III CZP 43/07

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Joanny Marty L. przeciwko

Andrzejowi L. o rozwód, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 maja 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Apelacyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 5 marca 2007 r.:

"Czy strona, wnosząca apelację, w której domaga się ustalenia obowiązku

ponoszenia kosztów wychowania i utrzymania małoletniego dziecka na wyższym

niż ustalony w orzeczeniu poziomie, w sytuacji niezaskarżenia wyroku

rozwiązującego małżeństwo przez rozwód, ma obowiązek uiszczenia opłaty

przewidzianej art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398-), czy też jest zwolniona

od opłaty na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 powyżej przywoływanej ustawy?"

podjął uchwałę:

Nie ma obowiązku uiszczenia opłaty od apelacji małżonek, który

zaskarża wyrok orzekający rozwód jedynie w części rozstrzygającej o

kosztach utrzymania i wychowania małoletniego dziecka, domagając się

podwyższenia zasądzonej kwoty (art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca

2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz. 1398

ze zm.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało przy rozpoznawaniu zażalenia powódki Joanny L. na postanowienie Sądu

Okręgowego, zaskarżone przez nią w części oddalającej wniosek o zwolnienie od

opłaty od apelacji.

Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2007 r. orzekającym rozwód małżeństwa

powódki z pozwanym Andrzejem L. z winy pozwanego Sąd Okręgowy zobowiązał

obydwoje rodziców do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania małoletniej

córki i ustalił udział w nich ojca na kwotę 350 zł miesięcznie, płatną do rąk powódki

sprawującej osobistą pieczę nad małoletnią. Ponadto oddalił powództwo w części

dotyczącej alimentów na rzecz powódki.

Sąd Apelacyjny powziął wątpliwość, czy powódka, wnosząc apelację, w której

domaga się ustalenia obowiązku ponoszenia przez pozwanego kosztów utrzymania

i wychowania małoletniej córki w wyższej kwocie niż ustalona w wyroku, jest

zobowiązana do uiszczenia opłaty stałej przewidzianej od pozwu w sprawie o

rozwód, czy też jest zwolniona od opłaty na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167,

poz. 1398ze zm. – dalej: "u.k.s.c."). (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sprawa o rozwód jest w ujęciu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

sprawą, w której nie chodzi wyłącznie o rozwiązanie małżeństwa, lecz sprawą, w

której sąd rozstrzyga także o całości spraw rodziny. Takie ukształtowanie sprawy o

rozwód realizuje przyjęte przez ustawodawcę założenie określane jako „zasada

integralności wyroku rozwodowego” (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12

października 1970 r., III CZP 6/70, OSNCP 1971, nr 7-8, poz. 117). Rozstrzygnięcia

wyroku orzekającego rozwód pozostają w ścisłej łączności, która powoduje, że

stanowią one nierozerwalną całość. W związku z tym, mimo zaskarżenia tylko

niektórych rozstrzygnięć – innych niż rozwiązanie małżeństwa – pozostałe,

niezaskarżone rozstrzygnięcia, nie mogą się uprawomocnić.

Zasada integralności wyroku rozwodowego nie ma jednak charakteru

absolutnego. Po rozszerzeniu kognicji sądu przez ustawę z dnia 19 grudnia 1975 r.

o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 45, poz. 234), która

objęła także orzekanie o sposobie korzystania ze wspólnie zajmowanego przez

małżonków mieszkania oraz o podziale majątku wspólnego, w orzecznictwie

zgodnie przyjęty został pogląd, że zaskarżenie wyroku rozwodowego jedynie w

części dotyczącej wspólnego mieszkania oraz podziału wspólnego majątku nie

oznacza zaskarżenia wyroku rozwodowego w całości (uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 12 listopada 1976 r., III CZP 54/76, OSNCP 1977, nr 7, poz. 109 oraz

uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77,

OSNCP 1978, nr 3, poz. 39). Z drugiej strony wyróżniano części orzeczenia

rozwodu – orzeczenie o rozwiązaniu małżeństwa oraz o winie małżonków – co do

których bez wątpienia obowiązuje zasada integralności wyroku rozwodowego

(uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 12

października 1970 r., III CZP 6/70, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8

czerwca 2005 r., V CZ 59/05, nie publ., oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26

listopada 1999 r., III CKN 468/98, OSP 2000, nr 7-8, poz. 117).

Odnośnie do rozstrzygnięcia o kosztach utrzymania i wychowania dzieci Sąd

Najwyższy początkowo stał na stanowisku obowiązywania zasady także w tym

przypadku (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 5 stycznia 1953 r., C 688/51,

OSN 1954, nr 2, poz. 26, uzasadnienie uchwały z dnia 11 września 1992 r., III CZP

107/92, OSNCP 1993, nr 5, poz. 73, oraz uchwała z dnia 30 września 1961 r., 4 CO

13/61, OSNCP 1963, nr 1, poz. 2). W nowszym orzecznictwie dominuje jednak

pogląd przeciwny, zainicjowany postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 25

marca 1999 r., III CKN 124/99 (OSNC 1999, nr 10, poz. 182), który Sąd Najwyższy

w obecnym składzie podziela (por. również postanowienia z dnia 28 czerwca

2001 r., I CZ 89/01, nie publ., oraz z dnia 13 października 2004 r., I CZ 11/04, nie

publ.).

