II CSK 60/07

Wyrok z dnia 9 maja 2007 r., II CSK 60/07

W sprawie, w której zachodzi potrzeba stosowania prawa materialnego

zagranicznego, sąd drugiej instancji stosuje prawo obce niezależnie od

podniesienia tej kwestii po raz pierwszy w apelacji oraz niezależnie od

wykazania przez stronę skarżącą treści prawa obcego.

Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski

Sędzia SN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "T." S.A. z siedzibą w Hiszpanii

przeciwko "S.M.", spółce z o.o. z siedzibą w R. o zapłatę, po rozpoznaniu na

rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 maja 2007 r. skargi kasacyjnej strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 września 2006 r.

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Poznaniu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowa spółka, mająca siedzibę w Hiszpanii, domagała się od pozwanej

spółki mającej siedzibę w Polsce zapłaty kwoty 28 101,98 euro z odsetkami

ustawowymi tytułem ceny za sprzedane tkaniny. Pozwana przyznała, że strony

prowadziły współpracę, w ramach której powódka dostarczała pozwanej określone

tkaniny. Stwierdziła, że materiały te były następnie wykorzystywane do produkcji

mebli tapicerowanych przeznaczonych dla odbiorcy niemieckiego, jednak, część

tkanin była złej jakości. Spowodowało to uzasadnione reklamacje ze strony

kontrahenta niemieckiego, względnie powstrzymanie się pozwanej od użycia

dostarczonych tkanin do produkcji, a to z kolei doprowadziło do powstania szkody

wyrażającej się kwotą co najmniej równą kwocie dochodzonej pozwem. W związku

z tym pozwanej przysługiwało od powódki odszkodowanie, na które pozwana

wystawiła faktury obciążające z dnia 31 października 2002 r. i z dnia 29 kwietnia

2003 r., a także zatrzymała tytułem wyrównania strat kwotę 13 232,44 euro, a

ponadto, dokumentem kompensacyjnym z dnia 30 września 2002 r. dokonała

potrącenia swojej wierzytelności odszkodowawczej z wierzytelności dochodzonej w

pozwie. Pozwana podnosiła też, że uzgodniła z powódką, iż pokryje ona koszty

reklamacji związanych ze złą jakością tkanin. (...)

Sąd Okręgowy w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 7 września 2005 r.

powództwo oddalił, uznając, że pozwana skutecznie podniosła zarzut dokonania

potrącenia, a Sąd Apelacyjny w Poznaniu zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację

powódki. (...) Ustalił poniesienie przez pozwaną szkody w postaci kar umownych

zapłaconych kontrahentowi niemieckiemu za nieterminowość dostaw mebli

wywołaną złą jakością tkanin powódki oraz kosztów wożenia mebli i

nieterminowego ich dostarczania w związku z uzasadnionymi reklamacjami

klientów. Przyjmując, że pozwana wykazała, iż służyła jej do powódki wierzytelność

z tytułu odszkodowania za nienależyte wykonanie zobowiązania, oraz wskazując,

że ustawa nie wymaga złożenia oświadczenia o potrąceniu w określonej formie,

Sąd Apelacyjny stwierdził, iż zgodnie z art. 498 § 1 k.c. pozwana potrąciła swoją

wierzytelność z wierzytelności dochodzonej pozwem, przez co doszło do skutku, o

którym mowa w art. 499 k.c. Oceniając zarzut naruszenia art. 27 § 1 ustawy z dnia

12 listopada 1965 r. − Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. Nr 46, poz. 290 ze

zm. – dalej: "p.p.m.") i błędnego orzekania na podstawie prawa polskiego zamiast

na podstawie prawa hiszpańskiego, Sąd Apelacyjny stwierdził, że jest to nowy

zarzut podniesiony dopiero w apelacji, a przez to niedopuszczalny, tym bardziej, że

powódka nie wykazała, iż potrzeba jego powołania powstała później, ani żeby

prawo obce w istotny sposób regulowało sporne kwestie odmiennie niż prawo

polskie.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 9 w związku z art.

148 § 1 i 382, art. 210 § 3 w związku z art. 391 § 1, art. 382 w związku z art. 236,

art. 230 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez orzekanie na podstawie materiału

zebranego poza rozprawą i poza postępowaniem w pierwszej i drugiej instancji,

oraz art. 378 § 1, art. 386 § 2 i art. 379 pkt 5 w związku z art. 230 i 316 § 1 oraz art.

