III CSK 407/06

Sygn. akt III CSK 407/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa Banku […]

przeciwko PBP "P."

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 kwietnia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz

powódki 3.600 zł. tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka Bank […] domagała się wydania nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym zasądzającego na jej rzecz od pozwanej PBP „P." kwotę 3.800.000,00

zł wraz z odsetkami od dnia wytoczenia powództwa, z zastrzeżeniem, że pozwanej

będzie przysługiwało prawo do powołania się na ograniczenie odpowiedzialności w

toku postępowania egzekucyjnego do nieruchomości położonej w P., dla której Sąd

Rejonowy w P. prowadzi księgę wieczystą KW nr […].

Sąd Okręgowy w K. nakazem zapłaty z dnia 19 kwietnia 2005 r. zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 3.800.000,00 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 12 kwietnia 2005 r. i orzekł o kosztach postępowania, a po rozpoznaniu

zarzutów, wyrokiem z dnia 8 listopada 2005 r. utrzymał nakaz zapłaty w mocy,

zastrzegając na rzecz pozwanej prawo do powoływania się na ograniczenie

odpowiedzialności w toku postępowania egzekucyjnego zgodnie z żądaniem

pozwu. Sąd Okręgowy ustalił, że na podstawie umowy kredytowej nr 166/2000 z

dnia 1 grudnia 2000 r. powódka udzieliła pozwanej kredytu w wysokości

3.800.000,00 zł. W celu zabezpieczenia spłaty kredytu „M.” Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością w P. ustanowiła hipotekę kaucyjną do kwoty 3.800.000,00 zł na

nieruchomości położonej w P., stanowiącej jej własność. Umową z dnia 22 lutego

2001 r., zawartą w formie aktu notarialnego, własność obciążonej nieruchomości

została przeniesiona na pozwaną jako aport na pokrycie udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym, objętych przez Spółkę „M”. W związku z

brakiem spłaty należności wynikającej z umowy kredytowej i bezskuteczności

egzekucji w stosunku do pozwanej Spółki na podstawie bankowego tytułu

egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, powódka wystąpiła z

żądaniem zapłaty przeciwko tej Spółce jako dłużnikowi rzeczowemu.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za usprawiedliwione. Nie podzielił zarzutów

pozwanej, która podnosiła, że w momencie wnoszenia aportu w postaci

przedmiotowej nieruchomości przez Spółkę „M.” chroniła ją rękojmia wiary

publicznej ksiąg wieczystych, oraz że w tym czasie hipoteka nie była jeszcze

wpisana w księdze wieczystej. Wskazał, że akty notarialne ustanawiające hipotekę

3

zostały złożone w Sądzie Rejonowym w P. Wydziale Ksiąg Wieczystych w dniu 4

grudnia 2000 r. W umowie z dnia 22 lutego 2001 r., przenoszącej własność

nieruchomości w związku z wniesieniem jej jako aportu, stan obciążeń lub

ograniczeń nieruchomości nie został opisany. Pozwala to przyjąć, że pozwana nie

dochowała w tym zakresie należytej staranności (art. 355 § 2 k.c.). Nie

kwestionowała też ona prawidłowości wpisu hipoteki po jego dokonaniu. W tych

okolicznościach nie może skutecznie powoływać się na rękojmię wiary publicznej

ksiąg wieczystych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2006 r. oddalił apelację

pozwanej, podzielając w całej rozciągłości ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny wskazał, że dokonanie wpisu hipoteki stwarza

domniemanie, że prawo to jest zgodne z rzeczywistym stanem prawnym.

Domniemanie to, wynikające z art. 3 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i

hipotece, jest domniemaniem wzruszalnym i może być obalone przez

przeprowadzenie dowodu przeciwnego albo w procesie o uzgodnienie stanu

ujawnionego w księdze z rzeczywistym stanem prawnym, albo w każdym innym

postępowaniu jako przesłanka rozstrzygnięcia. Obalenie tego domniemania nie

może jednak nastąpić przez podniesienie takich zarzutów, które zainteresowany

mógł podnieść w postępowaniu o wpis do księgi wieczystej. Kwestionowanie

dokonania wpisu hipoteki w sposób, jaki czyni to pozwana (powołując się na to, że

w chwili wpisu ustanawiającego hipotekę nie była już właścicielem nieruchomości)

było możliwe w apelacji od orzeczenia o wpisie (art. 62610

k.p.c.). Postawienie tego

zarzutu w rozpoznawanej sprawie stanowi niedopuszczalną polemikę

z prawomocnym orzeczeniem sądu wydanym w postępowaniu

wieczystoksięgowym.

