III CZP 34/07

Uchwała z dnia 16 maja 2007 r., III CZP 34/07

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza S. przeciwko "AGJ" Andrzej

D. i Janusz N., sp. j. w T. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 16 maja 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 21

grudnia 2006 r.:

"1. Czy w przypadku wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, w

sprawie gospodarczej, przeciwko pozwanemu przedsiębiorcy, przy doręczeniu

nakazu zapłaty wraz z odpisem pozwu temu pozwanemu obowiązkiem sądu

wynikającym z art. 206 § 2 k.p.c. objęte jest także pouczenie o treści art. 1302

§ 3 w

związku z art. 1302

§ 4 k.p.c.;

2. W wypadku udzielenia odpowiedzi pozytywnej na pytanie z pkt 1, czy w

sytuacji nie udzielenia pouczenia przedsiębiorcy o obowiązku i skutkach jego

niedopełnienia, wynikających z art. 1302

§ 3 w związku z art. 1302

§ 4 k.p.c., sąd

jest uprawniony do odrzucenia zarzutów od nakazu zapłaty wniesionych przez

pozwanego przedsiębiorcę, które nie zostały należycie opłacone?"

podjął uchwałę:

Zakresem pouczenia, jakiego sąd udziela, doręczając pozwanemu nakaz

zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym w sprawie gospodarczej

powinna być objęta także informacja o obowiązku wynikającym z art. 1302

§ 3

i 4 zdanie pierwsze k.p.c. i skutku jego niewykonania. Brak takiego pouczenia

nie stanowi przeszkody do odrzucenia zarzutów od nakazu zapłaty z powodu

ich nieopłacenia.

Uzasadnienie

Przedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd

Apelacyjny w Krakowie zażalenia na – wydane w postępowaniu odrębnym w

sprawach gospodarczych – postanowienie z dnia 13 września 2006 r. o odrzuceniu

zarzutów od nakazu zapłaty z powodu ich nieopłacenia (art. 1302

§ 3 i 4 k.p.c.).

Strona pozwana podniosła w zażaleniu, że dołączone do nakazu zapłaty pouczenie

o sposobie i terminie jego zaskarżenia nie zawierało wskazówek co do

obciążającego przedsiębiorcę obowiązku opłacenia zarzutów należną opłatą.

Pierwsze zagadnienie prawne wynika z powziętej przez Sąd Apelacyjny

wątpliwości, czy zakresem pouczeń przewidzianych w art. 206 § 2 k.p.c. objęta jest

także informacja o konieczności należytego opłacenia zarzutów od nakazu zapłaty,

zważywszy, że ich wniesienie jest pierwszą czynnością procesową pozwanego. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, celowościowa wykładnia art. 206 § 2 k.p.c., a także

szczególny charakter art. 1302

k.p.c., powodujący konieczność zastosowania w

jego przypadku wykładni ścieśniającej, uzasadniają udzielenie odpowiedzi

twierdzącej.

W uzasadnieniu drugiego zagadnienia Sąd Apelacyjny wskazał – odwołując

się do poglądów prezentowanych w doktrynie i judykaturze – że możliwa jest

obrona dwóch stanowisk. Pierwsze, oparte jest na założeniu, że nie mogą nie

powstać – w razie niedopełnienia czynności, o których strona nie wiedziała z braku

pouczenia – niekorzystne dla strony skutki procesowe, strona może jednak

skutecznie domagać się przywrócenia terminu do dokonania czynności. Według

drugiego poglądu, brak wymaganego przepisem szczególnym pouczenia strony o

obciążających ją obowiązkach procesowych powoduje, że bieg terminu do

dokonania czynności procesowej, wynikającej z tego pouczenia, nie rozpoczyna

się.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawach gospodarczych rozpoznawanych według przepisów o

