I CSK 484/06

Sygn. akt I CSK 484/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

del. SSA Marta Romańska

w sprawie z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

przeciwko Regionalnej Telewizji Kablowej "A." Spółce z o.o.

o uznanie postanowień wzorca umownego za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 czerwca 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na rzecz

powoda 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez pozwanego - Regionalną Telewizję Kablową „A."

Spółkę z o. o. wyrokiem z dnia 22 czerwca 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił w pkt I

zaskarżony przez pozwanego wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 22 czerwca

2005 r., oddalił apelację w pozostałej części, ponadto oddalił powództwo w

pozostałej części. W sprawie tej poczyniono następujące ustalenia.

W pozwie skierowanym przeciwko Regionalnej Telewizji Kablowej „A."

powód - Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów domagał się uznania

za niedozwolone i zakazania stosowania w umowach z konsumentami postanowień

wzorców umownych nazwanych przez powoda : „Regulamin świadczenia usług

przez RTK A." „Umowa o abonament HBO regulamin" oraz „Umowa abonencka o

świadczenie usług dostępu do Internetu za pomocą sieci".

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2003 r. Sąd Okręgowy w W. - Sąd Ochrony

Konkurencji i Konsumentów w pkt I uznał za niedozwolone i zakazał pozwanemu

stosowania w umowach z konsumentami: 1) Postanowień wzorca umowy pod

nazwą „Regulamin świadczenia usług przez RTK A." o treści: a) „W przypadku

nieterminowych lub niezgodnych z obowiązującą stawką opłat Operator za każdy

dzień zwłoki ma prawo naliczyć ustawowe odsetki oraz opłatę manipulacyjną w

wysokości 20% kwoty zaległości w opłatach";

2) Postanowień wzorca umowy pod nazwą „Umowa o abonament HBO regulamin"

o treści: a) „Abonent zobowiązany jest do zwrotu operatorowi dekodera w terminie

7 dni od daty rozwiązania umowy. Uchybienie temu terminowi skutkuje

obowiązkiem zapłaty kary umownej w wysokości 1.000,00 PLN. W przypadku

zwrotu dekodera uszkodzonego Abonent zobowiązany jest do pokrycia kosztów

naprawy, a gdy okaże się niemożliwa - zapłaty kwoty 1 000,00 PLN";

b) „W przypadku wystąpienia zaległości w uiszczeniu opłaty abonamentowej,

operator ma prawo rozwiązać umowę w trybie określonym w par. 4 ust. 2. Jeżeli

abonent ureguluje wszystkie należności wraz z odsetkami wówczas będzie mógł

zawrzeć z Operatorem nową umowę, ponownie uiszczając opłatę aktywacyjną

wg aktualnego cennika Operatora", c) „W przypadku nieterminowych opłat lub ich

3

części, Operator za każdy dzień zwłoki ma prawo naliczyć ustawowe odsetki oraz

opłatę manipulacyjną w wysokości 20% kwoty zaległości w opłatach",

d) „W każdym przypadku rozwiązania umowy, Abonent zobowiązany jest do

natychmiastowego zwrotu Operatorowi dekodera. Jeżeli abonent nie zwróci

dekodera, wówczas Operator, poza uprawnieniami określonymi w par. 2 ust. 4

może żądać od Abonenta uiszczenia opłaty abonenckiej w 10-krotnej wysokości za

bezumowne korzystanie z programu HBO w okresie od rozwiązania umowy do

zwrotu dekodera"; 3. Postanowień wzorca umowy pod nazwą : Umowa abonencka

Nr... o świadczenie usług dostępu do internetu za pomocą sieci" o treści:

a) „Wszelkie spory mogące wyniknąć na tle wykonywania postanowień Umowy

Strony poddają pod rozstrzygnięcie właściwemu dla siedziby Operatora Sądowi.”