Odnosząc się do zarzutu pozwanej wskazującego na to, że chroniła ją

rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, Sąd Apelacyjny wskazał na art. 8

ustawy o księgach wieczystych i hipotece, wyłączający działanie rękojmi w razie

dokonania - jak miało to miejsce w konkretnym stanie faktycznym - wzmianki

o wniosku. Pozwana nie dopełniła podstawowych aktów staranności w celu

zbadania stanu prawnego nieruchomości. W tej sytuacji nie może zasłaniać się

4

twierdzeniem, że w dacie nabycia własności nieruchomości nie wiedziała o jej

obciążeniu.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił również zarzutu naruszenia art. 177 § 1

k.p.c., stwierdzając, że zawieszenie postępowania nie jest uzasadnione w sytuacji,

gdy pozwana może podnosić zarzuty zmierzające do obalenia domniemania

zgodności wpisu hipoteki z prawem tym w postępowaniu.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§

1 k.p.c. pozwana - w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego - zarzuciła

błędną wykładnię:

 art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst

jedn.: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej: „u.k.w.h."), przez

przyjęcie, że sąd jest związany domniemaniem prawnym, jakie tworzy wpis

hipoteki do księgi wieczystej i z tego powodu nie może oceniać

prawidłowości tego wpisu, gdy tymczasem w orzecznictwie i w doktrynie

przyjęte jest, że domniemanie takie ma charakter wzruszalny i dlatego sąd

na zarzut strony winien ocenić, czy rzeczywiście występują przesłanki, które

mogą podważyć dokonany wpis w księdze wieczystej;

 art. 3 u.k.w.h. przez przyjęcie, że po uprawomocnieniu się orzeczenia sądu

o wpisie hipoteki do księgi wieczystej nie istnieją już żadne możliwości

kwestionowania takiego wpisu, podczas gdy prawidłowo należy przyjąć, że

wpis taki nie konwaliduje jego wadliwej podstawy i dlatego podważenie

takiego wpisu może nastąpić w każdym czasie;

 art. 8 u.k.w.h. przez przyjęcie, że wzmianka o złożeniu wniosku o wpis

hipoteki wyłącza po stronie pozwanej dobrą wiarę powodując

w konsekwencji to, że hipoteka, której wpis do księgi wieczystej nastąpił po

przeniesieniu własności przez pozwaną spółkę obciąża przedmiotową

nieruchomość mimo braku na to zgody z jej strony, podczas gdy

w rzeczywistości dobra czy zła wiara nabywcy nieruchomości nie ma

żadnego znaczenia dla sfery praw nabytych przez pozwaną spółkę, a samo

obciążenie takiej nieruchomości hipoteką w okolicznościach sprawy jest

niedopuszczalne i nieskuteczne.

5

Drugą podstawę skargi kasacyjnej pozwana wypełniła zarzutami naruszenia:

 art. 177 § 1 pkt 1 w zw. z art. 391 k.p.c. przez błędne przyjęcie za

uzasadnioną odmowę zawieszenia przedmiotowego postępowania do czasu

prawomocnego rozstrzygnięcia postępowania z powództwa pozwanego

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie tej drugiej kwestii przesądza o zasadności

powództwa w niniejszej sprawie;

 art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez bezkrytyczną akceptację

i dowolną ocenę materiału dowodowego zebranego w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym i poczynionych na tej podstawie ustaleń faktycznych

poprzez nieuzasadnione przyjęcie przez sąd, że nie może on badać

skuteczności wpisu w księdze wieczystej z uwagi na niedopuszczalność

podważenia takiego domniemania.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne pozwana wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w K. przez

oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 3 u.k.w.h. domniemywa się, że prawo jawne z księgi

wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, natomiast prawo

wykreślone nie istnieje. Domniemanie powyższe określane jest mianem

domniemania wiarygodności ksiąg wieczystych. Stanowi ono konsekwencję zasady

jawności formalnej ksiąg wieczystych. Wyjaśniając istotę domniemania

wiarygodności ksiąg wieczystych Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku

z dnia 21 lipca 2004 r. (SK 57/03, OTK-A 2004, nr 7, poz. 69) wskazał, że wyraża

ono jedną z fundamentalnych zasad prawa wieczystkosięgowego, która jakkolwiek

nie stanowi elementu instytucji rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, to

w istotny sposób ją uzupełnia, tworząc spójny system materialnego prawa ksiąg

wieczystych. Zasada ta wprowadza także wyjątek od ogólnej zasady prawa

6

cywilnego, zgodnie z którą nikt nie może przenieść na innego więcej praw, niż mu

przysługuje. Trybunał podkreślił, że domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym

stanem prawnym prowadzi do odwrócenia reguł dowodowych, albowiem jego

wprowadzenie oznacza, iż nie jest w tym wypadku konieczne wykazanie

prawdziwości wpisu przez osobę, która ma w tym interes prawny, ale wykazanie

przez stronę przeciwną niezgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym.

