III CZP 53/07

Uchwała z dnia 6 czerwca 2007 r., III CZP 53/07

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marcina P. o uchylenie się od skutków

prawnych, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 6

czerwca 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we

Włocławku postanowieniem z dnia 15 marca 2007 r.:

"Czy podlega odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z

art. 13 § 2 k.p.c. wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych

niezachowania terminu do odrzucenia spadku, gdy został on już złożony w

postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku zakończonym wydaniem

postanowienia stwierdzającego nabycie przy braku rozstrzygnięcia

zatwierdzającego lub oddalającego ten wniosek?"

podjął uchwałę:

Brak rozstrzygnięcia w zakończonym prawomocnie postępowaniu o

stwierdzenie nabycia spadku żądania spadkobiercy w przedmiocie

zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do

odrzucenia spadku nie uzasadnia odrzucenia ponownie złożonego w tym

przedmiocie wniosku.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Rypinie postanowieniem z dnia 20 grudnia 2005 r. stwierdził,

że spadek po zmarłej Krystynie P. nabył w całości z mocy ustawy jej syn Marcin P.

W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku Marcin P. złożył pisemne

oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do

odrzucenia spadku oraz oświadczenie o odrzuceniu spadku, a Sąd Rejonowy nie

wydał orzeczenia o zatwierdzeniu lub odmowie zatwierdzenia uchylenia się od

skutków prawnych niezachowania terminu.

Postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie zostało zaskarżone. Po jego

uprawomocnieniu się Marcin P., powołując się na te same okoliczności, wystąpił

ponownie z wnioskiem o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych

niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłej

Krystynie P. Złożył też oświadczenie, że spadek odrzuca. Sąd Rejonowy w Rypinie

postanowieniem z dnia 19 października 2006 r. wniosek ten oddalił, uznając, że

niezłożenie w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku nie było spowodowane

błędem.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy we Włocławku powziął

poważne wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym o treści

przytoczonej na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku jest nieodwołalne (art.

1018 § 2 k.c.). Surowość tej zasady łagodzi konstrukcja przewidziana w art. 1019

k.c.; spadkobierca, który złożył oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku

pod wpływem błędu bądź groźby, może uchylić się od skutków prawnych tego

oświadczenia przed sądem, przy czym powinien on jednocześnie oświadczyć, czy i

jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Uchylenie się wymaga zatwierdzenia

przez sąd, podlega ono zatem jego merytorycznej kontroli, która jest prowadzona

na rozprawie (art. 690 § 1 k.p.c.) i obejmuje badanie, czy spełnione zostały

przesłanki uchylenia się, w szczególności wystąpienie błędu lub groźby,

okoliczności powstania tych wad oraz zachowania terminu uchylenia się

określonego w art. 88 § 2 k.c.

Zgodnie z art. 1019 § 2 k.c., konstrukcja uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku znajduje zastosowanie – co jest

istotne dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia prawnego – również

wtedy, gdy spadkobierca pod wpływem błędu bądź groźby nie złożył żadnego

oświadczenia w ustawowym terminie. W takim przypadku spadkobierca uchyla się,

rzecz jasna, nie od skutków prawnych swojego oświadczenia, ale od skutków

biernego zachowania się.

Sąd Okręgowy sprowadził swoje wątpliwości do kwestii, czy uchylenie się

przez spadkobiercę od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia

oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w toku postępowania o

stwierdzenie nabycia spadku sąd mógł potraktować jako przesłankę stwierdzenia

nabycia spadku i nie wypowiadać się o niej wprost w osobnym rozstrzygnięciu, czy

też ocena skuteczności tego uchylenia się stanowi przedmiot samodzielnej części

postępowania spadkowego i w związku z tym powinna być wyrażona w odrębnym

orzeczeniu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia ta nie była przedmiotem

rozważań.

Postępowanie w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku uregulowane zostało w rozdziale

10 działu IV tytułu II księgi II części I kodeksu postępowania cywilnego,

zatytułowanym „Inne sprawy spadkowe”. W ten sposób ustawodawca wyraźnie

odgraniczył to postępowanie od innych postępowań spadkowych

wyszczególnionych w rozdziałach 1-9, nadając mu przymiot samodzielnej sprawy

spadkowej. Samodzielność tę podkreślił przewidując w art. 690 § 2 k.p.c., że

skuteczne uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia, powodujące zmianę

kręgu osób, co do których nabycie spadku zostało już stwierdzone, stanowi

samoistną przesłankę dokonania z urzędu zmiany prawomocnego postanowienia o

stwierdzeniu nabycia spadku, niezależną od przesłanek określonych w art. 679 § 1

k.p.c.

