II CSK 99/07

Sygn. akt II CSK 99/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

del. SSA Marta Romańska

w sprawie z powództwa Zespołu Opieki Zdrowotnej w K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie [...]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 maja 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowy Zespół Opieki Zdrowotnej w pozwie z dnia 31 grudnia 2004 r.

wnosił o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa- Wojewody […] kwoty

448 091,84 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu tytułem zwrotu kwot,

jakie musiał wypłacić swoim pracownikom na podstawie wyroków sądowych z lat

2000 – 2001, za dyżury pełnione przez nich w okresie przed dniem 26 marca 1997

r., gdy Zespół Opieki Zdrowotnej był jednostką budżetową, której koszty obciążały

Skarb Państwa.

Strona pozwana, nie kwestionując co do zasady swojej odpowiedzialności za

należności lekarzy za dyżury pełnione przed uzyskaniem samodzielności przez

powodowy Zespół Opieki Zdrowotnej, wnosiła o oddalenie powództwa. Zarzuciła

przedawnienie roszczeń opartych na art. 518 § 1 pkt 1 k.c., a także

nieudowodnienie faktu wypłaty przez stronę powodową przedmiotowych

należności, objęcie dochodzoną kwotą również należności za dyżury pełnione po

uzyskaniu samodzielności przez powoda oraz pokrycie przez pozwanego

należnych kwot w drodze ugody z dnia 8 sierpnia 2000 r.

Wyrokiem z dnia 14 listopada 2005 r. Sąd Okręgowy zasądził od strony

pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 57 178,94 zł z ustawowymi odsetkami,

oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że do dnia 25 marca 1997 r. Zespół Opieki Zdrowotnej

był jednostką budżetową Skarbu Państwa, a po tej dacie stał się Samodzielnym

Publicznym Zespołem Opieki Zdrowotnej wpisanym do rejestru sądowego

publicznych zakładów opieki zdrowotnej.

Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r.

w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych

w zakładach służby zdrowia (Dz.U. Nr 51, poz. 306) pełniący dyżury lekarze

otrzymywali za to wynagrodzenie przewidziane w tym rozporządzeniu, a czas

dyżuru nie był zaliczany do czasu pracy. Wyrokiem z dnia 20 maja 1999 r. Trybunał

3

Konstytucyjny uznał powyższą regulację za niezgodną z Konstytucją i kodeksem

pracy. W wyniku tego orzeczenia lekarze zatrudnieni u strony powodowej i pełniący

dyżury zarówno przed jej przekształcenie w samodzielny publiczny z.o.z., jak i po

tym przekształceniu, występowali do sądów o zasądzenie wynagrodzenia za dyżury

i uzyskiwali wyroki zasądzające na ich rzecz tę należność od strony powodowej,

która wypłaciła im zasądzone kwoty, a następnie wystąpiła do strony pozwanej

o ich zwrot. Strona pozwana odmówiła, uznając że obowiązek wypłat ciążył

w całości na stronie powodowej. W dniu 8 sierpnia 2000 r. strony zawarły ugodę

dotycząca finansowania świadczeń zdrowotnych przez powoda w okresie od

27 marca 1997 r. do 31 grudnia 1998 r. Nie obejmowała ona świadczeń za dyżury

lekarskie.

W oparciu o powyższe ustalenia Sąd Okręgowy, powołując się na

stanowisko Sądu Najwyższego zajęte między innymi w uchwałach z dnia 1 lutego

2000 r. III ZP 20/99 (OSNP z 2000 r., nr 13, poz. 501) i z dnia 7 lipca 2000 r. III ZP