Wyrok Sądu Okręgowego w całości zaskarżył apelacją pozwany, domagając

się jego zmiany i oddalenia powództwa w całości. Rozpoznający apelację Sąd II

instancji uznał, że jest ona w części zasadna i zmienił zaskarżony wyrok w pkt I

w następujący sposób. We wzorcu umownym pod nazwą „Regulamin świadczenia

usług przez RTK A." zakazał stosowania pkt 1a o treści „W przypadku

nieterminowych lub niezgodnych z obowiązującą stawką opłat operator ma prawo

nałożyć opłatę manipulacyjną w wysokości 20% kwoty zaległości w opłatach".

We wzorcu umownym pod nazwą „Umowa o abonament HBO regulamin" zakazał

stosowania następujących postanowień: 2a „Uchybienie 7 dniowemu terminowi

zwrotu dekodera w razie rozwiązania umowy skutkuje obowiązkiem zapłaty kary

umownej w wysokości 1000 zł. Zwrot uszkodzonego dekodera, którego naprawa

nie jest możliwa skutkuje zobowiązaniem abonenta do zapłaty kwoty 1000 zł."; 2b

„W przypadku wystąpienia zaległości w uiszczeniu opłaty abonamentowej operator

ma prawo rozwiązać umowę w trybie określonym w § 4 ust. 2." oraz 2c

„W przypadku nieterminowych opłat lub ich części operator ma prawo naliczyć

opłatę manipulacyjną w wysokości 20% kwoty zaległości w opłatach." W pozostałej

części apelację oddalił oraz oddalił także w pozostałej części powództwo.

Sąd Apelacyjny uznał, że nie można zaakceptować przyznania sobie

jednostronnie przez pozwanego, w postanowieniach badanych wzorców prawa do

naliczenia opłaty manipulacyjnej w wysokości 20% zaległości w opłatach. Opłata ta

mająca charakter kary umownej za niewłaściwe wykonanie zobowiązania

4

pieniężnego, nie jest dopuszczalna w świetle art. 483 § 1 k.c., który daje możliwość

jej ustalenia w umowie na wypadek powstania szkody wynikłej z niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Z tego względu

postanowienia wzorców umownych, które przewidywały taką opłatę manipulacyjną

muszą być uznane za niedozwolone. Są one niedozwolone, nie z powodu

sprzeczności z dobrymi obyczajami kupieckimi, ale niezgodności z prawem

pozytywnym. Wymuszają przy tym bezprawne świadczenie pieniężne od

konsumenta, rażąco naruszają jego interes ekonomiczny. Ich abuzywność wynika

zatem bezpośrednio z art. 3851

§ 1 k.c.

Według Sądu II instancji abuzywna jest część postanowienia wzorca objętego

pkt I. 2.a zaskarżonego wyroku, według którego uchybienie 7-dniowemu terminowi

(przewidzianemu do dokonania zwrotu dekodera) skutkuje obowiązkiem zapłaty

kary umownej w wysokości 1000 zł. W przypadku zwrotu uszkodzonego dekodera

abonent zobowiązany jest do pokrycia kosztów naprawy, a gdy naprawa okaże się

niemożliwa do zapłaty kwoty 1000 zł.

Niezależnie od tego cała zacytowana klauzula podpada pod hipotezę

postanowienia niedozwolonego z art. 3853

pkt 16 k.c., gdyż nakłada wyłącznie na

konsumenta, który nie wykonał zobowiązania (tj. w rozpoznawanej sprawie zwrócił

dekoder w stanie niezdatnym do naprawy) obowiązek zapłaty kary umownej.

