręgowego odwołującego się do wyodrębnienia sądów

gospodarczych, który miałby przemawiać za przyjęciem, że strona, wnosząc do

sądu gospodarczego sprawę o prawa majątkowe, powinna zawsze uiszczać opłatę

stosunkową, bez względu na to, czy jest to sprawa podlegająca rozpoznaniu także

w postępowaniu uproszczonym. Uszło zresztą uwagi Sądu Okręgowego, że w

niektórych sprawach rozpoznawanych przez sąd gospodarczy ustawodawca

przewidział opłaty stałe o różnej wysokości, czego przykładem są art. 74-76 oraz

art. 29-34 u.k.s.c. Nie można więc odwoływać się do zasady opłacania pism

kierowanych do sądu gospodarczego opłatą stosunkową określoną w art. 13

u.k.s.c., ponieważ zasada taka nie obowiązuje.

Kolejny argument, zaczerpnięty z systematyki ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych, został przez Sąd Okręgowy poparty

odwołaniem się do uchwał z dnia 7 czerwca 1995 r., III CZP 67/95, oraz z dnia 29

grudnia 1995 r., III CZP 183/95, w których Sąd Najwyższy – stosując dyrektywy

wykładni systemowej – przyjął, że w sprawie o opróżnienie lokalu użytkowego

podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych

pobiera się wpis stosunkowy przewidziany w § 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 maja 1993 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w

sprawach cywilnych. Trzeba jednak zauważyć, że uchwały te zapadły pod rządem

ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm.), według której zasadą było

pobieranie wpisu stosunkowego (art. 29). Poza tym proste przeniesienie sposobu

argumentacji przeprowadzonej na tle innego aktu prawnego nie musi prowadzić do

właściwego wyboru dyrektyw interpretacyjnych oraz preferowanych wartości

potrzebnych do ich wyboru i stosowania.

Analiza przepisów nowej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

pozwala stwierdzić, że ustawodawca określił wysokość należnych opłat przy

wykorzystaniu różnorodnych kryteriów. W art. 13, zamieszczonym w dziale 1

„Przepisy ogólne” tytułu II, wyrażona została zasada pobierania w sprawach o

prawa majątkowe opłaty stosunkowej, natomiast w przepisach zamieszczonych w

dalszych jednostkach redakcyjnych przewidziano wyjątkowo pobieranie opłat

stałych. Dla wprowadzenia w sprawach o prawa majątkowe opłat stałych zamiast

opłaty stosunkowej ustawodawca wykorzystał również różnorodne kryteria,

najczęściej jednak kryterium rodzaju sprawy (np. art. 27 pkt 11, art. 29 pkt 3, art. 31

pkt 1 i art. 38 ust. 1 u.k.s.c.), natomiast tylko w jednym wypadku odstąpił od opłaty

stosunkowej na rzecz opłaty stałej ze względu na rodzaj postępowania odrębnego.

Chodzi o art. 28 u.k.s.c., w którym wprowadzono opłatę stałą od pozwu w sprawie

podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, uzależniając jej

wysokość od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu umowy. W ustawie

nie zamieszczono przy tym odpowiednika art. 28 u.k.s.c., który określałby w sposób

ogólny wysokość opłat w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu odrębnym w

sprawach gospodarczych.

Kolizję przepisów regulujących wysokość opłat od pozwu w sprawie

podlegającej rozpoznaniu zarówno w postępowaniu upominawczym, jak i

uproszczonym ustawodawca rozstrzygnął w art. 19 ust. 2 u.k.s.c., przyznając

pierwszeństwo opłacie pobieranej w postępowaniu uproszczonym. Przystępując do

rozstrzygnięcia kolizji art. 13 i 28 u.k.s.c., trzeba zauważyć, że są to przepisy tego

samego rzędu, wobec czego usprawiedliwione jest odwołanie się do zasady lex

specialis derogat legi generali. Ponieważ hipoteza drugiego z wymienionych

przepisów jest węższa, przepis art. 28 u.k.s.c. uznać trzeba za szczególny w

stosunku do art. 13 u.k.s.c. Wprowadzenie w przepisie szczególnym opłaty stałej

wyłącza natomiast możliwość pobrania opłaty stosunkowej przewidzianej w art. 13

u.k.s.c. Wnioskowanie takie jest uzasadnione także z tego względu, że art. 28

u.k.s.c. jest jedynym przepisem szczególnym określającym wysokość opłaty od

pozwu wniesionego w sprawie gospodarczej, podlegającej równocześnie

rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym.