16/00 (OSNP z 2000 r. nr 23, poz. 847) stwierdził, że zobowiązanie do pokrycia

kosztów dyżurów lekarskich pełnionych przed przekształceniem strony powodowej

w samodzielny z.o.z., było zobowiązaniem Skarbu Państwa, jednakże za

należności te dochodzone przez lekarzy już po przekształceniu odpowiadała wobec

swoich pracowników strona powodowa zgodnie z art. 94 pkt 5 k.p. i ona

zobowiązana była należności te wypłacić. Z uwagi jednak na to, że w istocie było to

zobowiązanie Skarbu Państwa, strona powodowa ma na podstawie art. 518 § 1 pkt

1 k.c. roszczenie do pozwanego Skarbu Państwa o zwrot wypłaconych przez nią jej

pracownikom należności za dyżury pełnione przed przekształceniem, to jest przed

26 marca 1997 r. Sąd Okręgowy powołał się w tym zakresie także na utrwalone

stanowisko Sądu Najwyższego zajęte między innymi w wyroku z dnia 23 kwietnia

2004 r. I CK 581/03 (nie publ.). Stwierdził, że strona powodowa udowodniła wypłatę

należności w zakresie kwoty 57 178,94 zł, resztę bowiem dochodzonej kwoty

stanowią należności za dyżury pełnione już po dniu 25 marca 1997 r., a więc

nieobciążające pozwanego Skarbu Państwa. Sąd Okręgowy stwierdził także,

że ugoda zawarta przez strony w dniu 8 sierpnia 2000 r. nie ma znaczenia

dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem nie obejmowała należności za dyżury.

Nie podzielił też zarzutu przedawnienia.

4

Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana stwierdzając

w niej, że nie kwestionuje co do zasady odpowiedzialności Skarbu Państwa za

należności pracownicze powstałe przed przekształceniem zakładu opieki

zdrowotnej w samodzielną jednostkę służby zdrowia, zarzuciła natomiast

naruszenie art. 6 k.c. i art. 518 § 1 pkt 1 k.c. oraz art. 80 ust. 1 ustawy z dnia

13 października 1998 r. – przepisy wprowadzające ustawy reformujące

administrację publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.) i art. 232 k.p.c. przez

przyjęcie, że powód udowodnił wypłatę należności za dyżury, a także przez

przyjęcie, że roszczenie powoda wobec pozwanego obejmuje ustawowe odsetki od

wynagrodzeń za dyżury lekarskie przypadające za okres po uprawomocnieniu się

wyroków zasądzających te wynagrodzenia oraz koszty egzekucji.

Sąd Apelacyjny, uwzględniając apelację z innych przyczyn, niż w niej

wskazane, zaskarżonym wyrokiem z dnia 31 maja 2006 r. zmienił wyrok Sądu

pierwszej instancji i oddalił powództwo w całości, nie obciążając strony powodowej

kosztami procesu.

Stwierdził, że Skarb Państwa nie posiada w niniejszej sprawie legitymacji

biernej. Powołując się na liczne orzeczenia Sądu Najwyższego, w tym na uchwałę

składu siedmiu sędziów tego Sądu z dnia 30 marca 2006r. III CZP 130/05 (OSNC

z 2006 r., nr 11, poz.177) wskazał, że możliwość dochodzenia przez samodzielne

publiczne zakłady opieki zdrowotnej zwrotu równowartości podwyżki wynagrodzeń

pracowniczych dokonanej na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń

u przedsiębiorców oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 1995 r., Nr 1,

poz. 2 ze zm.) stanowiła przedmiot kontrowersji w orzecznictwie i ostatecznie

została rozstrzygnięta przez powołaną wyżej uchwałę, w której Sąd Najwyższy

stwierdził, że wskazany przepis stanowi- w związku z art. 56 k.c. – podstawę

roszczenia samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej w stosunku do

kasy chorych (Narodowego Funduszu Zdrowia) o zwrot kosztów zwiększonego

wynagrodzenia pracowników, jeżeli zakład ten, mimo prawidłowego

gospodarowania środkami uzyskanymi na podstawie umowy o udzielenie

świadczeń zdrowotnych, nie mógł tych kosztów pokryć w całości lub w części.