Brak jest natomiast we wzorcu postanowienia, w którym, na wypadek nie

wykonania zobowiązania z umowy, zobowiązany do zapłaty kary umownej byłby

pozwany.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że fragment wzorca umownego w brzmieniu:

„W przypadku wystąpienia zaległości w uiszczeniu opłaty abonamentowej Operator

ma prawo rozwiązać umowę w trybie określonym w § 4 ust. 2" jest całkowicie

niejasny i pozbawiony sensu, jako że cały § 4 regulaminu umowy o abonament

HBO poświecony jest wyłącznie konkursom i promocjom. W związku z tym

postanowienie o trybie rozwiązania umowy nie spełnia wymogu jednoznaczności

i zrozumiałości wymaganej od wzorca umownego zgodnie z art. 385 § 2 k.c. i jako

taki powinien być wyeliminowany z obrotu na podstawie art. 3851

§ 1 k.c.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. należało zmienić

zaskarżony wyrok w jego pkt I. orzec jak w sentencji, a w pozostałej części apelację

5

pozwanego oddalić na podstawie art. 385 k.p.c. Podkreślić należy, że Sąd

Okręgowy w pkt I .2.d swego wyroku zasadnie przyjął abuzywność postanowienia

o treści:

1. „W każdym wypadku rozwiązania umowy abonent zobowiązany jest do

natychmiastowego zwrotu operatorowi dekodera" w sytuacji, gdy w § 2 ust. 4

wzorca - regulaminu umowy o abonament HBO na zwrot dekodera abonent ma

7 dni. Ponieważ art. 385 § 2 k.c. nakazuje tłumaczyć postanowienia

niejednoznaczne na korzyść klienta, postanowienie o natychmiastowym zwrocie

dekodera należało wyeliminować z obrotu na zasadzie art. 3851

§ 1 k.c.

2. „Jeżeli abonent nie zwróci dekodera wówczas Operator (...) może żądać

od niego uiszczenia opłaty abonenckiej w 10-krotnej wysokości za bezumowne

korzystanie z programu HBO w okresie od rozwiązania umowy do dnia zwrotu

dekodera". Omawiane rozwiązanie daje pozwanemu uprawnienie pobierania od

abonenta rażąco wygórowanej kary umownej. W skrajnym wypadku, który Sąd

musi wziąć pod uwagę, dokonując abstrakcyjnej kontroli wzorca, już jeden dzień

opóźnienia w zwrocie dekodera pociąga za sobą naliczenie równowartości 10 opłat

abonamentowych, a więc równowartości usługi za 10 miesięcy korzystania

z sygnału. Takie rozwiązanie w zasadniczy sposób narusza zasadę

ekwiwalentności świadczeń stron oraz gwarancyjną i kompensacyjną funkcję kary

umownej. Wobec tego analizowane postanowienie wypełnia hipotezę klauzuli

niedozwolonej z art. 3853

§ 17 k.c.

Mimo, że Sąd rozpoznający sprawę przychyla się do stanowiska apelacji,

zgodnie z którym programy dostępne przy użyciu dekoderów podlegają ochronie

prawa europejskiego i krajowego, to należy stwierdzić, iż realizacja tej ochrony we

wzorcu umownym musi być zgodna z bezwzględnie obowiązującymi w obrocie

z konsumentami przepisami.

Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części uwzględniającej

powództwo oraz w części zmieniającej wyrok sądu I instancji, nadającej nową treść

podpunktom 1a, 2a, 2b, 2c.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił naruszenie prawa materialnego tj.:

1) przepisu art. 3851

§ 1 k.c. przez błędną jego wykładnię, w szczególności

przyjęcie, że postanowienia wzorca umownego kształtują prawa i obowiązki

6

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, a także przez przyjęcie, że