Na rzecz przedstawionego stanowiska – obok preferencyjnego charakteru

opłat w postępowaniu uproszczonym, podnoszonego w uzasadnieniu uchwały z

dnia 22 listopada 2006 r., III CZP 91/06 – przemawia także wzgląd na brak odrębnej

regulacji wysokości opłat w sprawach gospodarczych podlegających rozpoznaniu w

postępowaniu uproszczonym, w takim wypadku bowiem lege non distinguente nec

nostrum est distinguere nie należy dokonywać takiego rozróżnienia w drodze

wykładni.

Argumenty odwołujące się do wykładni systemowej – wbrew odmiennej ocenie

Sądu Okręgowego – nie powinny mieć decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia

analizowanego zagadnienia prawnego co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze,

katalog spraw wymienionych w rozdziale 2 „Sprawy gospodarcze” działu 3

„Wysokość opłat w procesie”, nie ma charakteru zamkniętego, nie obejmuje bowiem

wszystkich spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym w

sprawach gospodarczych. Przykładowo tylko można wskazać na sprawy o ochronę

dóbr osobistych, o naruszenie posiadania lub o opróżnienie lokalu o innym

przeznaczeniu, które mogą być także rozpoznawane w postępowaniu odrębnym w

sprawach gospodarczych, a wysokość należnych w nich opłat określona została w

przepisach zamieszczonych w rozdziale 1 działu 3, dotyczącym opłat w sprawach z

zakresu prawa cywilnego i rodzinnego. Po drugie, sprawy gospodarcze – jak wynika

z art. 4791

§ 1 k.p.c. – muszą wyrastać ze stosunków cywilnych, są zatem również

sprawami cywilnymi i nie ma przeszkód do stosowania w nich przepisów zawartych

w rozdziale 1 działu 2 tytułu II ustawy, regulujących wysokość opłat w sprawach z

zakresu prawa cywilnego.

Nawiązując do wspomnianej na wstępie zmiany stanu prawnego, trzeba

zauważyć, że spośród przepisów ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, które miały znaczenie dla prowadzonych rozważań, zmianie uległy art.

19 ust. 2 i 4 u.k.s.c. W nadanym im nowym brzmieniu dotyczą one wyłącznie

wysokości opłat pobieranych od pozwu w postępowaniu nakazowym oraz od

zarzutów wniesionych od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym.

Skoro nie dotyczą już wysokości opłat w postępowaniu upominawczym, nie

dochodzi do kolizji z przepisami regulującymi wysokość opłat od pozwu w sprawie

podlegającej jednocześnie rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym,

rozstrzygnięcia wymaga zatem – tak jak poprzednio – jedynie kolizja przepisów art.

13 i 28 u.k.s.c.

Argumentacja przytoczona na uzasadnienie przyjętego sposobu

rozstrzygnięcia tej kolizji pozostaje w przeważającej części aktualna, trzeba jednak

zauważyć, że wobec wprowadzenia z dniem 20 marca 2007 r. przepisu art. 4791a

k.p.c. zmianie uległ sposób rozstrzygania kolizji związanych z zazębianiem się i

nakładaniem postępowań odrębnych; zgodnie z tym przepisem, w sprawach

gospodarczych rozpoznawanych według przepisów działu IVa, przepisy o innych

postępowaniach odrębnych stosuje się w zakresie, w którym nie są one sprzeczne

z przepisami tego działu. Oznacza to, że w sytuacji, w której sprawa przynależy do

kilku postępowań odrębnych, a jednym z nich jest postępowanie w sprawach

gospodarczych, pierwszeństwo mają przepisy kodeksu o postępowaniu w sprawach

gospodarczych; odmiennie zatem niż poprzednio, przepisy o postępowaniu w

sprawach gospodarczych wyprzedzają przepisy o postępowaniu uproszczonym.

Zmiana ta nie powinna jednak wpływać na sposób rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia prawnego, skoro sprawa nadal podlega rozpoznaniu zarówno w

postępowaniu w sprawach gospodarczych, jak i w postępowaniu uproszczonym, a

pozostałe argumenty przemawiające za przedstawionym sposobem rozstrzygnięcia

rozważanego zagadnienia nie utraciły aktualności.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.