II CSK 44/07

Sygn. akt II CSK 44/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa "D."

przeciwko E.G., Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Rejonowego w N. oraz "E."

Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Skarbu Państwa - Prezesa Sądu

Rejonowego w N.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 sierpnia 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa „D.” wystąpił z powództwem

przeciwko komornikowi E.G. o zapłatę kwoty 872.428,68 zł z ustawowymi

odsetkami od daty zajęcia kwot, składających się na należność główną, do dnia

zapłaty. W toku procesu wezwano do udziału w sprawie w charakterze pozwanych

Skarb Państwa – Sąd Rejonowy w N. oraz „E.”.

Sąd Okręgowy w Z. wyrokiem z dnia 24 maja 2005 r. zasądził solidarnie od

pozwanej E.G. i Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w N. oraz od „E.” na rzecz

powoda kwotę 353.168,77 zł wraz z u stawowymi odsetkami od 28 października

2003 r. do dnia zapłaty.

Podstawę orzeczenia Sądu stanowiły następujące ustalenia faktyczne:

W dniu 19 grudnia 2001 r. Sąd Rejonowy w Z. otworzył postępowanie układowe

wobec Przedsiębiorstwa „D.” W dniu 20 grudnia 2001 r. Zarządca komisaryczny

tego przedsiębiorstwa zawiadomił komornika E.G. o otwarciu postępowania

układowego wobec powoda. W postępowaniu układowym uczestniczyli wierzyciele:

M.Ł., J.G. i H.F. Zarządca komisaryczny w dniu 8.07.2002 r. złożył w sądzie

wniosek o umorzenie układu i ogłoszenie upadłości. Sąd Rejonowy w Z. w dniu

10.07.2002 r. wydał postanowienie o umorzeniu postępowania układowego.

Orzeczenie to uprawomocniło się w dniu 18.07.2002 r. W dniu 12.07.2002 r.

wierzyciel H.F. złożył do komornika E.G. wniosek o wszczęcie postępowania

zabezpieczającego na podstawie dołączonego nieprawomocnego nakazu zapłaty

przeciwko powodowi. We wniosku znajdowała się wzmianka o tym, że Sąd

Rejonowy w Z. w dniu 10.07.2002 r. wydał postanowienie o umorzeniu

postępowania układowego. Podobnej treści wnioski niezwłocznie złożyli J.G. i M.Ł.,

dysponujący prawomocnymi tytułami wykonawczymi.

W dniu 15.07.2002 r. zostały doręczone powodowi zawiadomienia

o wszczęciu egzekucji na rzecz tych wierzycieli. W okresie od 12 do 18 lipca

2002 r. pozwana dokonała zajęcia rachunków bankowych powoda w ramach

prowadzonych postępowań egzekucyjnych na rzecz wymienionych wierzycieli,

3

natomiast w dniu 18 lipca 2002 r. na rzecz wierzyciela „K.” S.A. na kwotę 5.118,34

zł. Po dokonanych zajęciach pieniądze przelała na swoje konto. Pozwana

otrzymała prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w Z. z dnia 10 lipca 2002

r. o umorzeniu postępowania układowego w dniu 19 lipca 2002 r. około godz. 800

.

W tym samym dniu około godz. 1100

pozwana przelała na konta wierzycieli łącznie

kwotę 872.428,68 zł. Poszczególni wierzyciele otrzymali następujące kwoty:

M.Ł. kwotę 173.911,27 zł, która została zajęta w dniach 15, 16 i 17 lipca 20

02 r.

J.G. kwotę 518.885,81 zł, która została zajęta w dniach 12 i 15 lipca 2002 r.,

H.F. kwotę 174.513,26 zł, która została zajęta w dniu 15 lipca 2002 r. „K.”

S.A. kwotę 5.118,34 zł, która została zajęta w dniu 18 lipca 2002 r.

W dniu 19 lipca 2002 r. Sąd Rejonowy w Z. około godziny 1200

ogłosił

upadłość powoda. Pozwana dowiedziała się o powyższym około godz. 1400

tego

samego dnia Pozwana była ubezpieczona z tytułu odpowiedzialności cywilnej za

szkody powstałe przy wykonywaniu czynności związanych ze swoją działalnością

egzekucyjną w „E.” na kwotę 500.000 zł.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne w części, tj. do kwoty

353.168,77 zł wskazując, że odpowiedzialność pozwanej oparta jest na art. 23 ust.

