II CSK 93/07

Sygn. akt II CSK 93/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

del. SSA Marta Romańska

w sprawie z powództwa T. K.

przeciwko J. S. i M. Ł.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanych:

"A." - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 lipca 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach 2, 3, 5 i 6 i zmienia w tym

zakresie orzeczenie na następujące:

2

1) zmienia wyrok Sądu Okręgowego z dnia 29 listopada 2005 r., w

ten sposób, że uznaje za bezskuteczną w stosunku do powoda

T. K. w odniesieniu do jego wierzytelności wynikającej z nakazu

zapłaty Sądu Okręgowego z dnia 25 września 2002 r. - umowę

sprzedaży nieruchomości położonej w R. przy ul. S. nr 1, dla

której w Sądzie Rejonowym prowadzona jest księga wieczysta

Kw. /.../, zawartą pomiędzy P.P.H. "A." Spółką z ograniczoną

odpowiedzialnością a pozwanymi J. S. i M. Ł. w dniu 4 lipca

2002 r. aktem notarialnym sporządzonym przez notariusza D. K.;

2) zasądza od J. S. i M. Ł. na rzecz T. K. kwotę 17915 zł

(siedemnasie tysięcy dziewięćset piętnaście) tytułem zwrotu

kosztów procesu za I i II instancję oraz kwotę 5103 zł (pięć

tysięcy sto trzy) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego;

3) nakazuje pobrać od J. S. i M. Ł. na rzecz Skarbu Państwa -

Sądu Okręgowego kwotę 21740 zł (dwadzieścia jeden tysięcy

siedemset czterdzieści) tytułem nieuiszczonych opłat sądowych

należnych w I i II instancji.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo T.

K. przeciwko J. S. i M. Ł. o uznanie za bezskuteczną wobec powoda, w odniesieniu

3

do przysługującej mu wierzytelności w kwocie 188 402, 55 zł, umowy sprzedaży

opisanej w pozwie nieruchomości, dokonanej przez dłużnika P.P.H. A. spółkę z o.o.

w dniu 4 lipca 2002 r. na rzecz pozwanych.

Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że powodowi przysługuje wobec P.P.H.

A. spółki z o.o. wierzytelność w kwocie 188 402,55 zł z ustawowymi odsetkami i

kosztami procesu. Spółka ta była właścicielem nieruchomości położonej w R. przy

ul. S. 1, objętej księgą wieczystą Kw. /.../ prowadzoną w Sądzie Rejonowym.

Wartość tej nieruchomości na zlecenie spółki określił rzeczoznawca w dniu 31 maja

2002 r. na kwotę 1 450 000 zł Nieruchomość była obciążona hipoteką kaucyjną do

kwoty 700 000 zł na rzecz LG Petro-Banku S.A., co do której Bank wydał w dniu 3

lipca 2002 r. przyrzeczenie wykreślenia, jeżeli dłużnik spłaci kwotę zadłużenia z

ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości. W dniu 4 lipca 2002 r. Nadzwyczajne

Zgromadzenie Wspólników P.P.H. A. spółki z o.o. podjęło uchwałę o wyrażeniu

zgody na sprzedaż przedmiotowej nieruchomości na rzecz Joanny S. i Mariana Ł.

za cenę 750 000 zł z przeznaczeniem jej na spłatę publicznoprawnych należności

na rzecz ZUS i Urzędu Skarbowego oraz spłatę kredytu zaciągniętego w LG Petro-

Banku. Umowa sprzedaży w formie aktu notarialnego została zawarta w dniu 4

lipca 2004 r. przez reprezentujących spółkę A. M. Ł. i P. Z. W paragrafie 5 umowy

stwierdzono, że cena została zapłacona w ten sposób, iż w dniu zawarcia umowy

nabywcy zapłacili do rąk członków zarządu spółki kwotę 122 342 zł, a kwota

627 657,93 zł zostanie zapłacona w dniu 5 lipca 2002 r. na rzecz LG Petro - Banku

