I UZP 1/07

Uchwała z dnia 9 maja 2007 r.

I UZP 1/07

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (spra-

wozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2007 r. sprawy z

odwołania Jerzego B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

B. o emeryturę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 7 marca 2007 r. [...]

„Czy przy ustalaniu prawa do emerytury warunkiem niezbędnym uwzględnie-

nia okresu składkowego wymienionego w art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 XII

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 39

z 2004 r. poz. 353 ze zm.) - po wejściu w życie ustawy z dnia 9 XI 2000 r. o repatria-

cji (Dz.U. nr 53 z 2004 r. poz. 532 ze zm.), jest przedstawienie przez wnioskodawcę

pozytywnej decyzji o uznaniu za repatrianta, określonej w art. 16 ust 4 tej ustawy ?”

p o d j ą ł uchwałę:

Przy ustalaniu prawa do emerytury warunkiem niezbędnym uwzględnie-

nia okresu składkowego wymienionego w art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) jest - po wejściu w życie

ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr

53, poz. 532 ze zm.) - przedstawienie przez wnioskodawcę pozytywnej decyzji o

uznaniu go za repatrianta w oparciu o art. 16 tej ustawy.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w następującym stanie faktycznym sprawy. Jerzy B. urodził się w dniu 23

maja 1941 r. w B.P. Po II wojnie światowej znalazł się z matką na terenie Litwy, a

2

później przenieśli się na Białoruś. Do Polski wnioskodawca wrócił w 1995 r. Prezy-

dent RP postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2003 r. nadał mu obywatelstwo polskie.

W Polsce w latach 1995 - 2003 przebywał na podstawie karty stałego pobytu. Na

mocy art. 110 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (jednolity

tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 127, poz. 1400 ze zm.) przekształciła się ona w zezwolenie

na osiedlenie się. Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców decyzją z

dnia 8 grudnia 2003 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody P. odmawiającą uznania

Jerzego B. za repatrianta z powodu zbyt późnego złożenia wniosku. Z kolei decyzją z

dnia 30 maja 2006 r. wydaną na wniosek ubezpieczonego z dnia 17 maja 2006 r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. odmówił przyznania Jerzemu B.

prawa do emerytury z powodu udowodnienia zbyt krótkiego okresu składkowego i

nieskładkowego (5 lat 10 miesięcy i 20 dni), zamiast wymaganych 25 lat. Organ ren-

towy nie zaliczył okresów pracy za granicą - na Białorusi, ponieważ Wojewoda P., a

także Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców, nie uznali wnioskodaw-

cy za repatrianta. W odwołaniu od tej decyzji Jerzy B. zarzucił organowi rentowemu,

że bezpodstawnie nie zaliczył mu pracy w latach 1975 - 1996 na terenie byłego

Związku Radzieckiego i Białorusi - mimo że po powrocie do Polski, w 2003 r. uzyskał

obywatelstwo polskie.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 25 września 2006 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przy-

znał Jerzemu B. od 23 maja 2006 r. prawo do emerytury, przyjmując do jej ustalenia

jako okresy składkowe okresy jego zatrudnienia na terenie byłego Związku Radziec-

kiego i Republiki Białorusi. Powołując się na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 21 czerwca 1995 r., W 16/94 (OTK 1995 nr 1, poz. 24) i na wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 1 grudnia 2000 r., II UKN 227/00 (OSNAPiUS 2002 nr 14, poz. 344),

Sąd pierwszej instancji uznał, że za repatriantów należy uważać także osoby, które

nabyły obywatelstwo na innej drodze niż repatriacja. W ocenie Sądu Okręgowego -

wnioskodawca spełniał formalne przesłanki do uznania go za repatrianta na podsta-

wie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji, która obowiązuje od 1

stycznia 2001 r., ale we właściwym czasie nie złożył wniosku w tej sprawie.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Białymstoku zaskarżył powyższy

wyrok w całości.

W czasie postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny powziął wątpliwości,

czy dopuszczalne jest w sprawie o emeryturę ustalanie, czy wnioskodawca spełniał

3

warunki do uznania go za repatrianta w rozumieniu ustawy o repatriacji oraz czy art.