Zwraca też uwagę brak przepisów szczególnych pozwalających rozstrzygnąć

wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o

przyjęciu lub o odrzuceniu spadku w ramach innych postępowań (spraw)

spadkowych. Tymczasem w odniesieniu do pewnych konkretnie wskazanych

kwestii – wyodrębnionych jako samodzielny przedmiot postępowania –

ustawodawca możliwość taką dopuścił (art. 640 § 2, art. 681 i 686 k.p.c.).

W świetle art. 690 § 2 k.p.c. nie ulega wątpliwości, że uchylenie się od

skutków prawnych oświadczenia może nastąpić po stwierdzeniu nabycia spadku, a

nawet – jak trafnie podkreśla się w piśmiennictwie – po dokonaniu działu spadku.

Również i ten argument wskazuje na samodzielność postępowania będącego

przedmiotem rozważań.

Dostrzeżona przez Sąd Okręgowy dopuszczalność połączenia w jednym

piśmie wszczynającym postępowanie wniosków inicjujących samodzielne części

postępowania, wynikająca z ogólnej zasady (art. 191 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.),

nie odbiera tym postępowaniom cech samoistności, gdyż w odniesieniu do każdego

przedmiotu tych postępowań konieczne jest podjęcie osobnego rozstrzygnięcia

(por. też § 86 ust. 4, § 100 ust. 2 i 3 oraz § 103 zarządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania

sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej, Dz.Urz. M.S. Nr

5, poz. 22 ze zm.).

Wyraźne wyodrębnienie przez ustawodawcę postępowania w przedmiocie

uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu

spadku jest zabiegiem celowym. Efektem wspomnianej kontroli tego uchylenia się,

przeprowadzanej przez sąd spadku, musi być rozstrzygnięcie pozytywne lub

negatywne w formie postanowienia (art. 516 k.p.c.). Wprawdzie art. 1019 § 3 k.c.

wspomina wprost jedynie o zatwierdzeniu uchylenia się, to jednak nie można

przyjąć, że w przypadku stwierdzenia braku przesłanek do wydania takiego

orzeczenia sąd może pozostawić rozpoznawaną sprawę bez rozstrzygnięcia.

Dopiero podjęcie orzeczenia, zarówno o treści pozytywnej, jak i negatywnej, usuwa

stan niepewności co do istnienia – w konkretnym stanie faktycznym – przesłanek

uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia lub niezachowania

terminu do jego złożenia. Konieczność wydania przez sąd postanowienia

zatwierdzającego wynika oczywiście stąd, że orzeczenie to przesądza skuteczność

uchylenia się (art. 1019 § 3 k.c.), ma ono zatem charakter konstytutywny. Pogląd

taki aprobowany jest w piśmiennictwie i nie wywołuje kontrowersji.

Konsekwencją przyjęcia powyższego zapatrywania musi być odrzucenie

dopuszczalności potraktowania kwestii uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku (skutków prawnych

niezachowania terminu) jako przesłanki orzeczenia stwierdzającego nabycie

spadku. Na marginesie warto przypomnieć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

utrwalił się pogląd, iż z powagi rzeczy osądzonej korzysta tylko rozstrzygnięcie o

żądaniu pozwu, nie rozciąga się zaś ona na przesłanki rozstrzygnięcia (por. m.in.

uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1971 r., II CR 287/71,

OSNCP 1972, nr 2, poz. 34 i z dnia 20 grudnia 2006 r., IV CSK 299/06, nie publ.

oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1987 r., III CZP 69/87, OSNCP

1989, nr 4, poz. 64). Zapatrywanie to odnosi się w pełni do postanowień wydanych

w postępowaniu nieprocesowym, orzekających co do istoty sprawy (art. 366 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Skoro przewidziane w art. 1019 k.c. uchylenie się od

skutków prawnych stanowi przedmiot samodzielnej części postępowania

spadkowego i wymaga odrębnego rozstrzygnięcia, to niepodjęcie przez sąd

pierwszej instancji takiego rozstrzygnięcia – mimo żądania spadkobiercy – w

postępowaniu o stwierdzenia nabycia spadku nie stanowi, w świetle art. 199 § 1 pkt

2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., przeszkody do rozpoznania ponownie zgłoszonego

w tym przedmiocie wniosku.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).