I UK 368/06

Wyrok z dnia 17 maja 2007 r.

I UK 368/06

W okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. funkcjo-

nariusze straży pożarnej zatrudnieni przed dniem 1 stycznia 1999 r. nie podle-

gali ubezpieczeniu społecznemu z tytułu równoczesnego prowadzenia działal-

ności gospodarczej.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Beata Gudowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 maja

2007 r. sprawy z odwołania Haliny S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w B. o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym, na skutek

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z

dnia 20 września 2006 r. [...]

1. o d d a l i ł skargę kasacyjną,

2. zasądził od Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku na

rzecz Haliny S. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 24 kwietnia 2006 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

B. z dnia 25 stycznia 2006 r. stwierdzającą podleganie przez Halinę S. obowiązko-

wym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej i

orzekł, że nie podlega ona tym ubezpieczeniom w okresie od 1 stycznia 1999 r. do

29 grudnia 1999 r. Po ustaleniu, że Halina S. jako funkcjonariusz Straży Pożarnej

podlegała w spornym okresie przepisom ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Pań-

stwowej Straży Pożarnej i ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytal-

nym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wy-

2

wiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej straży Pożarnej i

Służby Więziennej oraz ich rodzin, Sąd pierwszej instancji zastosował art. 9 ust. 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewidujący zwolnienie z ubezpiecze-

nia z innych tytułów w przypadku jednoczesnego podlegania ubezpieczeniu branżo-

wemu.

Wyrokiem z dnia 20 września 2006 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację organu rentowego, aprobując sta-

nowisko prawne Sądu pierwszej instancji. Stwierdził, że obowiązkowym ubezpiecze-

niom społecznym z mocy art. 6 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

podlegali funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej, którzy nie pozostawali w

służbie w dniu 1 stycznia 1999 r., podczas gdy Halina S. była funkcjonariuszem Pań-

stwowej Straży Pożarnej od dnia 1 listopada 1984 r. do dnia 31 stycznia 2000 r. Od

dnia 30 grudnia 1999 r., na mocy art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych dodanego przez ustawę z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o sys-

temie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 110, poz. 1256), osoby takie uzyskały

prawo do objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej. Zgodnie natomiast z art. 9 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych w brzmieniu obowiązującym w 1999 r., osoby, o których mowa w art. 6 ust.

1 pkt 1, 3, 10, 12-18, spełniające jednocześnie warunki do objęcia obowiązkowo

ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z innych tytułów, są obejmowane ubezpie-

czeniem tylko z tytułu stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni lub służby.

Skarga kasacyjna organu rentowego, z wnioskiem o uchylenie i zmianę w ca-

łości wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego w Białymstoku i oddalenie odwołania, została oparta na podsta-

wie naruszenia prawa materialnego - art. 6 ust. 1 pkt 17 i ust. 3 w związku z art. 9

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 29 grudnia 1999 r. - przez przyjęcie, że ubez-

pieczona, pozostająca w służbie w dniu 1 stycznia 1999 r. i prowadząca jednocze-

śnie działalność gospodarczą, nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom spo-

łecznym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności w spornym okresie. W oce-

nie skarżącego, art. 9 ust. 1 ustawy systemowej miał zastosowanie do osób, które

nie pozostawały w służbie w dniu wejścia w życie ustawy, i one właśnie zostały ob-

jęte obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z tytułów wymienionych w art. 6

ust. 1 pkt 3-18 w związku z art. 6 ust. 3. Halina S. nie należała do kręgu tych osób;

3

była funkcjonariuszem, który na podstawie art. 60 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o

Państwowej Straży Pożarnej mógł skorzystać z zaopatrzenia emerytalnego funkcjo-

nariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży

Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej

oraz ich rodzin, czego nie można jednak utożsamiać z „pozostawaniem w ubezpie-

czeniu”. W spornym okresie nie zachodził więc zbieg ubezpieczeń, lecz obowiązek

ubezpieczenia z jednego tytułu - prowadzenia działalności gospodarczej, przekształ-

cony po dniu 29 grudnia 1999 r. w dobrowolny tytuł ubezpieczenia. Wcześniej ubez-

pieczona podlegała obowiązkowi ubezpieczenia społecznego tylko z jednego tytułu,

właśnie prowadzenia działalności pozarolniczej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1999 r., stosownie

do art. 60 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. Nr

88, poz. 400), według zasad i na warunkach przewidzianych w przepisach o zaopa-

trzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Urzędu Ochrony Państwa, Straży Gra-

nicznej, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, czyli zgod-

nie z art. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. (Dz.U. Nr 53, poz. 214), przysługiwało im

z budżetu państwa, na zasadach określonych w ustawie, zaopatrzenie emerytalne z

tytułu wysługi lat lub w razie całkowitej niezdolności do służby, a członkom ich rodzin