Tak ukształtowana odpowiedzialność wyłącza zatem, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

5

legitymację bierną Skarbu Państwa- Wojewody […] w rozpoznawanej sprawie, co

doprowadziło do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 4a ustawy

z dnia 16 grudnia 1994 r. o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu

przeciętnych wynagrodzeń u przedsiębiorców przez bezpodstawne zastosowanie

tego przepisu w wyniku błędnego przyjęcia, że powód dochodzi zwrotu podwyżki

wynagrodzeń na podstawie tego przepisu i niezastosowanie art. 518 § 1 pkt 1 k.c.,

stanowiącego podstawę prawną roszczenia obejmującego żądanie zwrotu

wypłaconych lekarzom należności za pełnione przed 26 marca 1997 r. dyżury, a nie

za podwyżkę wynagrodzenia na podstawie tzw. „ustawy 203”. Zarzuciła też

naruszenie art. 417 § 1 k.c. przez uznanie, że w rozpoznawanej sprawie Skarb

Państwa – Wojewoda nie posiada legitymacji biernej, mimo że wypłata lekarzom

należności nastąpiła nie w związku z przyrostem wynagrodzeń, a w związku z

uznaniem przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych

obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia

(Dz.U. Nr 51, poz. 306).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna w zakresie pierwszego zarzutu jest oczywiście

uzasadniona, bowiem Sąd Apelacyjny z rażącym naruszeniem wskazanych

w zarzucie tym przepisów oraz art. 378 § 1 i art. 187 § 1 k.p.c. nie rozpoznał istoty

sprawy przyjmując całkowicie dowolnie, bez żadnej podstawy faktycznej i prawnej,

że przedmiotem zgłoszonego w sprawie roszczenia jest zwrot podwyżki

wynagrodzeń dokonanej na podstawie art. 4a ustawy z dnia 16 grudnia 1994 r.

o negocjacyjnym systemie kształtowania przyrostu przeciętnych wynagrodzeń,

podczas gdy przedmiotem roszczenia oraz rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji

było żądanie zwrotu kwot, które strona powodowa wypłaciła za pełnione dyżury

w okresie przed jej przekształceniem w samodzielny publiczny z.o.z. swoim

pracownikom - lekarzom na podstawie wyroków sądowych wydanych w związku

ze stwierdzeniem przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją

przepisów wskazanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia

6

1974 r., co jednoznacznie wynikało zarówno z treści pozwu jak i uzasadnienia Sądu

pierwszej instancji.

Jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy, roszczenie to powstało w związku

z uznaniem przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 17 maja 1999 r. P. 6/98

(Dz.U., Nr 45, poz. 458) za niezgodne z Konstytucją przepisów § 11 i 12

wskazanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie

niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach

służby zdrowia i uchyleniem w związku z tym podstawy prawnej uzasadniającej

niepłacenie lekarzom wynagrodzenia za pełnione dyżury. Spowodowało

to wystąpienia lekarzy z roszczeniami o zasądzenie należnego wynagrodzenia za

pełnione dyżury na podstawie odpowiednich przepisów kodeksu pracy i wystąpienie

zagadnienia, kto powinien roszczenie to spełnić, jeżeli dotyczy ono dyżurów

pełnionych w okresie przed przekształceniem placówki służby zdrowia stanowiącej

jednostkę budżetową Skarbu Państwa w samodzielny publiczny zakład opieki

zdrowotnej Zgodnie z jednolitym stanowiskiem Sądu Najwyższego zajętym między

innymi w cytowanych przez Sąd Okręgowy orzeczeniach - chociaż w myśl art. 80

ust .1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy

reformujące administrację publiczną (Dz.U., Nr 133, poz. 872 ze zm.), Skarb

Państwa ponosi odpowiedzialność za powstałe przed 31 grudnia 1998 r.

zobowiązania samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, to jednak

zgodnie z art. 231

k.p. wobec pracownika odpowiedzialność za zobowiązania

wynikające ze stosunku pracy ponosi pracodawca, a więc samodzielny publiczny

zakład opieki zdrowotnej. W konsekwencji Sąd Najwyższy uznał, że samodzielny

publiczny zakład opieki zdrowotnej, powstały z przekształcenia zakładu

prowadzonego w formie jednostki budżetowej, ponosi wobec pracownika

odpowiedzialność za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy powstałe przed

dokonaniem przekształcenia (porównaj między innymi uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 7 lipca 2000 r. III ZP 16/00, OSNAPUS z 2000 r., nr 23, poz. 847 i z dnia

16 maja 2001 r. III ZP 9/01, OSNAPUS z 2001 r., nr 21, poz. 635 oraz uzasadnienie

wyroku z dnia 22 listopada 2000 r. II UKN 63/00, OSNAPUS z 2002 r., nr 13, poz.