ukształtowane we wzorcu umownym prawa i obowiązki konsumenta rażąco

naruszają jego interesy; 2) naruszenie przepisu art. 483 § 1 (w skardze nie

wskazano o jaki akt prawny chodzi) przez błędne zastosowanie, w szczególności

przez przyjęcie, że stawka procentowa opłaty manipulacyjnej wyczerpuje desygnat

pojęcia „kara umowna"; 3) naruszenie przepisu art. 3853

pkt 17 k.c. przez

niewłaściwą jego wykładnię, w szczególności przez przyjęcie, że kwestionowane

zapisy wzorca umownego nakładają rażąco wygórowaną karę umowną na

konsumenta za nie wykonanie umowy; 4) naruszenie Dyrektywy 93/13 EWG

o niedozwolonych klauzulach w umowach konsumenckich (OJ L 95/29

z 21 kwietnia 1993 r., w szczególności przepisu ust. 1 lit. f Załącznika do

Dyrektywy); 5) naruszenie przepisu art. 57 ust. 3 Prawo telekomunikacyjne (Dz. U.

nr 171 poz. 1800 ze zm.) przez nie zastosowanie, w szczególności przez

pominięcie tego przepisu w odniesieniu do możliwości naliczenia ponownej opłaty

aktywacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty nie zasługują na uwzględnienie.

Trafnie Sąd Apelacyjny podkreślił, że zastrzeganie 20 % opłaty manipulacyjnej

w razie zwłoki w wykonaniu zobowiązania pieniężnego jest niedopuszczalne.

Jednorazowy obowiązek zapłaty określonej sumy pieniężnej na wypadek zwłoki

w zapłacie opłaty jest zastrzeżeniem kary umownej. Potwierdza to, art. 485 k.c.,

który wskazuje, że zastrzeżenie na wypadek nie wykonania lub nienależytego

wykonania zobowiązania obowiązku zapłaty na rzecz wierzyciela określonej sumy

pieniężnej należy oceniać na podstawie przepisów o karze umownej. Oczywiście

zarówno w powołanym art. 485 k.c., jak i art. 483 k.c. ustawa jednoznacznie

przesądza, że karę umowną można zastrzegać tylko na wypadek nie wykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązań niepieniężnych. Pozwany w skardze

kasacyjnej nie powołał nawet oznaczenia aktu prawnego, z którego pochodzi art.

483 § 1, co w istocie dyskwalifikuje ten zarzut. Nawet jednak przyjmując, ze chodzi

tu o art. 483 § 1 k.c., to nie sposób uznać, iż zaskarżony wyrok narusza ten przepis.

Nie można sformułowania, które niezależnie od użytej dla niego nazwy, sprowadza

się do obowiązku zapłaty określonej sumy pieniężnej na wypadek nienależytego

7

wykonania zobowiązania, traktować inaczej niż kary umownej. Bez znaczenia jest

przy tym, że owa suma pieniężna jest wyznaczana przez odwołanie się do

zaległości jakie powstają z tytułu obowiązku zapłaty odsetek. Tak ustalona „opłata

manipulacyjna” nie jest jak to sugeruje pozwany skumulowaną kwotą odsetek

umownych, gdyż czym innym jest ustalenie obowiązku zapłaty wyższych niż

ustawowe odsetek, czym innym zaś obowiązek zapłaty jednorazowo sumy

pieniężnej, której wysokość ustalono w ten sposób, że jest to ułamek kwoty odsetek

ustawowych jakie konsument ma zapłacić na dany dzień zwłoki. W konsekwencji

stwierdzić należy, że postanowienia, zawarte we wzorcach umownych ustalonych

przez pozwanego, polegające na obowiązku zapłaty opłaty manipulacyjnej, która

była karą umowną zastrzeżoną na wypadek nienależytego wykonania

zobowiązania pieniężnego, jest w oczywisty sposób niedozwolone, gdyż jest ono

sprzeczne z bezwzględnie wiążącym przepisem prawa (art. 483 § 1 k.c.),

a w związku z tym z mocy art. 58 § 1 k.c., nieważne. Takie nieważne z mocy

prawa postanowienie narusza w oczywisty sposób interes konsumenta, o którym

mowa w art. 3851

k.c., gdyż zobowiązuje go do zapłaty kwoty, która z mocy prawa

nie należy się jego kontrahentowi.

