II CSK 15/07

Sygn. akt II CSK 15/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Maria Grzelka

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta P.

przeciwko A. H. i L. H.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej Miasta P

oraz z udziałem Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w […]

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2007 r.,

skarg kasacyjnych strony powodowej oraz interwenienta ubocznego

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 kwietnia 2006 r.

oddala skargi kasacyjne;

zasądza od powoda na rzecz pozwanych kwotę 1500 (jeden

tysiąc pięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2006 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację

pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w .P z dnia 11 czerwca 2002 r. i oddalił

powództwo wytoczone przez Skarb Państwa – Prezydenta Miasta .P przeciwko A. i

L. H. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

przez wpisanie w księdze wieczystej Kw nr […], prowadzonej przez Sąd Rejonowy

w P. dla nieruchomości zabudowanej, położonej w .P przy ul. M. 29, o powierzchni

1361 m2

, jako właściciela nieruchomości Skarbu Państwa w miejsce pozwanych.

Okolicznością faktyczną, na którą powód powołał się wytaczając powództwo,

było orzeczenie o wywłaszczeniu nieruchomości z dnia 8 maja 1950 r., wydane

przez Wojewodę .P oraz orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w

P. z dnia 20 lipca 1950 r. o wykonaniu tego wywłaszczenia.

Jak ustalił Sąd Apelacyjny, decyzją z dnia 30 września 2002 r., utrzymaną

w mocy decyzją z dnia 8 stycznia 2003 r., Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju

Miast stwierdził, że wymienione decyzje wydane zostały z naruszeniem prawa

(art. 158 § 2 k.p.a.). Decyzja Wojewody P. z dnia 8 maja 1950 r. dotknięta jest

bowiem wadą nieważności (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.), gdyż wydana została z

naruszeniem przepisów o właściwości, albowiem wydał ją organ, który

na podstawie art. 33 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach

jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130 ze zm.) został z dniem

13 kwietnia 1950 r. zniesiony. Stwierdzenie nieważności tej decyzji było jednakże

niedopuszczalne ze względu na upływ dziesięciu lat od jej wydania (art. 156 § 2

k.p.a.). Skoro decyzję o wywłaszczeniu wydał organ niewłaściwy, to nie było

podstawy do wydania decyzji o wykonaniu wywłaszczenia.

Sąd Apelacyjny powołał się na – jako utrwalony w judykaturze

i piśmiennictwie prawniczym – pogląd, że decyzja administracyjna, będąca

podstawą wpisu w księdze wieczystej, podlega kontroli sądu wtedy, gdy została

wydana przez organ oczywiście niewłaściwy, bez jakiejkolwiek podstawy prawnej

a także z oczywistym naruszeniem administracyjnego prawa materialnego

i przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu

Apelacyjnego decyzja o wywłaszczeniu wydana przez organ oczywiście

3

niewłaściwy nie może stanowić podstawy uwzględnienia powództwa o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Nie do zaaprobowania

bowiem jest sytuacja, że podstawę do nabycia prawa własności może stanowić

decyzja administracyjna wydana przez organ niewłaściwy, bo już nie istniejący,

nieważności której to decyzji nie można stwierdzić tylko z tego powodu,

że od czasu jej wydania upłynęło więcej niż dziesięć lat.

Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że postanowieniem Sądu Okręgowego z

dnia 15 marca 2005 r. prawomocnie zostało zakończone postępowanie o

stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa, a postanowieniem z

dnia 8 grudnia 2005 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania skarg

kasacyjnych wniesionych w tej sprawie. Wymienione postępowanie zostało

zakończone oddaleniem wniosku wobec przyjęcia, że z mocy orzeczenia

Wojewody P. z dnia 8 maja 1950 r. o wywłaszczeniu nieruchomości i orzeczenia

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 20 lipca 1950 r. o wykonaniu tego

wywłaszczenia Skarb Państwa nabył własność nieruchomości i jako właściciel nie

może żądać stwierdzenia nabycia jej przez zasiedzenie. Sąd Apelacyjny uznał, że

jest związany jedynie treścią prawomocnego postanowienia wydanego w tym

postępowaniu, a nie jego uzasadnienia (art. 365 § 1 k.p.c.), a zatem wydanie tego

postanowienia nie stoi na przeszkodzie odmiennej ocenie skutków

cywilnoprawnych zdarzenia prawnego jakim było wydanie przez organ nieistniejący

orzeczenia o wywłaszczeniu nieruchomości i o wykonaniu tego wywłaszczenia.