tytułem spłaty zadłużenia zabezpieczonego hipoteką na kwotę 700 000 zł W dniu 4

lipca 2002 r. jedyni udziałowcy spółki M. Ł. i P. Z. wraz z żonami zbyli na rzecz

pozwanych swoje dwie zabudowane nieruchomości. Na podstawie wniosku z dnia

15 lipca 2002 r. i zgody LP Petro-Banku z dnia 5 lipca 2002 r. została wykreślona

hipoteka kaucyjna obciążająca nieruchomość zbytą przez spółkę A. Na wniosek

dłużnika z dnia 5 sierpnia 2002 r., Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 12 lutego

2003 r. ogłosił upadłość spółki A., która od sierpnia 2002 r. zaprzestała płacenia

zobowiązań publicznoprawnych, a od stycznia 2002 r. straciła zdolność płacenia

długów prywatnych. Bezskuteczna okazała się także egzekucja należności powoda.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy oddalił powództwo uznając,

że powód nie wykazał przesłanek art. 527 k.c., w szczególności tego, że dłużnik

4

sprzedając nieruchomość działał z zamiarem i świadomością pokrzywdzenia

wierzycieli, a pozwani o tym wiedzieli. Uznał, że sprzedaż ta nie miała na celu

pokrzywdzenia wierzycieli, w tym powoda, bowiem dokonana została po to by

spłacić dług hipoteczny i długi publicznoprawne, a więc zobowiązania

uprzywilejowane.

W apelacji od powyższego wyroku, składającej się z dwóch pism

procesowych złożonych przez dwóch pełnomocników powoda, w piśmie z dnia

29 grudnia 2005 r. wskazano, że wyrok zaskarżony został w zakresie oddalenia

powództwa co do kwoty 122 342 zł, w odniesieniu do której Sąd Okręgowy

bezpodstawnie, zdaniem skarżącego uznał, iż udowodnione zostało, że z ceny

sprzedaży nieruchomości kwota ta przeznaczona została na spłatę długów

publicznoprawnych. W piśmie tym pełnomocnik skarżącego wnosił o zmianę

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa z tą tylko zmianą, że

wierzytelność powoda wobec której ma zostać orzeczona bezskuteczność wynosi

122 342 zł W piśmie z dnia 30 grudnia 2005 r. drugi pełnomocnik powoda wskazał,

że zaskarżony został wyrok w całości, w odniesieniu do całej czynności sprzedaży

i całej wierzytelności powoda w kwocie 188 402,55 zł i wnosił o zmianę wyroku

i uwzględnienie powództwa w całości zarzucając przede wszystkim pominięcie

twierdzenia powoda, że w zaskarżonej transakcji cena sprzedaży nieruchomości

została rażąco zaniżona oraz pominięcie wniosków dowodowych zgłoszonych

przez powoda w tym przedmiocie, a także wadliwą ocenę celu sprzedaży i jej

skutków oraz świadomości stron umowy.

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny, uwzględniając częściowo

apelację powoda, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że uznał za

bezskuteczną wobec powoda w odniesieniu do jego wierzytelności wynikającej

z nakazu zapłaty Sądu Okręgowego z dnia 25 września 2002 r., w zakresie kwoty

122 342 zł zaskarżoną umowę sprzedaży z dnia 4 lipca 2002 r., bliżej opisaną w

wyroku, a w pozostałej części oddalił apelację i orzekł o kosztach procesu.

Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja powoda, choć składa się z dwóch

różnych pism zawierających różny zakres zaskarżenia, obejmuje w konsekwencji

całe rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego i zmierza do jego zmiany przez

5

uwzględnienie powództwa w całości, co wynika z pisma z dnia 30 grudnia 2005 r.

zawierającego szerszy zakres zaskarżenia. Podzielił jednak stanowisko

apelującego zawarte w piśmie z dnia 29 grudnia 2005 r. Stwierdził, że pozwani nie

udowodnili, iż z ceny uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości dłużnik także kwotę

122 342 zł przeznaczył na spłatę publicznoprawnych długów uprzywilejowanych na

rzecz ZUS i Urzędu Skarbowego. Skoro tak, to zdaniem Sądu, należy uznać, że

w tym i tylko w tym zakresie sprzedaż nieruchomości została zdziałana

z pokrzywdzeniem wierzycieli, bowiem w wypadku egzekucji z nieruchomości

powód i inni wierzyciele mogliby liczyć przynajmniej na częściowe zaspokojenie

swoich wierzytelności. Natomiast w tym zakresie, w jakim dłużnik zaspokoił

uprzywilejowaną wierzytelność zabezpieczoną hipotecznie, brak pokrzywdzenia

wierzycieli w rozumieniu art. 527 § 1 k.c., bowiem w razie egzekucji

z nieruchomości inni wierzyciele i tak nie zdołaliby uzyskać zaspokojenia. Sąd

Apelacyjny podzielił także zarzuty skarżącego, że sprzedając przedmiotową

nieruchomość dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli,

a pozwani, pozostający w bliskich z nim stosunkach, wiedzieli o tym, a przynajmniej

powinni byli wiedzieć.

Z tych względów Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżona sprzedaż

nieruchomości została tylko w zakresie kwoty 122 342 zł. dokonana

z pokrzywdzeniem powoda jako wierzyciela, w rozumieniu art. 527 § 1 i 4 k.c.

i zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji, uwzględniając w takim zakresie

powództwo. W stosunku do pozostałej kwoty 627 657 zł, uzyskanej przez dłużnika

z zaskarżonej transakcji, Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego,

że została ona wykorzystana na pokrycie zobowiązań uprzywilejowanych

względem wierzytelności powoda, a więc w tym zakresie nie występuje

pokrzywdzenie wierzyciela i dlatego w tej części apelacja została oddalona.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód, zaskarżając go

w części oddalającej apelację i powództwo oraz orzekającej o kosztach procesu.

Zarzucił naruszenie art. 527 k.c. przez błędną wykładnię prowadzącą do

ograniczenia zakresu bezskuteczności zaskarżonej czynności sprzedaży

nieruchomości na poziomie innym niż wysokość wierzytelności powoda

i częściowego oddalenia powództwa, mimo że zaskarżona czynność została

6

dokonana z pokrzywdzeniem powoda jako wierzyciela oraz naruszenie przepisów

postępowania mające wpływ na wynik sprawy przez nierozpoznanie części

zarzutów apelacji dotyczących rażąco zaniżonej ceny sprzedaży nieruchomości

oraz niewyprowadzenia przez Sąd Okręgowy ujemnych dla pozwanych

konsekwencji procesowych w oparciu o art. 302 § 1 k.p.c., mimo że nie stawili się

oni na przesłuchanie stron. W oparciu o powyższe wnosił o zmianę zaskarżonego

wyroku przez uwzględnienie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu za

wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieskuteczne są zarzuty oparte na drugiej podstawie kasacyjnej , bowiem

skarżący nie wymienił naruszonych przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania,

wskazując jedynie na naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 302 § 1 k.p.c.,

co nie może odnieść skutku, skoro skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym

od wyroku Sądu drugiej, a nie pierwszej instancji.