1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji w jego

brzmieniu z lipca 2002 r., a więc z okresu, kiedy powódka dokonywała czynności

egzekucyjnych. Zgodnie z tym przepisem komornik ponosi odpowiedzialność za

szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności, nie normując jednocześnie

rodzaju tej odpowiedzialności. Ta w tym czasie była uregulowana w art. 415 k.c.,

wobec czego przedmiotem badania Sądu była wina pozwanej oraz zakres szkody

spowodowany jej działaniem.

Sąd Okręgowy uznał, że pozwana nie powinna zgodnie z obowiązującymi ją

przepisami wszczynać postępowania egzekucyjnego wobec powoda w czasie

pomiędzy 12 lipca a końcem dnia 17 lipca 2002 r., gdyż orzeczenie o umorzeniu

postępowania układowego było wówczas nieprawomocne. Zgodnie

z obowiązującym wtedy art. 29 prawa o postępowaniu układowym – po otwarciu

postępowania układowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia co do układu,

4

albo umorzenia postępowania, nie może być dokonywana spłata długów objętych

postępowaniem. Nie może być również w tym czasie wszczęta lub prowadzona

dalej przeciwko dłużnikowi egzekucja w poszukiwaniu wierzytelności objętych

postępowaniem układowym. Postępowanie egzekucyjne wszczęte wcześniej

powinno zostać zawieszone. Z uwagi na treść tego przepisu, wszystkie dokonane

przez pozwaną zajęcia, za wyjątkiem zajęcia dokonanego w dniu 18 lipca 2002 r.

na kwotę 5.118,34 na rzecz „K.” S.A., były bezprawne. Pozwana wiedziała o

toczącym się postępowaniu układowym oraz o tym, że przynajmniej do dnia 18

lipca 2002 r. orzeczenie o umorzeniu tego postępowania nie mogło być

prawomocne.

Sąd Okręgowy uznał, że wielkość szkody wskazanej w pozwie winna zostać

pomniejszona o kwotę 5.118,34 zł, którą pozwana wyegzekwowała bez naruszenia

prawa i dlatego za podstawę wyliczeń przyjął kwotę 867.310,34 zł oraz uznał, że

szkoda wyrządzona powodowi winna zostać zmniejszona o wartość, jaką

uzyskaliby wierzyciele przy braku działania pozwanej w toku postępowania

egzekucyjnego. Wedle wyliczeń powoda wierzyciele ci byliby zaspokojeni w

59,28%, gdyby zgłosili swoje wierzytelności w postępowaniu upadłościowym i

dlatego dokonał odpowiedniego pomniejszenia szkody. W wyniku tych wyliczeń

Sąd Okręgowy zasądził kwotę 353.168,77 zł, odsetki zasądził od dnia wezwania do

zapłaty odszkodowania. Sąd przytoczył art. 23 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji jako podstawę prawną solidarnej

odpowiedzialności Skarbu Państwa i art. 822 k.c., jako podstawę prawną

odpowiedzialności „E..”

Od powyższego wyroku obie strony wniosły apelację. Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2006 r. sprostował oczywistą niedokładność pisarską

zawartą w zaskarżonym wyroku dotyczącą oznaczenia statio fisci poprzez

zastąpienie słów „Sądowi Rejonowemu w N. i Sądu Rejonowego w N.” słowami

„Prezesowi Sądu Rejonowego w N. i Prezesa Sądu Rejonowego w N.” oraz

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził solidarnie od pozwanych: E.G.,

Skarbu Państwa – Prezesa Sądu Rejonowego w N. oraz od „E.” dalszą kwotę

514.141,57 zł, z ustawowymi odsetkami od dnia 28 października 2003 r. do dnia

5

zapłaty z tym, że odpowiedzialność „E.” ograniczył do kwoty 500.000 zł, oddalił

apelację pozwanych.

W ocenie Sądu Apelacyjnego błędne było wnioskowanie Sądu pierwszej

instancji, że wierzyciele z wniosków których pozwana podjęła czynności

egzekucyjne w okresie od 12 do 17 lipca 2002 r. zostaliby w 59,28% zaspokojeni

z funduszy masy upadłości, dlatego szkoda jaką wyrządziła pozwana swoim

bezprawnym działaniem ograniczona winna być tylko do kwoty 353.168,77 zł.