postępowaniu odrębnym (art. 4791

i nast. k.p.c.) przedsiębiorcy obciążeni są, tak

jak adwokaci, radcy prawni i rzecznicy patentowi, obowiązkiem opłacenia, bez

wezwania sądu, pism procesowych podlegających opłacie w wysokości stałej lub

stosunkowej – pod rygorem zwrotu lub odrzucenia pisma. W razie zwrotu pisma,

gdy wniesione zostało przez przedsiębiorcę niereprezentowanego przez adwokata

lub radcę prawnego, do zarządzenia o zwrocie sąd dołącza – czego nie ma

obowiązku uczynić, gdy pismo wniesione zostało przez pełnomocników

zawodowych – informację określającą wysokość należnej opłaty, jeżeli opłata

została uiszczona w niewłaściwej wysokości, a ponadto pouczenie o skutkach

ponownego wniesienia pisma (art. 1302

§ 4 k.p.c.). Informacja i pouczenie powinny

być zawarte w zarządzeniu o zwrocie pisma, co expressis verbis wynika z art. 1302

§ 4 zdanie 2 k.p.c. Oznacza to, że obowiązkiem informacyjnym i pouczeniem nie

jest objęte postanowienie sądu o odrzuceniu środka odwoławczego lub środka

zaskarżenia (m.in. nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym). Innymi słowy, art.

1302

§ 4 k.p.c. nie nakłada na sąd obowiązku pouczenia przedsiębiorcy, że w razie

wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty bez uiszczenia należnej opłaty sąd odrzuci

je.

Wynikające z art. 1302

§ 4 k.p.c. zrównanie przedsiębiorców z

pełnomocnikami zawodowymi w zakresie obowiązku uiszczania opłat sądowych

oraz brak w tym przepisie obowiązku udzielenia stronie (przedsiębiorcy)

występującej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego pouczenia

dotyczącego skutków nieopłacenia środków prawnych, nie oznacza, że sąd

zwolniony został z obowiązku udzielenia stronie będącej przedsiębiorcą pouczenia

o konieczności opłacenia środka prawnego bez wezwania sądowego.

Przepisy art. 1302

k.p.c. nie wyczerpują uregulowań prawnych dotyczących roli

informacyjnej sądu oraz zróżnicowania jego obowiązków w tym zakresie w

zależności od tego, czy strona jest reprezentowana przez zawodowego

pełnomocnika procesowego. W kodeksie postępowania cywilnego można wyróżnić

dwie grupy takich przepisów; pierwsza obejmuje przepisy o charakterze ogólnym,

nieodnoszącym się wprost do konkretnych czynności (art. 5, 206 § 2 i art. 212),

drugą zaś tworzą przepisy nakazujące udzielanie pouczeń w stosunku do

konkretnych czynności (art. 327, 343, 357 § 2 oraz art. 4798a

§ 2 i 4 k.p.c.).

Przepis art. 4798a

k.p.c. – dodany przez art. 1 pkt 21 ustawy z dnia 16

listopada 2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699 – dalej: „ ustawa zmieniająca”),

która weszła w życie dnia 20 marca 2007 r. – zawiera uregulowania dotyczące

usuwania braków formalnych pism procesowych i są zbieżne z unormowaniem

przyjętym w art. 1302

k.p.c. Od rozwiązań przyjętych w art. 4798a

§ 2 i 4 k.p.c., które

wprawdzie wszedł w życie po przedstawieniu zagadnienia prawnego, nie można

jednak abstrahować, gdyż jest to przepis obowiązującego prawa, mający

zastosowanie po zakończeniu postępowania w danej instancji (art. 4 ust. 1 ustawy

zmieniającej); określając sposób usuwania braków formalnych pism procesowych

wnoszonych w sprawach gospodarczych, wyraźnie różnicuje pozycję zawodowych

pełnomocników procesowych oraz przedsiębiorców z punktu widzenia obowiązków

sądu w zakresie udzielania pouczeń. Stanowi, że pouczeń, o których mowa w art.

4798a

§ 2 k.p.c., nie stosuje się w wypadku, gdy strona reprezentowana jest przez

adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa, co oznacza, iż w stosunku do przedsiębiorcy, którego nie

reprezentuje profesjonalny pełnomocnik procesowy, obowiązek udzielania pouczeń

dotyczących braków formalnych pism procesowych został zachowany. Z braku

odrębnych uregulowań w przepisach poświęconych postępowaniu odrębnemu w

sprawach gospodarczych, zastosowanie wobec przedsiębiorców mają art. 327 § 1 i

art. 357 § 2 zdanie drugie k.p.c., nakładające na sąd obowiązek pouczenia strony

występującej bez zawodowego pełnomocnika procesowego o dopuszczalności,

terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia.

