I PK 6/07

Wyrok z dnia 5 czerwca 2007 r.

I PK 6/07

1. Przepis art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie mógł stanowić podstawy

orzeczenia sądowego od daty ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 1 września 2006 r., SK 14/05 (Dz.U. Nr 164, poz. 1166; OTK-A 2006 nr 8,

poz. 97), mimo odroczenia utraty mocy obowiązującej tego przepisu.

2. Skład orzekający Sądu Najwyższego przestaje być związany zasadą

prawną, gdy w wyniku ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego przepis,

którego dotyczy ta zasada, traci domniemanie zgodności z Konstytucją RP.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Zbigniew Myszka, Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 czerwca

2007 r. sprawy z powództwa Leona C. przeciwko Kompanii Węglowej SA w K. Od-

działowi Kopalni Węgla Kamiennego „J.” w R. o zadośćuczynienie, na skutek skargi

kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Gliwicach Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku z dnia 21 września 2006 r.

[...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe-

go w Rybniku z 6 czerwca 2006 r. [...] i przekazał sprawę temu Sądowi Rejonowemu

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powód Leon C. wniósł o zasądzenie od Kompanii Węglowej SA w K. Oddziału

Kopalni Węgla Kamiennego „J.” w R. kwoty 40.000 zł wraz z odsetkami tytułem za-

dośćuczynienia.

W odpowiedzi na pozew pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości.

Pozwana przyznała, iż 17 lutego 2005 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny

w R. wydał decyzję stwierdzającą chorobę zawodową powoda, której wystąpienie

2

pozostaje w bezpośrednim związku z narażeniem na działanie pyłów zwłókniających,

co łączyło się z wykonywaniem pracy przez powoda u pozwanej. Skoro powód za-

przestał pracy w 1988 r. to należy stwierdzić, że od daty występowania zdarzeń na-

rażających powoda na zachorowanie minęło więcej niż 10 lat. Dlatego na mocy art.

442 § 1 k.c., powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r.,

III CZP 84/05, pozwana podniosła zarzut przedawnienia.

Wyrokiem z dnia 6 czerwca 2006 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Rybniku oddalił powództwo. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był

zatrudniony kolejno jako robotnik pod ziemią, młodszy górnik i górnik w kopalni „J.”

od 26 stycznia 1962 r. do 16 lutego 1988 r. kiedy to przeszedł na emeryturę. Decyzją

z dnia 17 lutego 2005 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. stwierdził,

że u powoda występuje choroba zawodowa - pylica płuc, wymieniona w pozycji 2

wykazu chorób zawodowych stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Mini-

strów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz.

294 ze zm.). Jak wynika z decyzji tego Inspektora, wystąpienie choroby pozostaje w

bezpośrednim związku z narażeniem na działanie pyłów zwłókniających, co łączyło

się z wykonywaniem pracy przez powoda u pozwanej. W dniu 8 czerwca 2005 r. lekarz

orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, iż uszczerbek na zdrowiu powoda wy-

nosi 30 % i w oparciu o to orzeczenie Zakład Ubezpieczeń Społecznych w R. wydał decy-

zję, w której ustalił prawo powoda do jednorazowego odszkodowania w wysokości 12.360 zł.

Sąd Rejonowy uznał, że poza sporem pozostaje, że dnia 17 lutego 2005 r. Pań-

stwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. wydał decyzję stwierdzającą chorobę zawodo-

wą u powoda, jednakże nastąpiło to 18 lat od dnia rozwiązania stosunku pracy. Dlatego też,

podzielając w pełni stanowisko całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale

z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP 84/05, iż „roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło

zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.) bez względu na to, kiedy

szkoda powstała lub się ujawniła”, Sąd Rejonowy oddalił powództwo.

Powód w apelacji zaskarżył powyższy wyrok w całości.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gliwicach - Ośrodek Zamiej-

scowy w Rybniku oddalił apelację wyrokiem z dnia 21 września 2006 r. [...]. Sąd Okręgowy

stwierdził, że apelacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Sąd pierwszej instancji prze-

prowadził szczegółowe postępowanie dowodowe i wydał orzeczenie odpowiadające prawu.

Poza sporem jest, iż powód zaprzestał pracy w 1988 r., zaś choroba zawodowa została u

3

niego stwierdzona przez Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w R. w dniu 17

lutego 2005 r., tj. po upływie 18 lat. Sąd Okręgowy „w całej rozciągłości” podzielił sta-

nowisko jakie zawarł Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP

84/05, a na które powołał się Sąd Rejonowy w uzasadnieniu swojego wyroku.

Od powyższego wyroku powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył

wyrok Sądu Okręgowego w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego,

tj. art. 442 § 1 k.c., przez błędną jego wykładnię wynikającą z przyjęcia, że roszcze-

nie powoda uległo przedawnieniu z upływem dziesięcioletniego okresu wskazanego

w zdaniu drugim tego przepisu liczonego od dnia ustania narażenia na działanie

czynników powodujących powstanie choroby zawodowej, podczas gdy przepis art.