6 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wymaga wykazania statusu repatrianta decyzją określoną w tej ustawie. W myśl

bowiem art. 16 ust. 4 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz.U. Nr 106,

poz. 1118 ze zm.) - decyzja o uznaniu za repatrianta osoby, o której mowa w ust. 1,

powoduje, że przy ustalaniu prawa tej osoby do świadczeń emerytalnych i rentowych

oraz ich wysokości w Rzeczypospolitej Polskiej okresy zatrudnienia za granicą

uwzględnia się jako okresy składkowe. Przepis ten koresponduje z art. 6 ust. 1 pkt 9

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, w myśl którego do

okresów składkowych uprawniających do nabycia emerytury zalicza się okres za-

trudnienia za granicą osób, które w tym czasie nie były obywatelami polskimi, jeżeli

osoby te powróciły do kraju po dniu 22 lipca 1944 r. i zostały uznane za repatriantów.

Mając na uwadze okoliczność, że Wojewoda P., jak i Prezes Urzędu do Spraw

Repatriacji i Cudzoziemców, odmówili uznania wnioskodawcy za repatrianta oraz

fakt, że prawidłowość tych decyzji została potwierdzona wyrokiem Wojewódzkiego

Sądu Administracyjnego w Warszawie powstała do rozstrzygnięcia kwestia, czy - po

wejściu w życie ustawy o repatriacji od dnia 1 stycznia 2001 r. - sąd w sprawie o

emeryturę może czynić samodzielnie ustalenia w tej sprawie i dokonywać odmiennej

oceny niż wynikająca z decyzji właściwych jednostek administracji rządowej, które

podlegają weryfikacji przez sąd administracyjny. Sąd Apelacyjny skłania się do po-

glądu, że weryfikacja uprawnień do uzyskania statusu repatrianta przysługuje wy-

łącznie organom wymienionym w ustawie o repatriacji, tj. wojewodzie i Prezesowi

Urzędu do spraw Repatriantów i Cudzoziemców, którzy dysponują odpowiednimi

środkami do dokonania analizy wszystkich warunków uprawniających do nabycia

uprawnień repatrianta.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Przedmiotem postępowania sądowego w niniejszej sprawie jest ocena prawna

decyzji organu rentowego z dnia 30 maja 2006 r. odmawiającej wnioskodawcy prawa

do emerytury z powodu udowodnienia zbyt krótkiego okresu składkowego i nieskład-

kowego (5 lat 10 miesięcy i 20 dni, zamiast wymaganych 25 lat) w wyniku niespeł-

nienia przez wnioskodawcę przesłanki z art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w postaci posiadania statusu repa-

4

trianta. Jest to postępowanie sądowe w sprawach dotyczących ubezpieczenia rento-

wego, które wszczynane jest w rezultacie odwołania wniesionego przez ubezpieczo-

nego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ma więc ono charakter odwo-

ławczy. Jego przedmiotem jest ocena zgodności z prawem - w aspekcie formalnym i

materialnym - decyzji wydanej przez organ rentowy na wniosek ubezpieczonego lub

z urzędu. Jest zatem postępowaniem kontrolnym. Badanie owej legalności decyzji i

orzekanie o niej jest możliwe tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego

istniejącego w chwili wydawania decyzji (por. wyrok SN z dnia 20 maja 2004 r., II UK

395/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 43). Mówiąc inaczej, o zasadności przyznania lub

odmowy przyznania świadczenia decydują okoliczności istniejące w chwili ustalania

do niego prawa. Prawo do świadczeń z ubezpieczenia rentowego ustala i świadcze-

nia te wypłaca, zgodnie z art. 68 ust. 1 lit. b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) organ rentowy.

Jego decyzje mają charakter deklaratoryjny. Organ rentowy stwierdza jedynie czy

zostały spełnione ustawowe warunki nabycia prawa do wnioskowanego świadczenia.

Z kolei postępowanie dowodowe przed sądem jest postępowaniem sprawdzającym,

weryfikującym ustalenia dokonane przez organ rentowy. Organ rentowy zgodnie z

wyżej powołanym przepisem (art. 6 ust. 1 pkt 9) może uznać okresy zatrudnienia

ubezpieczonego za granicą za okresy składkowe jedynie pod warunkiem, że wnio-

skodawca został uznany za repatrianta w odrębnym postępowaniu na podstawie

przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji. Podkreślić należy, że organ

rentowy nie jest właściwy do uznania za repatrianta ubezpieczonego w postępowaniu

administracyjnym w sprawie o przyznanie prawa do emerytury. Z analizy przepisów

ustawy o repatriacji, a w szczególności z jej art. 16 ust. 4 można wyprowadzić jedy-

nie taki wniosek, że decyzja o uznaniu za repatrianta powoduje skutek w postaci

tego, że organ rentowy przy ustalaniu prawa ubezpieczonego - repatrianta do świad-

czeń emerytalnych i rentowych uwzględnia jego okresy zatrudnienia za granicą jako

okresy składkowe. Podkreślić należy, że ani z przepisów ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych, ani z ustawy o repatriacji nie można wyprowadzić uprawnienia

organu rentowego do samodzielnego ustalania w stosunku do ubezpieczonego sta-

tusu repatrianta na potrzeby postępowania w sprawie o prawo do emerytury. Mając

powyższe na uwadze wskazać należy, że zmiana decyzji z zakresu ubezpieczeń

społecznych wskutek dokonania przez sąd (w czasie postępowania odwoławczego)

weryfikacji statusu osoby ubiegającej się o uznanie za repatrianta wyłącznie w celu