- w razie śmierci żywiciela. Osoby te nie były objęte powszechnym ubezpieczeniem

społecznym, a jedynie okresy służby funkcjonariuszy, którzy nie nabywali prawa do

zaopatrzenia emerytalnego na podstawie ustawy, uważane były za okres składkowy

w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Ich sytuacja

prawna nie zmieniła się w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), gdyż

art. 6 ust. 3 stanowił o objęciu obowiązkiem ubezpieczenia społecznego na podsta-

wie tej ustawy tylko tych funkcjonariuszy, którzy rozpoczęli służbę po dniu 1 stycznia

1999 r. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2005 r., II UK 247/04, OSNP

2005 nr 22, poz. 362).

W stosunku do pozostałych, zgodnie ze stanem dotychczasowym, nie były

opłacane składki na ubezpieczenie, a w przypadku prowadzenia działalności gospo-

darczej nie podlegali oni (podobnie jak pracownicy) ubezpieczeniu społecznemu z

4

tytułu prowadzenia tej działalności (por. art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i

ich rodzin, Dz.U. Nr 40, poz. 235 ze zm.). Funkcjonariusze Straży podejmujący

służbę po dniu 1 stycznia 1999 r., wymienieni w art. 6 ust. 1 pkt 17 ustawy systemo-

wej, spełniający jednocześnie warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami

emerytalnym i rentowym z innych tytułów, byli obejmowani ubezpieczeniami tylko z

tytułu służby. Na swój wniosek mogli dobrowolnie być objęci również ubezpiecze-

niem społecznym z innych tytułów. Dostrzegając nierówność statusu ubezpieczenio-

wego strażaków wynikającą wyłącznie z czasu pełnienia służby, ustawodawca

wprowadził dobrowolne ubezpieczenie społeczne także wobec funkcjonariuszy, któ-

rzy służbę rozpoczęli przed dniem 1 stycznia 1999 r. i którzy dodatkowo spełniali wa-

runki do objęcia ubezpieczeniem społecznym między innymi z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności. Wyraził to w ustawie z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

110, poz.1256), wprowadzając art. 9 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych z mocą od dnia 30 grudnia 1999 r.

Regulacja ta nie miała na celu wyłączenia osób pełniących służbę przed

dniem 1 stycznia 1999 r. z obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu jednocześnie pro-

wadzonej działalności pozarolniczej, której - tak samo jak strażacy podejmujący

służbę po tym dniu, choć z innych przesłanek, nie podlegali - lecz tylko umożliwienie

dobrowolnego przystąpienia do ubezpieczenia z tytułu tej działalności. W konse-

kwencji, ze sformułowania art. 9 ust. 8 ustawy nie można wyprowadzać sugerowane-

go w skardze kasacyjnej wniosku, że przez jego uchwalenie zastępuje się dotych-

czas obowiązkowe ubezpieczenie ubezpieczeniem społecznym dobrowolnym. Obok

przytoczonych argumentów, przeciwko takiemu ujęciu omawianego przepisu prze-

mawia także to, że nie przewidziano w nim uchylenia obowiązku ubezpieczenia, a

taka redakcja byłaby konieczna, gdyby uprzednio obowiązek taki istniał. Omówiona

regulacja obowiązywała do dnia 1 października 2003 r., to jest do wejścia w życie

ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166, poz. 1609), którą wyłączono funk-

cjonariuszy z ubezpieczenia społecznego. Między innymi uchylono art. 6 ust. 1 pkt

13-18, a art. 9 ust. 8 nadano brzmienie, zgodnie z którym osoby pozostające w sto-

sunku służby, spełniające jednocześnie warunki do podlegania ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10,

5

mogą być dobrowolnie objęte tymi ubezpieczeniami na swój wniosek. Nie ma zatem

obowiązku ubezpieczenia - z tytułów wymienionych w tym przepisie - osób pozosta-

jących w stosunku służby.

Pozostawanie w stosunku pracy lub służby zawsze wyłącza obowiązek ubez-

pieczenia z tytułu innego rodzaju działalności, w związku z czym nie można twier-

dzić, że obowiązek ubezpieczenia z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

istniał w okresie od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 29 grudnia 1999 r. w stosunku do

jednej grupy osób pełniących służbę - tych, którzy rozpoczęli służbę wcześniej niż 1

stycznia 1999 r. Taka interpretacja jest sprzeczna z zasadą równego traktowania w

zakresie ubezpieczenia (art. 2a ustawy) i narusza wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP

zasadę równości wobec prawa osób charakteryzujących się takimi samymi cechami

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2006 r., II UK 57/06, dotych-

czas niepublikowany).

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.

========================================