III CZP 63/07

Sygn. akt III CZP 63/07

UCHWAŁA

Dnia 6 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa "K. M." sp. z o.o. w L.

przeciwko G. M., M. M., G. M., B. M. i A. M.

o opróżnienie lokalu mieszkalnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 6 czerwca 2007 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2006 r.,

"Czy w razie zaniechania orzeczenia przez sąd w wyroku

nakazującym opróżnienie lokalu mieszkalnego o prawie do lokalu

socjalnego na skutek ustalenia, że zobowiązany do opróżnienia

lokalu nie jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów,

mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst

jednolity Dz.U. z 2005 r., Nr 31, poz. 266 ze zmianami)

dopuszczalna jest apelacja pozwanego zaskarżająca wyrok jedynie

w części „nie przyznającej lokalu socjalnego" ze względu

na zaniechanie orzeczenia o prawie do lokalu socjalnego, czy jako

niedopuszczalna podlega odrzuceniu na podstawie art. 370 k.p.c. ?"

2

podjął uchwałę:

Apelacja pozwanego od wyroku nakazującego opróżnienie

lokalu mieszkalnego nie zawierającego rozstrzygnięcia o prawie

do lokalu socjalnego ze względu na ustalenie, że pozwany nie

jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia

21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jednolity

Dz.U. z 2005 r., Nr 31, poz. 266 ze zm.) jest dopuszczalna również

w razie wskazania w niej, że wyrok jest zaskarżony w części nie

przyznającej lokalu socjalnego.

3

Uzasadnienie

Zagadnienie prawne zostało przedstawione w sprawie o opróżnienie lokalu

mieszkalnego składającego się z jednego pomieszczenia o pow. 16,56 m kw.

I wydanie go powodowej Spółce jako właścicielowi nieruchomości. Uwzględniając

powództwo wyrokiem z 25 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy nakazał pozwanym -

rodzinie pięcioosobowej składającej się z rodziców G. i M. M. oraz trojga

niepełnoletnich dzieci, opróżnienie oznaczonego lokalu i wydanie go powodowi

oraz zasądził koszty procesu. Sąd ustalił, że G. M. i M. M. zajmują lokal od 1992 r.

bez tytułu prawnego, nie płacą wynagrodzenia za korzystanie, a ich starania o

zawarcie umowy najmu nie przyniosły rezultatu.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że niezamieszczenie w sentencji wyroku

jakiegokolwiek rozstrzygnięcia dotyczącego uprawienia do lokalu socjalnego jest

wynikiem ustalenia, iż pozwani nigdy nie dysponowali tytułem prawnym do

zajmowanego lokalu oraz wykładni art. 14 ust. 1 i art. 24 ustawy z dnia 21 czerwca

2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie

Kodeksu cywilnego (tekst jednolity z 2005 r., Dz.U. nr 31 poz. 266 – dalej:

„u.o.p.l.”), zgodnie z którą obowiązek orzekania w przedmiocie uprawnienia do

lokalu socjalnego, zawarty w art. 14 ust. 1 u.o.p.l. dotyczy spraw przeciw lokatorom

w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1, natomiast adresatem art. 24 nie jest sąd lecz

gmina, przy czym zawarcie umowy motywowanej zasadami współżycia

społecznego jest jej uprawnieniem a nie obowiązkiem. Według oceny sądu, wyrok

nie mógł zawierać rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania pozwanym

uprawnienia do lokalu socjalnego.

Apelacja od tego wyroku wniesiona osobiście przez pozwanych stwierdza,

że pozwani zaskarżają wyrok w części nieprzyznającej prawa do lokalu socjalnego.

W uzasadnieniu apelacji zakwestionowano ustalenie, jakoby pozwani nigdy nie

mieli statusu najemców twierdząc, że G. M. wstąpiła z mocy prawa w stosunek

najmu. Skarżący wnosili o zmianę wyroku przez przyznanie im uprawnienia do

lokalu socjalnego

4

Wątpliwości Sądu Okręgowego, któremu przedstawiono sprawę do rozpoznania

koncentrują się wokół dopuszczalności apelacji, ze względu na brak rozstrzygnięcia

w omawianym przedmiocie. W szczegółowym uzasadnieniu Sąd Okręgowy

przytoczył zapatrywanie utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego

i w piśmiennictwie o niedopuszczalności środka odwoławczego od orzeczenia,

które nie zostało wydane w całości jak i odnośnie do określonego

niezamieszczonego rozstrzygnięcia. Sąd dostrzega jednak w tym wyroku

merytoryczne rozstrzygnięcie negatywne dotyczące uprawnienia do lokalu

socjalnego, co uzasadnia wątpliwość, czy dopuszczalne jest pozbawienie strony

możliwości jego zaskarżenia w tym trybie.

Podejmując uchwałę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Poszukiwanie negatywnego orzeczenia w przedmiocie uprawnienia do lokalu

socjalnego w wyroku, zredagowanym jak w rozpoznawanej sprawie, nie prowadzi

do zadowalającego rezultatu, ponieważ nie zostało ono - jak to w przeszłości

określano „wyrzeczone”, co oznaczało brak wypowiedzi w sentencji wyroku.