442 § 1 k.c. zdanie drugie w swej treści ograniczającej możliwość dochodzenia rosz-

czeń po upływie lat dziesięciu od daty zdarzenia jest przepisem niezgodnym z art. 2,

art. 64 ust. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem przy

uwzględnieniu zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji wynikającej

z art. 8 ust. 2 Konstytucji nie powinien być uwzględniony przy ocenie czy roszczenie

powoda uległo przedawnieniu; a także art. 5 k.c., przez jego pominięcie i błędne nie-

zastosowanie przy ocenie zarzutu strony pozwanej co do przedawnienia roszczenia

powoda, w sytuacji kiedy zarzut ten pozostawał w wyraźnej sprzeczności z zasadami

współżycia społecznego oraz podstawowymi zasadami porządku prawnego w demo-

kratycznym państwie prawnym, a w szczególności zasadą sprawiedliwości społecz-

nej (art. 2 Konstytucji) oraz prawem do wynagrodzenia szkody i dochodzenia swych

praw na drodze sądowej (art. 77 Konstytucji), przy uwzględnieniu równości praw (art.

32 i 64 ust. 2 Konstytucji ). Wskazując na powyższe podstawy wniesiono o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi drugiej instancji przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego jako

części kosztów procesu lub o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu

pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Są-

dowi pierwszej instancji przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego

oraz kasacyjnego jako części kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Sąd Okręgowy, podobnie jak

Sąd pierwszej instancji, uwzględnił zarzut przedawnienia roszczenia powoda o za-

4

dośćuczynienie, podzieliwszy pogląd wyrażony w uchwale pełnego składu Izby Cy-

wilnej Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP 84/05 (OSNC 2006 nr 7-8,

poz. 114). W uchwale tej Sąd Najwyższy przyjął, że roszczenie o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się z upływem lat dziesięciu od

dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 442 § 1 zdanie drugie

k.c.), bez względu na to, kiedy szkoda powstała lub się ujawniła. W rozpoznawanej

sprawie powód dochodzi od byłego pracodawcy na podstawie przepisów prawa cy-

wilnego zadośćuczynienia z tytułu rozstroju zdrowia w postaci choroby zawodowej

wywołanej przez warunki pracy, przy czym zatrudnienie, a zatem narażenie na czyn-

niki chorobotwórcze, ustało 16 lutego 1988 r. Za zdarzenie wyrządzające szkodę w

rozumieniu art. 442 § 1 k.c. - co do tego nie ma sporu - winno być uznane narażenie

na wpływ czynników chorobotwórczych w toku wykonywania pracy, co sprawia, że

termin biegu przedawnienia należy liczyć od dnia rozwiązania stosunku pracy, cho-

ciaż choroba zawodowa została stwierdzona dopiero w 2005 r. W uchwale z 17 lute-

go 2006 r. Sąd Najwyższy dostrzegając wątpliwości, jakie może budzić przyjęty po-

gląd „w aspekcie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości”, uznał - między innymi - że

niekorzystnym skutkom przewidzianym w art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. można za-

pobiec przez zastosowanie klauzuli nadużycia prawa podmiotowego z art. 5 k.c. Sąd

Okręgowy nie rozważał podniesionego zarzutu przedawnienia w tej płaszczyźnie,

chociaż okoliczności sprawy winny były go do tego skłonić. Zarzut przedawnienia

został bowiem zgłoszony wobec roszczenia powstałego na skutek wystąpienia

szkody na osobie a ten rodzaj szkody w prawie cywilnym i w prawie konstytucyjnym

ma szczególny wymiar. Zarzut podniósł pracodawca będący dużym organizmem go-

spodarczym przeciwko swemu długoletniemu pracownikowi. Powód świadczył ciężką

pracę górnika przez 26 lat. Już tylko nierozważenie podniesionego zarzutu przedaw-

nienia w aspekcie jego zgodności z zasadami współżycia społecznego powoduje

konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w efekcie uznania za zasadną podsta-

wy skargi odnoszącej się do art. 5 k.c.

Poza tą kwestią, na tle okoliczności rozpoznawanej sprawy wyłoniły się istotne

zagadnienia prawne wymagające rozważenia. U podstaw zaskarżonego wyroku legł

pogląd wyrażony w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego odno-

szący się do wykładni art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. Uchwała podjęta w takim skła-

dzie ma moc zasady prawnej (art.61 § 6 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), wiąże zatem składy orzekające Izby