Wyrok wymieniony na wstępie został zaskarżony skargami kasacyjnymi

wniesionymi przez pozwanego, reprezentowanego przez Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa i przez interwenienta ubocznego – Miasto P. Podstawę skargi

kasacyjnej pozwanego stanowi naruszenie przepisów postępowania – art. 2 § 1 w

zw. z art. 1 k.p.c. i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej –

„u.k.w.h.”) oraz art. 2 § 3 w zw. z art. 1 k.p.c. i art. 10 ust. 1 u.k.w.h. a także art. 31

ust. 2 u.k.w.h. Podstawę skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego stanowią:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 10 i 31 u.k.w.h.

w zw. z art. 123 ustawy z dnia21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.; dalej – „u.g.n.”) oraz art. 2, 45, 64 i 177

4

Konstytucji i 2) naruszenie przepisów postępowania – art. 156 w zw. z art. 158

k.p.a. oraz art. 1 i 2 § 3 k.p.c. Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania

a interwenient uboczny – o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji

pozwanych od wyroku sądu pierwszej instancji, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Pozwani wnieśli o oddalenie skarg kasacyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jak powszechnie przyjmuje się, a co wynika z ustrojowej zasady podziału

i równowagi władzy ustawodawczej, władzy wykonawczej i władzy sądowniczej

(art. 10 Konstytucji), sąd w postępowaniu cywilnym związany jest ostateczną

decyzją administracyjną o charakterze konstytutywnym, a zatem taką decyzją,

jak np. decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości. Obowiązany jest więc uwzględnić

wszelkie skutki, w tym skutki w sferze prawa cywilnego, jakie decyzja taka

spowodowała. Decyzja administracyjna, której nieważność nie została stwierdzona

przez właściwy organ administracji publicznej lub sąd administracyjny

lecz stwierdzono wydanie jej z naruszeniem prawa (art. 158 § 2 k.p.a.), jest aktem

funkcjonującym w obrocie prawnym i wywiera wszelkie skutki prawne.

W judykaturze ukształtował się pogląd, na który powołał się Sąd Apelacyjny,

że decyzja administracyjna wydana przez organ oczywiście niewłaściwy

lub bez zachowania jakiejkolwiek procedury bądź wydana bez jakiejkolwiek

podstawy prawnej jest dotknięta „bezwzględną nieważnością” i jako taka nie wiąże

sądu w postępowaniu cywilnym (zob. np. orzeczenia Sądu Najwyższego: uchwałę

z dnia 21 listopada 1980 r., III CZP 43/83, OSNCP 1981, nr 8, poz. 142 i powołane

tam wcześniejsze orzeczenia, uchwałę z dnia 27 listopada 1984 r., III CZP 70/84,

OSNCP 1985, nr 8, poz. 108, wyrok z dnia 7 kwietnia 1999 r., I CKN 1079/97,

OSNC 1999, nr 11, poz. 189, wyrok z dnia 9 kwietnia 1999 r., I CKN 66/98,

niepubl., wyrok z dnia 12 maja 2005 r., III CK 565/04, niepubl.). Orzeczenie

o wywłaszczeniu nieruchomości wydane w dniu 8 maja 1950 r. przez Wojewodę P.

nie było jednakże taką decyzją, w szczególności nie była to decyzja wydana przez

5

organ oczywiście niewłaściwy. Zbędne jest przeto odwoływanie się do

przedstawionego poglądu, dopuszczającego rozstrzyganie przez sąd

o skuteczności decyzji administracyjnej na podstawie pozanormatywnego

na gruncie prawa administracyjnego pojęcia „bezwzględnej nieważności” decyzji

administracyjnej, zasadność którego to poglądu jest podważana w piśmiennictwie

prawniczym. Zniesienie z dniem 13 kwietnia 1950 r. stanowiska wojewody (art. 33

w zw. z art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach

jednolitej władzy państwowej – Dz. U. Nr 14, poz. 130 ze zm.) spowodowało,

że przestał istnieć organ administracji – „wojewoda”. Orzeczenie z dnia 8 maja

1950 r. o wywłaszczeniu nieruchomości wydane zatem zostało przez organ

nieistniejący. Wydanie tego orzeczenia jest wynikiem działania całkowicie

pozaprawnego i orzeczenie to w ogóle nie może być uznane za decyzję

administracyjną w znaczeniu prawnym. Okoliczność ta sprawia, że wymienione

orzeczenie nie może być traktowane jako funkcjonująca w obrocie prawnym

decyzja administracyjna, wywołująca jakichkolwiek skutki prawne, co musi być

brane pod uwagę przez wszystkie organy państwowe i organy administracji

publicznej a także sądy. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lipca

2005 r., IV CK 12/05 (LEX nr 180909) kompetencja sądu cywilnego do orzekania

prejudycjalnie, w poddanej jego osądowi sprawie i na potrzeby jej rozstrzygnięcia,

o uznaniu decyzji za pozbawioną skuteczności prawnej zachodzi w przypadkach

kwalifikujących taką decyzję jako akt nieistniejący (pozorny). Nie może przy tym

mieć znaczenia to, że orzeczenie Wojewody P. z dnia 8 maja 1950 r. poddane

zostało procedurze prowadzącej do stwierdzenia jego nieważności (art. 156 – 159

k.p.a.) i w wyniku przeprowadzonego postępowania organ administracji publicznej

stwierdził, że wydane ono zostało z naruszeniem prawa (art. 158 § 2 k.p.a.). Nie

spowodowało to bowiem, że orzeczenie wydane przez organ nieistniejący stało się

orzeczeniem wydanym przez organ administracji i wobec tego może być

potraktowane jako decyzja administracyjna, wywołująca skutki prawne związane z

jej wydaniem.

Orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 20 lipca

1950 r. o wykonaniu wywłaszczenia nie było decyzją samodzielną. Podstawą

faktyczną jego wydania była decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości. Skoro

6

okazało się, że orzeczenie o wywłaszczeniu wydał organ nieistniejący, a więc brak

jest decyzji administracyjnej (w znaczeniu prawnym) o wywłaszczeniu, orzeczenie o

wykonaniu wywłaszczenia nie może oznaczać decyzji o wywłaszczeniu i nie

stanowi podstawy do pozbawienia własności dotychczasowego właściciela

nieruchomości i ujawnienia tej zmiany w księdze wieczystej.

W postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym (art. 10 ust. 1 u.k.w.h.) sąd jest zobowiązany do stwierdzenia

istnienia zdarzenia cywilnoprawnego, z którego powód wywodzi swoje żądanie.

Nie budzi wątpliwości, że stosownie do art. 31 ust. 2 u.k.w.h. dokumentem

uzasadniającym usunięcie niezgodności między treścią księgi wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym jest m.in. decyzja administracyjna kształtująca

stan własności nieruchomości. Jeżeli powód powołuje się na taką decyzję, to sąd

obowiązany jest przede wszystkim do zbadania, czy decyzja w ogóle istnieje.

Oczywiście chodzi tu o istnienie decyzji w znaczeniu prawnym, tj. decyzji jako aktu,

który ze względu na jego cechy może uchodzić za decyzję administracyjną.

Decyzją taką, jak wskazano wyżej, nie jest orzeczenie o wywłaszczeniu

nieruchomości wydane przez organ nieistniejący.

Z przytoczonych względów nie zachodzi zarzucane w skargach kasacyjnych

naruszenie prawa (art. 1 i 2 § 1 oraz § 3 k.p.c., art. 10 ust. 1 i art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,

art. 123 u.g.n., art. 177 Konstytucji oraz art. 156 i 158 k.p.a.) przez stwierdzenie

przez Sąd Apelacyjny, że orzeczenie o wywłaszczeniu nieruchomości z dnia 8 maja

1950 r., wydane przez Wojewodę P. oraz orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej

Rady Narodowej w P. z dnia 20 lipca 1950 r. o wykonaniu tego wywłaszczenia, są

decyzjami administracyjnymi, w oparciu o które powództwo powinno zostać

uwzględnione.

Uznanie przez Sąd Apelacyjny, że nie jest on związany poglądem

wyrażonym w uzasadnieniu prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego z

dnia 15 marca 2005 r. wydanego w sprawie o zasiedzenie, według którego to

poglądu Skarb Państwa nabył własność nieruchomości z mocy orzeczenia

Wojewody P. z dnia 8 maja 1950 r. o wywłaszczeniu nieruchomości i orzeczenia

Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 20 lipca 1950 r. o wykonaniu

7

tego wywłaszczenia, nie stanowi – co zarzucił interwenient uboczny w skardze

kasacyjnej – naruszeniem art. 2, 45 i 65 Konstytucji. Sąd Apelacyjny trafnie przyjął,

że jest związany jedynie treścią prawomocnego postanowienia wydanego w

sprawie o zasiedzenie, a nie jego uzasadnienia (art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.), a wydanie tego postanowienia nie stoi na przeszkodzie odmiennej ocenie

niż w sprawie o zasiedzenie skutków cywilnoprawnych zdarzenia prawnego jakim

było wydanie orzeczenia o wywłaszczeniu nieruchomości przez organ nieistniejący

i decyzji o wykonaniu tego wywłaszczenia. Stosownie do art. 178 ust. 1 Konstytucji

sędziowie w sprawowaniu swego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji

oraz ustawom. Przepisy Konstytucji wskazane w skardze kasacyjnej interwenienta

ubocznego jako naruszone, nie wyrażają zasady związania sądu poglądem

wyrażonym w uzasadnieniu orzeczenia wydanego w innej sprawie. Zasada taka

nie wynika w szczególności z art. 2 Konstytucji stanowiącego, że Rzeczpospolita

Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady

sprawiedliwości społecznej. Wyrażenie przez sąd samodzielnie poglądu,

odmiennego od poglądu wyrażonego w innej sprawie, nawet gdy miał on istotne

znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy, nie jest ani naruszeniem prawa

do sprawiedliwego wyroku (art. 45 ust. 1 Konstytucji), ani – gdy orzeczenie dotyczy

prawa własności – naruszeniem tego prawa (art. 64 Konstytucji).

Mając na uwadze przytoczone względy Sąd Najwyższy uznał wniesione

w sprawie skargi kasacyjne za niezasadne i na podstawie art. 39814

oraz art. 108

§ 1 zd. pierwsze w zw. z art. 98 § 3 i art. 99 k.p.c. orzekł jak w sentencji.