W konsekwencji opowiedział się za dopuszczalnością obalenia domniemania z art.

3 u.k.w.h. zarówno w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym, jak i w każdym innym postępowaniu, w którym

ocena prawidłowości wpisu ma dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd powyższy można uznać za

utrwalony, przy czym stojąc na jego gruncie Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał,

że domniemanie z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. można obalić wszelkimi dostępnymi środki

dowodowymi (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 grudnia 1993 r., I CRN

202/93, nie publ.; z dnia 6 grudnia 2000 r., III CKN 325/00 nie publ.; z dnia

21 marca 2001 r., III CKN 325/00 nie publ.; z dnia 5 kwietnia 2006 r., IV CSK

177/05, nie publ.).

Według skarżącej, Sąd Apelacyjny dokonał wadliwej wykładni art. 3 u.k.w.h.,

gdyż - wbrew utrwalonemu odmiennemu stanowisku judykatury - w istocie uznał, że

określone tym przepisem domniemanie wynikające z wpisu hipoteki

w rozpoznawanej sprawie nie może zostać wzruszone. Tak skonstruowane zarzuty

naruszenia wymienionego przepisu trzeba uznać za bezzasadne. Sąd Apelacyjny

nie zinterpretował art. 3 u.k.w.h. w przypisywany mu przez skarżącą sposób.

Wskazał bowiem wyraźnie, że domniemanie, które statuuje ten przepis, ma

charakter wzruszalny i może być obalone nie tylko w postępowaniu o uzgodnienie

stanu ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, ale

w każdym innym postępowaniu jako przesłanka rozstrzygnięcia (str. 5 uzasadnienia

- k. 269).

Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, że zasadniczą przesłanką

negatywnej oceny próby obalenia przez pozwaną domniemania z art. 3 u.k.w.h.

było uznanie przez Sąd drugiej instancji, że próba ta podjęta została przy pomocy

7

nieadekwatnych środków, tj. zarzutów, twierdzeń i dowodów, które mogą być

podnoszone jedynie w postępowaniu wieczystoksięgowym. W świetle

przytoczonego wyżej stanowiska judykatury pogląd ten niewątpliwie budzi

zastrzeżenia. Mógłby on jednak zostać zweryfikowany w toku kontroli kasacyjnej -

stosownie do dyspozycji art. 39813

§ 1 k.p.c. - jedynie w przypadku sformułowania

przeciwko niemu zarzutu, czego skarżąca nie uczyniła.

Nieuzasadniony okazał się również zarzut naruszenia art. 8 u.k.w.h. Przepis

ten stanowi, że wzmianka o wniosku wyłącza rękojmię wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Wynika z niego, że wyłączenie rękojmi wchodzi w rachubę jedynie

w takim przypadku, kiedy może ona działać, a więc wtedy, gdy zachodzi

niezgodność między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym (art. 5 u.k.w.h.). Nie ma takiej

niezgodności w razie niewpisania hipoteki do księgi wieczystej, ponieważ - zgodnie

z art. 67 u.k.w.h. - bez takiego wpisu prawo to nie powstaje (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2004 r., III CK 244/02, nie publ.).

Wadliwe zastosowanie art. 8 u.kw.h. nie może uzasadniać zarzutu jego błędnej

wykładni.

Nie można uznać za usprawiedliwioną również drugiej podstawy kasacyjnej.

Zgodnie z art. 177 § 1 k.p.c. zawieszenie postępowania ma charakter

fakultatywny. Nie oznacza to pozostawienia sądowi decyzji w tym przedmiocie do

dowolnego uznania, lecz obowiązek rozważenia wszystkich okoliczności i oceny,

czy zawieszenie postępowania jest w danej sytuacji celowe. Zawieszenie

postępowania może okazać się konieczne, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od

rozstrzygnięcia innej sprawy cywilnej. W rozpoznawanej sprawie sytuacja taka - jak

prawidłowo ocenił to Sąd Apelacyjny - nie wystąpiła. Wytoczenie powództwa

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym nie uzasadnia zawieszenia

postępowania w sprawie o zapłatę wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, w której

podniesione zostały zarzuty podważające domniemanie wiarygodności ksiąg

wieczystych. W takim przypadku zawieszenie postępowania nie byłoby celowe

i spowodować mogłoby jedynie jego przewlekłość.

8

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 w zw. z art. 382 k.p.c. należy ocenić jako

oczywiście chybiony. Skarżąca nie dostrzegła, że w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym wyłączona została możliwość kwestionowania ustalenia faktów oraz

oceny dowodów. Wynika to z treści art. 3983

§ 3 k.p.c.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, uznając obie podstawy

kasacyjne za nieusprawiedliwione, orzekł, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

kg