Nie ulega wątpliwości, że zakresem pouczenia powinny być objęte nie tylko

informacje dotyczące rodzaju czynności procesowej, sposobu i terminu jej

dokonania, ale także obowiązku uiszczenia opłaty, jeśli skuteczność czynności

uzależniona jest od należytego opłacenia pisma. Powstaje zatem kwestia, na jakiej

podstawie prawnej sąd udziela przedsiębiorcy pouczenia o obowiązku uiszczenia

opłaty sądowej od pisma podlegającego takiej opłacie.

W piśmiennictwie i judykaturze przyjmuje się jednolicie, że w sytuacji, w której

przepis ustawy nakazuje udzielenie stronie pouczenia co do konkretnej czynności,

nie mają zastosowania art. 5 i 212 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 29 października 1999 r., II UKN 596/99, OSNP 2001, nr 4, poz. 135 oraz wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2000 r., V CKN 60/00, OSNC 2000, nr 12,

poz. 229). Wobec tego, że art. 4798a

§ 3 k.p.c. wyłącza w postępowaniu odrębnym

w sprawach gospodarczych stosowanie art. 5 i 212 zdanie drugie i trzecie k.p.c., to

na ich podstawie sąd nie mógłby udzielić przedsiębiorcy pouczenia o obowiązku

uiszczenia należnej opłaty od zarzutów od nakazu zapłaty nawet wtedy, gdyby

żaden inny przepis szczególny nie miał w omawianym zakresie zastosowania.

Podstawy takiej nie należy upatrywać – wbrew sugestii zawartej w przedstawionym

zagadnieniu prawnym i jego uzasadnieniu – także w art. 206 § 2 k.p.c., który nie

odnosi się bezpośrednio do pouczeń związanych z wydaniem nakazu zapłaty w

postępowaniu nakazowym, lecz wskazuje ogólne wymagania w zakresie pouczeń

udzielanych stronie przy doręczeniu pozwu i wezwaniu na pierwszą rozprawę, bez

względu na rodzaj postępowania oraz status prawny pozwanego, a także jego

przypuszczalne możliwości w zakresie zapewnienia zastępstwa procesowego przez

profesjonalistę. (...)

Przepisy o postępowaniu nakazowym nie zawierają szczegółowych

uregulowań w zakresie funkcji informacyjnej sądu, poza obowiązkiem zaznaczenia

w treści nakazu, że w terminie dwóch tygodni do zaspokojenia roszczenia pozwany

może także wnieść zarzuty. Treść nakazu zapłaty nie zastępuje ani nie wyczerpuje

treści pouczeń, jakich sąd udziela przy doręczeniu środków odwoławczych lub

zaskarżenia. Wobec tego, że na podstawie art. 3532

k.p.c. do nakazów zapłaty

stosuje się odpowiednio przepisy o wyrokach, jeżeli kodeks nie stanowi inaczej,

należy przyjąć, iż odpowiednie zastosowanie mają przepisy o pouczeniach

dotyczące wyroków, zawarte w art. 327 § 2 k.p.c. Uwzględniając specyfikę

postępowania nakazowego, polegającą m.in. na tym, że nakaz zapłaty wydawany

jest wyłącznie na posiedzeniu niejawnym, należy przyjąć, że treścią pouczenia

wskazanego w art. 327 § 2 k.p.c. powinien być objęty nie tylko termin do wniesienia

środka zaskarżenia, jakim są zarzuty, ale także sposób jego wniesienia. Nie

wyczerpuje to jednak zakresu pouczenia, jakiego sąd powinien udzielić

pozwanemu. Obecne brzmienie art. 494 § 1 k.p.c., który stanowi, że sąd odrzuca

zarzuty z powodu m.in. ich nieopłacenia, zostało skorelowane z przepisami ustawy

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W pouczeniu udzielanym pozwanemu

przedsiębiorcy przy doręczeniu nakazu zapłaty, wydanym w sprawie gospodarczej,

powinna zatem być zawarta także informacja o obowiązku uiszczenia należnej

opłaty od zarzutów.