Uzasadniony natomiast jest zarzut naruszenia art. 527 § 1 k.c. Przepis ten

pozwala na uznanie bezskuteczności wobec wierzyciela, czynności prawnej

dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli dłużnik działał ze

świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy

zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Zważywszy na treść

rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego oraz zakres zaskarżenia tego orzeczenia,

wykładni Sądu Najwyższego wymaga obecnie jedynie kwestia pokrzywdzenia

wierzycieli, w rozumieniu tego przepisu, oraz skutki do jakich prowadzi uznanie, że

w pewnym zakresie niezależnie od tego, czy czynność ta zostałaby dokonana, czy

nie, niektórzy wierzyciele mogliby nie uzyskać w pełni zaspokojenia swoich

wierzytelności. Innymi słowy na tle ustalonego stanu faktycznego rozważenia

wymaga, czy w sytuacji, gdy przedmiotem zaskarżonej czynności prawnej była

sprzedaż nieruchomości obciążonej hipoteką na rzecz innego wierzyciela,

dopuszczalne jest w świetle art. 572 § 1 k.c. uznanie przez sąd za bezskuteczną

wobec wierzytelności skarżącego wierzyciela tylko części tej czynności prawnej,

w zakresie w jakim wierzyciel ten, jako nieuprzywilejowany, mógłby zaspokoić się

7

z nieruchomości w razie egzekucji, gdyby nie dokonano zaskarżonej czynności

prawnej.

Rozważając tę kwestie na wstępie trzeba stwierdzić, że wykładany wprost,

przy użyciu wykładni językowej, przepis art. 527 § 1 k.c. możliwości takiej nie

przewiduje, stanowiąc jedynie o uznaniu czynności prawnej za bezskuteczną. Jest

to zrozumiałe w świetle art. 532 k.c., który wyjaśnia jakie skutki ma uznanie

czynności prawnej za bezskuteczną wobec skarżącego wierzyciela. Wierzyciel taki

może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej (nabywcy rzeczy)

dochodzić zaspokojenia z przedmiotu ubezskutecznionej czynności prawnej tak,

jakby czynność ta nie została dokonana. W sytuacji stwierdzenia bezskuteczności

sprzedaży nieruchomości , skarżący wierzyciel może w postępowaniu

egzekucyjnym żądać przeprowadzenia egzekucji swojej wierzytelności z tej

nieruchomości tak, jakby stanowiła ona nadal majątek jego dłużnika. Egzekucji

podlega oczywiście tylko wierzytelność wierzyciela, który uzyskał wyrok

uwzględniający jego powództwo z art. 527 § 1 k.c. a skuteczność tego wyroku

ograniczona jest tylko do wysokości tej wierzytelności, jednak egzekucja może być

prowadzona w całości do nieruchomości i w pełnym zakresie, z takimi tylko

ograniczeniami, jakie występowałyby także wówczas, gdyby zaskarżonej transakcji

nie było i nieruchomość ta nadal byłaby majątkiem dłużnika. A zatem, o tym czy

i w jakim zakresie wierzyciel uzyska zaspokojenie swojej wierzytelność prowadząc

egzekucję zgodnie z zasadami art. 532 w zw. z art. 527 § 1 k.c., będzie decydować

w istocie stan tej nieruchomości w chwili takiej egzekucji: jej wartość w tym czasie,

obciążenie hipoteczne i inne zobowiązania uprzywilejowane oraz to, czy wierzyciele

wierzytelności uprzywilejowanych będą chcieli lub mogli prowadzić egzekucję

swoich należności. Wszystkie te okoliczności, mogą sprawić, że nawet przy

obciążeniu nieruchomości hipoteką, wierzyciele nieuprzywilejowani będą mogli

zaspokoić w całości lub w części swoje wierzytelności. Okoliczności te, istotne dla

skuteczności egzekucji, nie mogą być znane w chwili orzekania w oparciu o art. 527

k.c., a tym samym nie mogą mieć wpływu na treść orzeczenia w tym znaczeniu, że

nie mogą warunkować ani ograniczać zakresu uprawnienia wierzyciela

przewidzianego w tym przepisie. Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 5 czerwca 2002 r. II CKN 1336/00 (nie publ.) uwzględnienie skargi