Pamiętać należy, że sporządzenie wyroku na piśmie jest podstawowym warunkiem

jego istnienia i możliwości zaskarżenia. Wyrok nieistniejący nie może być

zaskarżony i tę zasadę, dostatecznie przez Sąd Okręgowy uzasadnioną, podziela

również Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym zagadnienie prawne odnosząc

ją do całości jak i do części orzeczenia.

Okolicznością istotną wymagającą jednak uwzględnienia przy rozstrzyganiu

przedstawionego zagadnienia prawnego jest obowiązek działania sądu z urzędu,

w zakresie orzekania o otrzymaniu lokalu socjalnego. Obowiązek ten determinuje

kognicję sądu oraz strukturę sentencji wyroku w sprawie o opróżnienie lokalu

mieszkalnego.

Obowiązek - niezależny od woli powoda domagającego się opróżnienia

i wydania lokalu został wyraźnie wskazany w art. 14 ust. 1 zdanie pierwsze u.o.p.l.

stanowiącym, że w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka

o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego bądź o braku takiego uprawnienia

wobec osób, których nakaz dotyczy. Gdyby zatem sąd orzekał o opróżnieniu lokalu

przez lokatora w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 u.o.p.l., brak w sentencji wyroku

5

uwzględniającego powództwo orzeczenia w przedmiocie prawa do lokalu

socjalnego podlegałby uzupełnieniu. Zakres podmiotowy przepisu art. 14 ust. 1

dotyczy jednak tylko pozwanych będących lokatorami w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt

1 tej ustawy, natomiast nie obejmuje osób zajmujących lokal mieszkalny

samowolnie. W stosunku do tej grupy pozwanych, w wyroku nakazującym

opróżnienie lokalu mieszkalnego sąd nie orzeka o uprawnieniu do lokalu socjalnego

(uchwała w składzie 7 sędziów z 20 maja 2005 r., III CZP 6/05, OSNC 2006/1/1),

ponieważ art. 24 u.o.p.l. upoważniający przyznanie lokalu socjalnego osobom

zajmującym lokal mieszkalny bezprawnie nie jest adresowany do sądów a tylko

do gmin.

Konsekwencją takiej konstrukcji ochrony pozwanego w sprawie o opróżnienie

lokalu przed bezdomnością na etapie postępowania rozpoznawczego, jest

obowiązek wcześniejszego – w znaczeniu logicznym - rozstrzygnięcia przez sąd

przesłanki samowolnego zajmowania lokalu. Wykluczenia samowolności nakłada

na sąd obowiązek badania i rozstrzygania znajdującego odzwierciedlenie

w sentencji wyroku stosownie do art. 14 i 15 u.o.p.l., natomiast pozytywne ustalenie

wstępnej przesłanki, tj. stwierdzenie stanu samowolnego zajmowania lokalu,

zgodnie z powołaną uchwałą Sądu Najwyższego III CZP 6/05 pozbawia sąd

orzekający merytorycznie kompetencji do orzekania w tym przedmiocie a w razie

istnienia legitymacji czynnej powoda prowadzi do uwzględnienia jego żądania

opróżnienia i wydania lokalu.

Przedstawiona struktura procesu decyzyjnego prowadzi do wydania wyroku

eksmisyjnego, w którym przyczyna braku wzmianki o prawie do lokalu socjalnego

zostaje ujawniona dopiero w uzasadnieniu. Wówczas pozwany uzyskuje

informację, czy wyrok oparto na ustaleniu stanu samowolnego zajęcia lokalu,

czy też został on uznany za lokatora ale wyrok jest niekompletny i nie zawiera

jednego z koniecznych rozstrzygnięć wymienionych w art. 14 ust. 1 zdanie

pierwsze u.o.p.l. W pierwszym wypadku wyrok jest kompletny i nie może być

uzupełniony, ponieważ sąd orzekał tylko w granicach żądania powoda i orzekł

o całości, a w żadnej części nie utrzymuje się stan zawisłości sprawy, który

istniałby, gdyby sąd zakwalifikował pozwanego do kategorii lokatorów i mimo to nie

6

zamieścił orzeczenia w przedmiocie lokalu socjalnego, stosownie do wymagań art.

14 ust. 1 u.o.p.l.

Wyrok nakazujący eksmisję, oparty na przesłance samowolnego zajęcia nie

jest obojętny dla interesu pozwanego, nawet godzącego się z koniecznością

opróżnienia lokalu, ponieważ obniża poziom ochrony dłużnika do pomieszczenia

zastępczego (art. 1046 § 4 i 5 k.p.c.). a nie ma wątpliwości, że również w tego

rodzaju sprawach pozwany musi wykazać aktywność odnośnie do wykorzystania

środków prawnej obrony (uchwała 7 sędziów SN z 19 maja 2000 r., III CZP 4/00,

OSNC 2000/11/195). Odpowiadając na pytanie, czy służy mu zwykły, powszechny

środek odwoławczy (art. 367 § 1 k.p.c.), najpierw trzeba zwrócić uwagę na brak

przepisu, który zabraniałby tego wyraźnie. Tak samo brak przepisu, który w razie

ustalenia statusu samowolnego zajęcia lokalu dopuszczałby orzekanie

w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego (np. na podstawie art. 14 ust. 1).