316 i z dnia 18 grudnia 2002 r. I PKN 668/01, OSNP z 2005 r., nr 3, poz. 47).

Jednocześnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreślono, że wynikające ze

7

stosunku pracy zobowiązania zakładu opieki zdrowotnej działającego jako

jednostka budżetowa, powstałe wobec pracowników przed przekształceniem

takiego zakładu w samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej, były od chwili

ich powstania zobowiązaniami Skarbu Państwa i zgodnie z art. 80 ust.1 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. p.w.u.r.a.p. pozostały nimi nadal po przekształceniu,

z tym tylko, że wobec pracowników odpowiada za nie samodzielny publiczny z.o.z.

jako pracodawca. Konstrukcja taka zgodna jest z zasadą, że zobowiązania

związane z działalnością państwowej jednostki organizacyjnej nie mającej

osobowości prawnej, po włączeniu jej w strukturę innej osoby prawnej, pozostają

nadal zobowiązaniami Skarbu Państwa (porównaj uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 5 grudnia 2002 r. III CZP 75/02, OSNC z 2003 r., nr 10, poz. 134, oraz

powołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2002r. I PKN 668/01

i wyroki z dnia 11 czerwca 2003 r. V CKN 253/01 oraz z dnia 23 kwietnia 2004 r.

I CK 581/03, nie publ.).

Z chwilą zapłaty przez samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej

należnych pracownikom zaległych wynagrodzeń za okres przed przekształceniem,

powstaje po jego stronie roszczenie wobec Skarbu Państwa o zwrot wypłaconych

należności. Zgodnie z przeważającym stanowiskiem Sądu Najwyższego, podstawę

tego roszczenia stanowi art. 518 § 1 pkt 1 k.c. (porównaj między innymi uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2003 r. III CZP 64/03, OSNC z 2004 r., nr

7-8, poz. 108 oraz wyroki z dnia 8 lipca 2004 r. IV CK 561/03 i IV CK 564/03, nie

publ.). Prezentowany jest też pogląd, że roszczenie to ma podstawę w normie

prawnej wyprowadzonej z całokształtu regulacji zawartej w art. 80 ust.1 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. p.w.u.r.a.p. w związku z art. 47 ust.1 tej ustawy i art.

231

§ 2 k.p. (porównaj uzasadnienie wskazanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 23 kwietnia 2004 r. I CK 581/03). Niezależnie jednak od tego, którą

z powyższych podstaw prawnych przyjmie się jako podstawę roszczenia

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej o zwrot wypłaconych

pracownikom należnych wynagrodzeń za dyżury pełnione przed przekształceniem

tej jednostki w samodzielny publiczny z.o.z, legitymowany biernie jest zawsze

Skarb Państwa reprezentowany przez odpowiedniego wojewodę. Bez wątpienia

zatem, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, pozwany Skarb Państwa Wojewoda

8

[…] posiada legitymację bierną w rozpoznawanej sprawie, co zresztą nie było

przedmiotem sporu, podobnie jak zasada jego odpowiedzialności, którą przyznał

zarówno w odpowiedzi na pozew, jak i w apelacji.

Z tych względów zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c. a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu celem odniesienia się do zarzutów apelacji.

Bezzasadny jest natomiast kasacyjny zarzut naruszenia art. 417 § 1 oraz

art. 4171

§ 1 k.c. skoro przepisy te nie miały w sprawie zastosowania, bowiem

strona powodowa nie dochodziła w niej odszkodowania z tytułu czynu

niedozwolonego popełnionego przez Skarb Państwa, a zwrotu należności

wypłaconych pracownikom, które stanowiły zobowiązanie Skarbu Państwa

wynikające ze wskazanych wyżej regulacji prawnych.

jz