Stanowisko takie – zdaniem Sądu Apelacyjnego – nie zasługuje na aprobatę, gdyż

majątek dłużnika w postaci środków na jego rachunkach bankowych, po ogłoszeniu

upadłości, stanowi masę upadłości, z której w toku postępowania upadłościowego

następuje proporcjonalne zaspokojenie wierzycieli. Wskutek bezprawnych działań

pozwanej majątek dłużnika został uszczuplony o kwotę 867.360,64 zł. Sprzeczne

z prawem działania komornika podejmowane były wyłącznie w interesie kilku

wierzycieli, a skutkiem tych działań było pokrzywdzenie pozostałych wierzycieli.

Jak wynika z oświadczenia syndyka, w dacie upadłości nie było na koncie

powoda żadnych środków, zaś do częściowego zaspokojenia pozostałych

wierzycieli, którzy uczestniczyli w postępowaniu upadłościowym doszło wyłącznie

na skutek sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego. Postępowanie upadłościowe do

tej pory nie zostało zakończone, dlatego – zdaniem Sądu Apelacyjnego – dowolne

było ustalenie przez Sąd pierwszej instancji, że wierzyciele na rzecz których

komornik dokonał zajęcia rachunków bankowych powoda zostaliby zaspokojeni

w takiej wysokości jak zostało to przedstawione na podstawie teoretycznych

wyliczeń syndyka dokonanych na żądanie sądu. Gdyby w masie upadłości znalazły

się środki wyegzekwowane przez komornika inaczej z pewnością przedstawiałby

się plan podziału funduszy masy upadłości, więc w ocenie Sądu Apelacyjnego brak

jest racjonalnych podstaw do uznania, że wierzytelności te zostałyby zaspokojone

w 59,28%.

Mając na względzie, że w czasie powstania szkody obowiązywał jeszcze art.

769 k.p.c. Sad Apelacyjny uznał, że na podstawie tego przepisu w związku z art. 23

ustawy o komornikach sądowych, komornik solidarnie ze Skarbem Państwa

obowiązani są do naprawienia szkody. Odpowiedzialność „E.” S.A., ograniczona do

6

sumy ubezpieczenia, na jaką opiewała umowa ubezpieczenia pozwanej E.G.,

znajduje swoje źródło w treści art. 822 k.c.

Zastępując słowa „Sąd Rejonowy w N.” słowami „Prezes Sądu Rejonowego

w N.” Sąd Apelacyjny miał na względzie, że Skarb Państwa w myśl art. 38 w zw. z

art. 33 k.c. działa poprzez swoje organy, zaś organem uprawnionym do

reprezentacji Sądu Rejonowego jest Prezes tego Sądu (art. 21 § 1 pkt 1 ustawy z

dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych).

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany Skarb

Państwa zastępowany przez Główny Urząd Prokuratorii Generalnej Skarbu

Państwa zarzucił naruszenie art. 361 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że na ustalenie wysokości szkody nie ma wpływu

wysokość korzyści, jaką powód uzyskał w wyniku zdarzenia wyrządzającego

szkodę i tym samym mylne zrozumienie i zastosowanie zasady pełnego

odszkodowania oraz poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu, polegające

na zaprzeczeniu związku między ustalonym faktem zmniejszenia się zobowiązań

powoda a określoną w art. 361 § 2 k.c. wysokością poniesionej przez niego straty.

W skardze kasacyjnej zarzucono także naruszenie przepisów postępowania – art.

67 § 2 k.p.c., poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie uprawnionym do

reprezentowania Skarbu Państwa jest wyłącznie Prezes Sądu Rejonowego w N.,

które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a nawet może

stanowić przyczynę nieważności postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Szkoda poniesiona przez powoda na skutek bezprawnej egzekucji

przeprowadzonej przez komornika na rzecz niektórych tylko wierzycieli ma dość

szczególny charakter. Nie ulega wątpliwości, że egzekucji dokonano w granicach

ustalonych tytułami wykonawczymi zobowiązań dłużnika i w jej wyniku dług wygasł.

W konkretnym przypadku istota szkody polega na tym, że powód na skutek

bezprawnego działania komornika został pozbawiony możliwości zaspokojenia

wszystkich swoich wierzycieli w stopniu wynikającym z prawa upadłościowego.