Za przyjęciem takiej wykładni przemawia także zasada zaufania obywatela do

udzielonego mu przez organ państwowy, a zwłaszcza organ wymiaru

sprawiedliwości, jakim jest sąd, informacji i pouczeń. Pouczenie niepełne,

pozbawione informacji o obowiązku uiszczenia bez wezwania należnej opłaty od

zarzutów od nakazu zapłaty, narusza tę zasadę. Przedstawione argumenty

uzasadniają więc tezę, że zakresem pouczenia, jakiego sąd udziela doręczając

pozwanemu nakaz zapłaty, wydany w postępowaniu nakazowym w sprawie

gospodarczej, objęte są także informacje o obowiązkach i skutkach ich

niewykonania, o których mowa w art. 1302

§ 3 i 4 k.p.c.

Druga kwestia przedstawiona w zagadnieniu prawnym wiąże się z

niejednolicie rozstrzyganym w praktyce sądowej zagadnieniem, czy brak pouczenia

o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia, a więc – jak

wykazano – także obowiązku jego opłacenia, powoduje, że termin do wniesienia

środka prawnego nie rozpoczyna biegu. Za przyjęciem takiego skutku wypowiedział

się Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 3 maja 1966 r., III CO 12/66 (OSNC

1966, nr 11, poz. 182) oraz z dnia 15 maja 1997 r., I PZ 18/97 (OSNP 1998, nr 11,

poz. 333). Należy także wskazać na – wpisujące się w ten nurt orzecznictwa –

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 1997 r., I CKN 73/96 (nie publ.),

w którym stwierdzono, że terminy ustawowe i sądowe dla dokonania czynności

procesowych mają tę wspólna cechę, iż nie mogą rozpocząć biegu, gdy sąd nie

wskaże stronie ich długości.

Stanowisko przeciwne Sąd Najwyższy wyraził w postanowieniach z dnia 30

września 1998 r., I CKN 375/98 (nie publ.), z dnia 5 sierpnia 1999 r., II CKN 342/99

(nie publ.), z dnia 11 marca 2003 r., V CZ 16/03 (nie publ.) oraz z dnia 19 sierpnia

2004 r., V CZ 79/04 (nie publ.), uznając, że brak pouczenia bądź błędne pouczenie

dotyczące środka zaskarżenia nie usprawiedliwia nadania biegu środkowi

prawnemu złożonemu po terminie, może natomiast stanowić istotny argument przy

rozpoznawaniu wniosku o przywrócenie terminu do jego wniesienia.

Przychylić należy się do drugiego stanowiska. Warunkiem rozpoczęcia biegu

terminu do zaskarżenia orzeczenia jest skuteczne jego doręczenie, nie zaś zakres,

prawidłowość, czy też wadliwość udzielonego przez sąd pouczenia co do terminu i

sposobu jego wniesienia, obejmującego także informację dotyczącą obowiązku

uiszczenia opłaty sądowej. Brak wspomnianego pouczenia – w świetle

kategorycznego brzmienia art. 494 § 1 k.p.c., interpretowanego łącznie z

uregulowaniem przyjętym w art. 1302

§ 4 i 3 k.p.c. – nie stanowi więc przeszkody do

odrzucenia zarzutów od nakazu zapłaty z powodu ich nieopłacenia należną opłata

sądową, może natomiast stanowić podstawę wniosku o przywrócenie terminu do

uiszczenia należnej opłaty, jest bowiem okolicznością, która niewątpliwie powinna

być rozpatrywana przy badaniu przesłanki braku zawinienia w uchybieniu terminu

do dokonania czynności, jaką jest uiszczenie opłaty od wniesionych zarzutów od

nakazu zapłaty.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c. rozstrzygnął

zagadnienie prawne, jak w uchwale.