5

spełnienia warunków nabycia prawa do emerytury prowadziłoby do zmiany charakte-

ru postępowania rentowego z administracyjno - sądowego na wyłącznie sądowy. Sąd

pierwszej instancji może wprawdzie zmienić decyzję ZUS i orzec co do istoty sprawy,

ale tylko w razie uwzględnienia odwołania, czyli stwierdzenia, że organ rentowy wy-

dając decyzję uchybił prawu formalnemu lub materialnemu. Jedynie w takim zakresie

przysługują mu kompetencje względem orzeczenia o świadczeniu przez organ ren-

towy. Podkreślić należy, że w niniejszym stanie faktycznym organ rentowy w ogóle

nie miał prawa do samodzielnego ustalania statusu repatrianta w odniesieniu do

ubezpieczonego i wobec istnienia negatywnej decyzji właściwych organów w tej

kwestii, których prawidłowość została potwierdzona wyrokiem sądu administracyjne-

go, nie mógł zastosować w niniejszej sprawie art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy o emerytu-

rach i rentach z FUS. W dniu złożenia wniosku przez ubezpieczonego obowiązywał

już art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisy ustawy o

repatriacji. W tym stanie rzeczy powołanie się przez Sąd pierwszej instancji na ocenę

prawną wyrażoną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2000r., II UKN

227/00 (OSNAPiUS 2002 nr 14, poz. 344), odnoszącą się do wykładni art. 2 ust. 2

pkt 1 lit. e ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent...

(Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), według której za repatriantów w jego rozumieniu

należało uważać także osoby, które nabyły obywatelstwo na innej drodze aniżeli re-

patriacja jest nieuzasadnione. Wykładnia tego przepisu dokonana została w związku

z nieobowiązującym w dniu złożenia wniosku przepisem art. 12 ustawy z dnia 15 lu-

tego 1962 r. o obywatelstwie polskim (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353

ze zm.), zgodnie z którym osoby przybywające do Polski jako repatrianci nabywali

obywatelstwo polskie z mocy prawa (ust. 1), a za repatrianta uważano osobę, która

przybyła do Polski na podstawie wizy repatriacyjnej. Tryb i zasady udzielania takiej

wizy repatriacyjnej określały także nieobowiązujące w dniu złożenia wniosku przepisy

ustawy z dnia 25 czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739, z 1998

r. Nr 106, poz. 668 i Nr 162, poz. 1126). W momencie złożenia wniosku przez ubez-

pieczonego miał zastosowanie art. 41 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji,

zgodnie z którym ubezpieczony mógł uzyskać status repatrianta na podstawie wyżej

wymienionej ustawy, gdyby złożył w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia jej w życie

wniosek o uznanie za repatrianta do wojewody właściwego ze względu na miejsce

zamieszkania. W konsekwencji powyższego ubezpieczony nie spełnił przesłanki z

art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w postaci posiadania statusu

6

repatrianta poświadczonego decyzją właściwego organu administracji, co prowadziło

do nieuwzględnienia przez organ rentowy okresu pracy ubezpieczonego za granicą.

Wskazać należy, że przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych mają cha-

rakter norm bezwzględnie obowiązujących, co oznacza, że organ rentowy nie może

w stosunku do nich dokonywać wykładni rozszerzającej na zasadzie słuszności.

Wyjątkiem od tej zasady jest art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie

z którym Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie emerytalne

bądź rentowe w szczególnie uzasadnionym przypadku. Ponadto przepisy o systemie

ubezpieczeń społecznych stoją na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpie-

czonych, a zasada równego traktowania dotyczy w szczególności warunków objęcia

systemem ubezpieczeń społecznych; obowiązku opłacania i obliczania wysokości

składek na ubezpieczenie społeczne; obliczania wysokości świadczeń; okresu wy-

płaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń (art. 2a ustawy systemowej).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.

========================================