Wierzyciele na rzecz których pozwana Komornik E.G. wyegzekwowała łącznie

kwotę 867.360,34 zł otrzymali więcej, niż mogliby otrzymać w wyniku postępowania

7

upadłościowego, zaś powodowi zostało mniej na zaspokojenie innych wierzycieli.

Uszczuplenie kwoty dla innych wierzycieli stanowi szkodę powoda.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego cała wyegzekwowana kwota

867.360,34 zł nie jest szkodą, gdyż, gdyby nie przeprowadzono egzekucji,

wierzyciele na rzecz których kwotę tę wyegzekwowano i tak otrzymaliby część

swoich należności w postępowaniu upadłościowym. Oczywiście Sąd Apelacyjny

ma rację, że przesłanką uzyskania zaspokojenia byłoby zgłoszenie wierzytelności

w toku postępowania upadłościowego i umieszczenie ich na liście wierzytelności.

Jednakże biorąc pod uwagę zasady doświadczenia życiowego, nieprawdopodobne

jest, aby wierzyciele, których zaspokoił komornik, przy braku zaspokojenia nie

zgłosiliby swoich wierzytelności do postępowania upadłościowego.

Nieprawdopodobna jest bowiem sytuacja, w której wierzyciele mając świadomość,

że w masie upadłości znajduje się znaczny majątek, nie chcieliby uzyskać

zaspokojenia.

Szkodą poniesioną przez powoda jest różnica między wyegzekwowaną

przez komornika kwotą 867.360,34 zł, a kwotą którą wierzyciele egzekwujący

otrzymaliby w postępowaniu upadłościowym. Ustalenie tej ostatniej kwoty na

podstawie dowodów przedłożonych przez strony i zasad doświadczenia życiowego

było rzeczą Sądu meriti. Ponieważ Sąd Apelacyjny tego ustalenia nie poczynił,

uznać należy za zasadny zarzut skargi kasacyjnej co do naruszenia art. 361 § 2

k.c.

Usprawiedliwiony jest także zarzut naruszenia art. 67 § 2 k.p.c. Skarb

Państwa jako osoba prawna nie ma swoich własnych organów. Stosownie do art.

67 § 2 k.p.c. za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej

jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie

lub organ jednostki nadrzędnej.

W konkretnej sprawie problem wynika z tego, że odpowiedzialność Skarbu

Państwa na podstawie art. 769 k.p.c. (obecnie na podstawie art. 23 ust. 3 ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji) wiąże się nie z działalnością państwowej

jednostki organizacyjnej, ale z działalnością komornika, który nie należy do

stationes fisci. Trzeba więc poszukiwać istniejących związków między komornikiem

8

a jednostkami organizacyjnymi Skarbu Państwa. Komornik działa przy sądzie

rejonowym (art. 1 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji), a czynności

nadzorcze w stosunku do niego podzielone są między prezesów sądów

rejonowych, okręgowych i apelacyjnych i Ministra Sprawiedliwości. Biorąc pod

uwagę treść art. 67 § 2 k.p.c. można uznać, że w sprawach dotyczących solidarnej

odpowiedzialności Skarbu Państwa z komornikiem czynności procesowe powinien

podejmować za Skarb Państwa organ sądu.

Stosownie do art. 22 § 3 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych

prezes sądu okręgowego wykonuje czynności administracji sądowej w stosunku do

sądów rejonowych na obszarze właściwości sądu okręgowego oraz sprawuje

nadzór - nad działalnością tych sądów. Wydaje się więc, że prezes sądu

okręgowego jest właściwym organem do podejmowania czynności za Skarb

Państwa w tego rodzaju sprawach. Tak też wynika z przeważającej praktyki Sądu

Najwyższego (np. wyroki z 16 maja 2002 r., IV CKN 1061/00 (niepubl.),

z 4 września 2002 r., I CKN 926/00 (MOP 2002, nr 19 s. 68), z 27 listopada

2002 r., I CKN 1309/00 (OSNC 2004 nr 1, poz. 12), z 21 listopada 2003 r., V CK

56/03 (MOP 2006, nr 11, s. 598), z 25 listopada 2003 r., II CK 280/02 (LEX nr

82264), z 6 lutego 2004 r., II CK 401/02 (niepubl.), z 9 września 2004 r., II CK

510/03 (niepubl.), z 19 października 2005 r., V CK 213/05 (LEX nr 187070),

z 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 62/06 (LEX nr 191171).

Z powyższych względów na mocy art. 39815

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.