Argumentem przemawiającym za dopuszczalnością apelacji jest również

przedmiotowy zakres rozpoznania sprawy decydujący o zakresie objętym powagą

rzeczy osądzonej. Sąd w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie

prawne podziela wywody uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 25 lutego 1999 r., III ZP 34/98, OSNP 2000/2/44 stwierdzające,

że o granicach przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku

decyduje m.in. faktyczny w danej sprawie przedmiot rozstrzygnięcia, a nie żądanie

powoda zgłoszone w pozwie lub podczas procesu. W przepisie art. 366 k.p.c.

nie ma bowiem żadnej wzmianki o żądaniu powoda lub żądaniach stron, a jedynie

przedmiot rozstrzygnięcia sądu został powiązany z "podstawą sporu".

Przez tę podstawę należy zaś rozumieć zespół okoliczności faktycznych, z których

wynikły roszczenia powoda. W rozpoznawanej sprawie należy do nich m.in.

samowolny albo zgodny z prawem charakter władania lokalem przez pozwanych.

Zmiana rozstrzygnięcia objętego powagą rzeczy osądzonej może być dokonana

w wyniku rozpoznania środka odwoławczego (tu apelacji), a nie na skutek wniosku

o uzupełnienie wyroku otwierającego drogę do uzyskania orzeczenia w tym samym

postępowaniu.

7

Według uwag zawartych w uzasadnieniach uchwały III CZP 6/05 z 20 maja

2005 r., a przedtem uchwały z 17 czerwca 2003 r., III CZP 41/03 brak pozytywnego

orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego upoważniałby dłużnika do

wytoczenia powództwa o ustalenie uprawnienia do zawarcia z gminą umowy

o najem lokalu socjalnego. Należy wszakże pamiętać o art. 23 ust. 2 in principio

ustawy, z którego wynika, że gmina może lecz nie musi zawrzeć umowy o najem

lokalu z osobą, której przyznanie lokalu socjalnego byłoby w świetle zasad

współżycia społecznego szczególnie usprawiedliwione. Rezygnacja z możliwości

wykazywania błędu odnośnie do podstawy wydanego orzeczenia wiązałoby się

zatem z ryzykiem utraty uprawnienia do lokalu socjalnego.

Podważanie negatywnych ustaleń odnośnie do przesłanki istotnej dla

ukształtowania treści rozstrzygnięcia pozytywnego – na tle rozstrzygnięć

dokonywanych obok lub ponad żądanie powoda - budziło od dawna wątpliwości.

Podobieństwo do przedstawionego zagadnienia można upatrywać w uchwale

z 26 lutego 1969 r. sygn. III CZP 136/68, OSNC 1969/7-8/132 wyjaśniającej,

iż rewizja od postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku może być oparta na tej

podstawie, że sąd pierwszej instancji w sentencji postanowienia nie orzekł

o dziedziczeniu należącego do spadku gospodarstwa rolnego. Podobieństwo

to polega na obowiązku rozstrzygania przez sąd o całości spadku (łącznie

z gospodarstwem rolnym) oraz braku orzeczenia w tym przedmiocie i odmiennych

twierdzeniach uczestnika wnoszącego środek odwoławczy. Rozstrzygnięcie

uchwały z 1969 r. opiera się na konstatacji, iż mimo wyodrębnienia środka

prawnego umożliwiającego zmianę niekorzystnego orzeczenia, uczestnikowi służył

zwykły środek odwoławczy zmierzający do nadania zaskarżonemu orzeczeniu

odmiennej treści, zwrócony przeciw całemu istniejącemu postanowieniu a nie

przeciw jego nieistniejącej części.

Ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie doszło w ogóle do orzekania

w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego, znajdujący się w apelacji zwrot

o zaskarżeniu (sporządzonego, podpisanego i ogłoszonego) wyroku Sądu

Rejonowego z 25 kwietnia 2006 r. w części w części nie przyznającej lokalu

socjalnego, ma taki skutek, że z zakresu zaskarżenia pozwani wyłączają

orzeczenie nakazujące opróżnienie lokalu i wydanie go powódce. Apelacja dotyczy

8

zatem istniejącego wyroku, który zdaniem skarżących powinien mieć częściowo

odmienną treść, ponieważ w przekonaniu skarżących wydany wyrok jest wadliwy –

oparty na błędnej podstawie dotyczącej uprawnienia do zajmowania lokalu.

Tę samą myśl wyraża wniosek apelacji.

Kierując się przytoczonymi argumentami Sąd Najwyższy na podstawie art.

390 § 1 i 2 k.p.c. podjął uchwałę przytoczoną na wstępie.