Zastrzeżenie kary umownej w wysokości 1000 zł na wypadek nie zwrócenia

pozwanemu dekodera lub zwróceniu tego urządzenia uszkodzonego narusza,

wbrew odmiennej opinii wyrażonej w skardze kasacyjnej zarówno art. 3851

k.c., jak

i art. 3853

pkt 17 k.c., a także art. 3853

pkt. 16 k.c. Biorąc pod uwagę cenę

wspomnianego urządzenia oraz przewidziany w tych postanowieniach sposób

naliczania tej kary, konsument bez względu na to co było przyczyną nie zwrócenia

dekodera w terminie lub jego uszkodzenia, będzie zobowiązany do zapłaty kary

przewyższającej wyraźnie wartość tego urządzenia. W skrajnych przypadkach

odbiorca, który opóźnił się o jeden dzień ze zwrotem dekodera, też byłby

zobowiązany do zapłaty 1000 zł. Jest to więc rażąco wygórowana kara umowna,

której zastrzeżenie narusza interes konsumenta. Wspomniane postanowienia

wzorca umownego są wobec tego niedozwolone w świetle art. 3851

k.c., jak i art.

3853

pkt 17 k.c.

Uzasadnieniem dla zastrzegania tak wysokiej kary umownej nie mogą być

regulacje zawarte w prawie polskim i unijnym, na które powołuje się w skardze

8

kasacyjnej pozwany. Nie ulega wątpliwości, że pozwany ma prawo żądać zwrotu

nieuszkodzonego dekodera w umówionym terminie. Jest też poza sporem, że jeżeli

zachowanie odbiorcy, który nie zwraca dekodera wyczerpuje znamiona

przestępstwa, odbiorca ponieść może odpowiedzialność karną. Tego rodzaju

regulacje nie uzasadnią jednak możliwość traktowania każdego odbiorcy, jako

potencjalnego przestępcy i zastrzegania w związku z tym wysokich kar umownych,

które mają wyrównywać ewentualne szkody, jakie może ponieść pozwany

w związku z bezprawnym korzystaniem przez odbiorcę z udostępnionego mu

urządzenia. Jeżeli rzeczywiście w konkretnej sytuacji pozwany poniesie takie

szkody, to ma on środki prawne, aby uzyskać ich wyrównanie. Zastrzeżenie zaś tak

wysokiej kary za każdy przypadek opóźnienia w zwrocie nieuszkodzonego

dekodera powodować może, kosztem konsumenta, uzyskiwanie przez pozwanego

nieuzasadnionych korzyści. Charakterystyczne jest też, że we wzorcach umownych

stosowanych przez pozwanego zastrzegł on sobie odsetki z tytułu nieterminowej

zapłaty opłat za abonament dopiero w razie zwłoki, czyli gdy spowodowane to jest

okolicznościami za które odbiorca odpowiada. W przypadku zwrotu dekodera,

każde przekroczenie terminu uruchamia zaś konieczność zapłaty kwoty

przewyższającej wartość urządzenia. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny,

zastrzeżenie kary umownej tylko na wypadek nienależytego wykonania umowy

przez konsumenta, brak zaś podobnego zastrzeżenia na wypadek nienależytego

wykonania umowy w zakresie dostarczenia dekodera w terminie przez pozwanego

przedsiębiorcę może być uznane za niedozwolone w świetle art. 3853

pkt. 16 k.c.

Nie budzi wątpliwości uznanie za niedozwolone pozostałych postanowień

wzorców stosowanych przez pozwanego, których treść, po skorygowaniu przez

Sąd Apelacyjny, wyraźnie jest niedozwolona w świetle art. 385 § 2 k.c., art. 3851

k.c., jak i art. 3853

pkt 17 k.c. lub 3853

pkt 17 k.c.

Biorąc pod uwagę powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.c., orzekł jak w sentencji.