382 k.p.c. przez nieuwzględnienie nieważności postępowania wynikającej z

pozbawienia powódki prawa do obrony przed twierdzeniami pozwanej. Ponadto

zarzuciła naruszenie art. 381 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że

zarzut zastosowania niewłaściwego prawa zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym

jest niedopuszczalny, oraz naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

przez nieodniesienie się do zarzutu apelacji dotyczącego braku umocowania

Leszka K. do złożenia w imieniu pozwanej oświadczenia woli o potrąceniu.

Podniosła też zarzut naruszenia art. 1 § 1 w związku z art. 27 § 1 pkt 1 i 3 p.p.m.

oraz art. 1 ust. 1 i art. 74 Konwencji Narodów Zjednoczonych o umowach

międzynarodowej sprzedaży towarów sporządzonej w Nowym Jorku dnia 14

czerwca 1974 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45, poz. 282 ze zm.) przez ich

niezastosowanie, a także naruszenie art. 205 § 1 i 3 k.s.h. w związku z art. 104 i 60

w związku z art. 499 k.c. przez przyjęcie, że osoba niebędąca członkiem zarządu,

prokurentem ani w inny sposób uprawnioną zgodnie z umową spółki może ważnie

złożyć oświadczenie woli w imieniu spółki, oraz przez uznanie, że oświadczenie o

obciążeniu skutkuje umorzeniem wierzytelności. Wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w Zielonej Górze oraz zniesienie

postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu lub o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu,

względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Hiszpania i Polska są stronami Konwencji Narodów Zjednoczonych o

umowach międzynarodowej sprzedaży towarów sporządzonej w Wiedniu w dniu 11

kwietnia 1980 r., która została przez Polskę ratyfikowana w dniu 19 maja 1995 r. i w

stosunku do Polski weszła w życie w dniu 1 czerwca 1996 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 45,

poz. 286 i 287). Mając na względzie art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji oraz art. 1 § 2

p.p.m., Sąd Apelacyjny powinien był w pierwszym rzędzie rozważyć, czy

postanowienia Konwencji zawierają unormowania dotyczące instytucji potrącenia, a

więc takich zagadnień jak istnienie wierzytelności odszkodowawczej nadającej się

do potrącenia, złożenia oświadczenia woli o potrąceniu oraz wpływu tego

oświadczenia na byt wierzytelności dochodzonej w pozwie. W razie stwierdzenia,

że Konwencja reguluje merytorycznie powyższe zagadnienia lub zawiera normy

kolizyjne wskazujące właściwe prawo materialne i czyni to w sposób odmienny niż

prawo polskie, te uregulowania powinny wyznaczać kierunek postępowania

dowodowego i prawną podstawę rozstrzygnięcia. W razie ustalenia, że Konwencja

w powyższy sposób nie reguluje w ogóle albo wszystkich kwestii związanych z

potrąceniem, sąd powinien poszukiwać właściwych norm materialnoprawnych

odpowiednio na podstawie art. 25 lub 27 § 1 pkt 1 p.p.m., względnie, w części

objętej Konwencją, w jej postanowieniach, a w pozostałym zakresie zgodnie z

Prawem prywatnym międzynarodowym.

Jak wynika z art. 30-52 oraz z art. 74-77 i 80 Konwencji, obowiązki

sprzedającego oraz odpowiedzialność za niezgodną z umową jakość

dostarczonego towaru zostały w Konwencji uregulowane. W zakresie, w jakim w

rozpoznawanej sprawie wymagane było wyjaśnienie, czy pozwanej przysługiwała

wierzytelność z tytułu odszkodowania, Sąd Apelacyjny powinien był rozważyć, czy

postanowienia Konwencji różnią się od prawa krajowego i ewentualnie stosować

postanowienia Konwencji jako lex specialis. Dotyczy to w szczególności art. 74

Konwencji przewidującego, że odszkodowanie za naruszenie umowy nie może

przewyższać straty, którą strona naruszająca przewidywała lub powinna była

przewidywać w chwili zawarcia umowy w świetle okoliczności, które znała lub

powinna była znać jako możliwy rezultat naruszenia umowy.

W zaskarżonym wyroku brak rozważań dotyczących stosowania Konwencji

oraz ustaleń, kiedy strony zawarły umowę, a także czy w tym czasie powódka

wiedziała lub powinna była wiedzieć, że pozwana może być zobowiązana do

zapłaty kar umownych kontrahentowi niemieckiemu w razie nieterminowości dostaw

mebli.