Można sformułować wniosek, że zasada integralności wyroku rozwodowego

ma pełne zastosowanie do roszczeń procesowych o charakterze osobistym, które

nie mogą być dochodzone w innym postępowaniu niż postępowanie odrębne w

sprawie o rozwód (np. roszczenie o orzekanie lub zaniechanie orzekania o winie).

W przypadku roszczeń majątkowych dotyczących podziału majątku wspólnego,

eksmisji lub podwyższenia alimentów na rzecz wspólnych małoletnich dzieci zasada

integralności wyroku rozwodowego nie obowiązuje. We wszystkich tych

przypadkach istnieje możliwość dochodzenia roszczeń w innym postępowaniu, nie

można zatem twierdzić, że stanowią one integralną część wyroku rozwodowego.

Włączenie wymienionych spraw do kognicji sądu orzekającego w sprawie o rozwód

podyktowane jest względami ekonomiki procesowej. (...)

Do rozważenia pozostaje, czy małżonek wnoszący apelację od wyroku

rozwodowego jedynie w części dotyczącej kosztów utrzymania i wychowania

dziecka jest stroną dochodzącą roszczeń alimentacyjnych w rozumieniu art. 96

ust.1 pkt 2 u.k.s.c., niemającą obowiązku uiszczania kosztów sądowych. (...)

Od pozwu o rozwód, a także od apelacji w sprawie o rozwód pobierana jest

opłata stała w kwocie 600 zł (art. 26 i 3 ust. 1 pkt 2 u.k.s.c.). Żądanie rozwodu

stanowi obligatoryjną cześć pozwu. Uprawnienie do żądania rozwiązania

małżeństwa przez rozwód przysługuje wyłącznie małżonkowi. W pozwie

rozwodowym małżonek nie dochodzi roszczenia alimentacyjnego na rzecz

małoletniego dziecka. Na podstawie art. 58 § 1 k.r.o. sąd orzeka z urzędu w jakiej

wysokości każdy z małżonków obowiązany jest do ponoszenia kosztów utrzymania

i wychowania dziecka. Także w razie pominięcia w pozwie żądania w tym

przedmiocie sąd rozstrzygnie o nim z urzędu. (...)

W przypadku apelacji od wyroku rozwodowego, która jest ograniczona do

orzeczenia o kosztach utrzymania i wychowania dziecka, przedmiotem sprawy nie

jest rozwód, gdyż strona nie kwestionuje przesłanek rozwodowych, a oderwane od

nich roszczenie objęte zaskarżeniem jest roszczeniem samodzielnym, które może

być dochodzone także odrębnie. Bez znaczenia dla przedmiotowego zwolnienia od

kosztów sądowych, na podstawie art. 96 ust. 1 pkt 2 jest w tej sytuacji kognicja

przysługująca sądowi drugiej instancji w sprawie rozwodowej, obejmująca zawsze

badanie przesłanek rozwodu określonych w art. 56 k.r.o.

Użyta w art. 96 ust. 1 pkt 2 u.k.s.c. forma liczby mnogiej, przy braku

jakiegokolwiek rozróżnienia wymienianych tam „roszczeń alimentacyjnych”,

pozwala przyjąć, że chodzi w nim o wszystkie sytuacje, w których dochodzenie tego

roszczenia jest możliwe. Zawarte w nim zwolnienie nie ogranicza się więc jedynie

do dochodzenia roszczeń alimentacyjnych w samodzielnym postępowaniu, w

których zostaje wniesiony pozew o alimenty lub ich podwyższenie. Przyznanie

przez ustawę zwolnienia stronie „dochodzącej roszczeń” oznacza, że roszczenie

alimentacyjne powinno być samodzielnym roszczeniem, które nie może być łączone

z innymi roszczeniami. (...)

Za przyjętą wykładnią art. 96 ust. 1 pkt u.k.s.c. przemawia także ogólny cel

zawartego w nim unormowania, który stanowi ułatwienie dochodzenia roszczeń

alimentacyjnych. Nie budzi wątpliwości, że zwolnienie zawarte w tym przepisie

dotyczy żądania roszczeń alimentacyjnych wobec współmałżonka, tym bardziej

więc powinno ono obejmować dochodzenie roszczeń alimentacyjnych na rzecz

dzieci. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się znaczenie ochrony dobra

dziecka jako naczelnej zasady wykładni przepisów prawa rodzinnego

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1998 r., II CKN 855/97,

OSNC 1998, nr 9, poz. 142, i z dnia 7 lipca 2000 r., III CKN 796/00, "Biuletyn SN"

2000, nr 10, s. 13, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2000 r., V CKN

1237/00, nie publ.). Zasada ta powinna znaleźć zastosowanie w omawianym

przypadku.

Z tych względów orzeczono, jak w uchwale.