8

paulińskiej skutkuje tzw. bezskutecznością względną zaskarżonej czynności,

a wyrok nie ma na celu określenie czy też ograniczenie wysokości wartości

przedmiotu tej czynności. Możliwość tylko częściowego zaspokojenia się

z przedmiotu zaskarżonej czynności dlatego, że jest on obciążony hipoteką na

rzecz innej wierzytelności uprzywilejowanej, nie ogranicza więc uprawnienia do

zaskarżenia skargą paulińską całej czynności, a nie tylko tej jej części, która

odpowiada możliwości zaspokojenia. Wierzyciel ma prawo domagać się także

w takiej sytuacji uznania bezskuteczności czynności prawnej w całości i ze względu

na całą swoją wierzytelność.

Okoliczność, że zaskarżoną czynnością prawną jest sprzedaż nieruchomości

obciążonej hipoteką na rzecz innego wierzyciela, może mieć w świetle art. 527 § 1

i 2 k.c. znaczenie jedynie dla ogólnej oceny, czy czynność ta była dokonana

z pokrzywdzeniem wierzycieli. Pokrzywdzenie to występuje bowiem wówczas, gdy

na skutek zaskarżonej czynności dłużnik stał się niewypłacalny, albo stał się

niewypłacalny w wyższym stopniu, niż przed jej dokonaniem (art. 527 § 2 k.c.).

Zabezpieczony hipoteką dług wobec innego wierzyciela, zmniejsza majątek

dłużnika przeznaczony do egzekucji na rzecz pozostałych wierzycieli. Z uwagi na

to, że „majątkiem” podlegającym egzekucji jest tylko majątek czynny, obliczając dla

celów art. 527 § 1 i 2 k.c. majątek dłużnika, który mógłby podlegać egzekucji na

rzecz skarżącego wierzyciela, należy odliczyć od niego wartość hipoteki

obciążającej nieruchomość i tak określony majątek poddać ocenie w zakresie

wskazanym w art. 527 § 2 k.c. Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c. wartość nieruchomości

będącej przedmiotem zaskarżonej czynności i stan jej obciążenia, powinny być

ustalone na chwilę orzekania. Istotne dla oceny przesłanki pokrzywdzenia jest, czy

z wartości nieruchomości pozostałej po odliczeniu hipoteki, wierzyciel mógłby

zaspokoić się w całości lub w części. Jeżeli tak, sprzedaż nieruchomości należy

uznać za zdziałaną z pokrzywdzeniem wierzycieli w rozumieniu art. 527 § 2 k.c., co

uzasadnia uznanie czynności tej w całości za bezskuteczną w stosunku do

wierzytelności skarżącego wierzyciela. Jak wskazano wyżej, nie ma podstaw

prawnych do jakiegokolwiek ograniczania zakresu zaskarżenia czynności prawnej

i zakresu uznania jej za bezskuteczną ze względu na obciążenie na rzecz

wierzytelności uprzywilejowanych. Obciążenie to ma w chwili orzekania znaczenie

9

jedynie dla oceny przesłanki pokrzywdzenia wierzycieli, a nie dopuszczalnego

zakresu zaskarżenia czynności prawnej. Jeżeli przesłanka pokrzywdzenia

wierzycieli występuje, jedynym ograniczeniem zakresu skargi paulińskiej jest

wysokość chronionej wierzytelności.

Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny stwierdził, że

występuje przesłanka pokrzywdzenia wierzycieli, oraz pozostałe przesłanki art. 527

k.c., powinien orzec o uznaniu za bezskuteczną wobec powoda w stosunku do jego

wierzytelności w kwocie 188 402,55 zł, zaskarżonej umowy sprzedaży

nieruchomości w całości, a nie jedynie w zakresie kwoty 122 342zł.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i orzekł co do istoty sprawy uznając zaskarżoną czynność

prawną w całości za bezskuteczną w stosunku do powoda w zakresie

przysługującej mu wierzytelności. O kosztach postępowania orzeczono na

podstawie art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c.

kg