5

Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego w tym

sensie, że jeżeli którykolwiek skład zamierzałby odstąpić od zasady prawnej uchwa-

lonej w Izbie Cywilnej winien wystąpić o podjęcie uchwały przez obie Izby (art. 62 § 3

tejże ustawy). Sąd Okręgowy orzekał jednak już po wydaniu wyroku przez Trybunał

Konstytucyjny, w którym przyjęto, że art. 442 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego

przez to, że pozbawia pokrzywdzonego możliwości dochodzenia odszkodowania za

szkodę na osobie, która ujawniła się po upływie lat dziesięciu od wystąpienia zdarze-

nia wyrządzającego szkodę, jest niezgodny z art. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji Rze-

czypospolitej Polskiej (wyrok z dnia 1 września 2006 r., SK 14/05 OTK-A 2006, nr 8,

poz. 97). Zgodnie z punktem II podpunkt 1 tego wyroku, art. 442 § 1 zdanie drugie

k.c. w części, do której odnosi się stwierdzona w punkcie I niezgodność z Konstytu-

cją (to znaczy w zakresie szkód na osobie), traci moc obowiązującą 1 stycznia 2008

r. Przed upływem tego terminu, 10 sierpnia 2007 r., wejdzie w życie nowelizacja Ko-

deksu cywilnego dokonana ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy - Ko-

deks cywilny (Dz.U. Nr 80, poz. 538). Ustawą tą został wprowadzony do Kodeksu

cywilnego art. 4421

, a art. 442 został uchylony. W paragrafie 1 artykułu 4421

utrzy-

mano dotychczasowe rozwiązania w zakresie długości i sposobu liczenia biegu ter-

minów przedawnienia zawarte w art. 442 § 1. W myśl nowego przepisu, roszczenia o

naprawienie szkody z deliktu przedawniają się z upływem trzech lat od dnia, w któ-

rym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej napra-

wienia (termin liczony a tempore scientiae), jednakże (tak jak w dotychczasowym

zdaniu drugim art. 442 § 1) termin przedawnienia nie może być dłuższy niż lat dzie-

sięć od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (termin liczony a

tempore facti). Natomiast zgodnie z nowym przepisem art. 4421

§ 3 k.c., w razie wy-

rządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może zakończyć się wcześniej niż z

upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o

osobie obowiązanej do jej naprawienia (co oznacza powrót do reguły liczenia terminu

a tempore scientiae). Ustawą nowelizującą został ponadto wydłużony z 10 do 20 lat

termin przedawnienia roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej na skutek prze-

stępstwa liczony od dnia jego popełnienia (art. 4421

§ 2 k.c.).

Istotne znaczenie dla oceny zasadności rozpoznawanej skargi ma jednak pro-

blem skutku wyroku Trybunału Konstytucyjnego dla orzeczenia w kwestii podniesio-

nego zarzutu przedawnienia. W dniu wydania zaskarżonego wyroku art. 442 § 1

zdanie drugie k.c. miał moc obowiązującą, chociaż w sposób niepodważalny stwier-

6

dzona została jego niezgodność z Konstytucją. W opinii Sądu Najwyższego w skła-

dzie rozpoznającym tę sprawę mimo odroczenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty

mocy obowiązującej przepisu art. 442 § 1 zdanie drugie k.c., przepis ten nie mógł

stanowić podstawy orzeczenia. Orzeczenia sądowe nie mogą bowiem opierać się na

prawie, co do którego stwierdzona została niezgodność z Konstytucją. Takie stano-

wisko Sąd Najwyższy zajmował już wielokrotnie (por. np. wyrok z 23 stycznia 2007 r.,

III PK 96/06, niepublikowany, wydany również na tle problemu wynikającego z wyro-

ku Trybunału Konstytucyjnego z 1 września 2006 r.). Nie można zaakceptować sytu-

acji, w której na skutek wydania orzeczenia opartego o prawo niezgodne z Konstytu-

cją, postępowanie sądowe niemal natychmiast po jego zakończeniu musiałoby zo-

stać wznowione na podstawie art. 4011

k.p.c. Zdaniem Sądu Najwyższego wydanie

orzeczenia ze świadomością, iż jest ono obarczone wadą prowadzącą do konieczno-

ści wznowienia postępowania naruszałoby konstytucyjnie gwarantowane prawo do

sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Takie postępowanie nie byłoby zrozumiałe i kłóciłoby

się z nakazem sprawiedliwego, rzetelnego rozpoznania sprawy i udzielenia należnej

każdemu efektywnej ochrony prawnej. Rozważania te prowadzą do wniosku, że Sąd

Okręgowy nieuwzględniwszy stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodno-

ści z Konstytucją art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. w części odnoszącej się do szkód na

osobie naruszył ten przepis. Trzeba przy tym dodać, że wyrok Trybunału Konstytu-

cyjnego z 1 września 2006 r. uchylił związanie Sądu Najwyższego zasadą prawną

wynikającą z uchwały z dnia 17 lutego 2006 r. Mimo odroczenia utraty mocy obowią-

zującej przez przepis, którego wykładni dotyczyła zasada prawna, wyrok Trybunału

Konstytucyjnego stworzył nowy stan prawny. Związanie wykładnią ustępuje w razie

odjęcia przepisowi prawnemu domniemania jego zgodności z Konstytucją. W tym

wyraża się prymat Konstytucji nad ustawami, który - co oczywiste - Sąd Najwyższy

respektuje.

Z tych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu

do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

========================================