Poza art. 74-77 i 80, które z natury rzeczy dotyczą także potrącenia,

Konwencja nie reguluje instytucji potrącenia ani merytorycznie, ani w postaci norm

kolizyjnych. W tym zakresie art. 4 Konwencji nie pozostawia wątpliwości. Wobec

tego, stosownie do art. 1 § 1 p.p.m., poszukiwań prawa właściwego dla stosunku

zobowiązaniowego, z którego pozwana wywodziła uprawnienie do wierzytelności

odszkodowawczej, należało dokonać zgodnie z art. 27 § 1 pkt 1 w związku z art. 30

p.p.m., gdyż strony nie twierdziły, że dokonały wyboru prawa stosownie do art. 25 §

1 p.p.m. Zakresem prawa właściwego ustalonego zgodnie z art. 27 § 1 ust. 1 p.p.m.

należy objąć nie tylko szczegółowe prawa i obowiązki stron charakterystyczne dla

umowy sprzedaży lub umowy dostawy, ale także stosunki prawne, dla których

płaszczyzną są ogólne instytucje prawa cywilnego dotyczące zobowiązań

umownych (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2003 r.,

III CK 80/02, OSNC 2005, nr 1, poz. 17).

Zaskarżony wyrok nie zawiera rozważań w tym zakresie ani ustaleń co do

państwa miejsca siedziby powódki w chwili zawarcia przez strony umowy.

Orzekanie na podstawie właściwego prawa materialnego, zgodnie z zasadą

facta probantur iura novit curia, jest obowiązkiem sądu niezależnym od tego, czy

strony powołały prawną podstawę swoich twierdzeń. Sąd nie może też wymagać od

strony wskazania podstawy prawnej jej żądań, a powołanie się na hipotezę

określonej normy stanowi jedynie uzupełnienie przytoczenia okoliczności

faktycznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1999 r., I CKN 252/98,

OSNC 1999, nr 9, poz. 152 ).

Kontradyktoryjność procesu cywilnego, której wyrazem są m.in. art. 207 § 3,

art. 4794

§ 2, art. 493 § 1, art. 495 § 3, art. 503 § 1 oraz art. 5055

§ 1 k.p.c. w części

dotyczącej powołania zarzutów, nie obejmuje obowiązku wyrażenia w odpowiednim

czasie stanowiska odnośnie do prawa materialnego znajdującego zastosowanie.

Rozpoznanie sprawy na podstawie właściwej normy w ramach obowiązującego

porządku prawnego należy do istoty działalności sądu i nie podlega dyspozycji

stron.

W sprawach z tzw. elementem zagranicznym kwestia znajomości prawa przez

sąd i jego stosowania ex officio dotyczy w pierwszej kolejności okoliczności, od

których uzależniony jest wybór właściwego prawa materialnego, a które – jeśli nie

reguluje ich umowa międzynarodowa – wynikają z norm kolizyjnych przewidzianych

w Prawie prywatnym międzynarodowym. Sąd musi znać własne prawo i musi

stosować Prawo prywatne międzynarodowe bez względu na powołanie się na nie

przez strony.

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny nie stosował Prawa prywatnego

międzynarodowego, uznając, że niedopuszczalne było podniesienie przez powódkę

po raz pierwszy dopiero w apelacji zarzutu opartego na art. 27 § 1 pkt 1 p.p.m. co

do wadliwego stosowania prawa polskiego zamiast prawa hiszpańskiego. W

zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny uchylił się od rozważenia w ogóle kwestii

zastosowania prawa polskiego lub obcego zaskarżony wyrok narusza art. 316 § 1 w

związku z art. 391 k.p.c. i art. 1 § 1 p.p.m. a także art. 27 § 1 p.p.m., a ponadto art.

381 k.p.c. (...)

Odnośnie do tego, że powód w apelacji nie wykazał aby prawo cywilne

hiszpańskie różniło się w istotny sposób od prawa polskiego, należy stwierdzić, że

zarzut naruszenia prawa materialnego nie wymaga wykazania przez stronę

apelującą, czy i jaki wpływ na wynik sprawy mogło mieć zastosowanie prawa

niewłaściwego. Sąd odwoławczy może wprawdzie dojść do przekonania, że

również w świetle prawa zagranicznego rozstrzygnięcie powinno być takie samo jak

w przypadku prawa polskiego, nie ma to jednak żadnego przełożenia na obowiązek

skarżącego udowodnienia wniosku przeciwnego. Można dodać, że strona nie ma

też obowiązku udowodnienia jaka jest treść obcego prawa. (...) Rzeczą sądu, a nie

strony uzyskanie dostępu do tekstu prawa zagranicznego (art. 1143 k.p.c.);

aktywność stron w tym zakresie może być oczywiście pomocna, ale jej braku nie

można sankcjonować.

Z przedstawionych względów zasługiwały na uwzględnienie zarzuty skargi

kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 381 k.p.c., art. 1 § 1, art. 27 § 1 pkt 1 i 3

p.p.m. oraz art. 1 ust. 1 i art. 74 Konwencji. (...)

Mając to na względzie Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.)