III CZP 50/07

Uchwała z dnia 20 czerwca 2007 r., III CZP 50/07

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "I.I.", spółki z o.o. w S. przy uczestnictwie

BPH Banku Hipotecznego S.A. z siedzibą w W. o wpis hipotek do księgi wieczystej,

po rozstrzygnięciu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2007 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Koszalinie

postanowieniem z dnia 9 marca 2007 r.:

"Czy przepis art. 95 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665) w brzmieniu ustalonym ustawą z 1 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe i o zmianie innych ustaw (Dz.U. Nr 91,

poz. 870) jest przepisem szczególnym (lex specialis) w stosunku do przepisu art. 31

ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece; innymi słowy: czy od 1 maja

2004 r. wystarczającą podstawą wpisu hipoteki na rzecz banku jest – obok

dokumentów bankowych wymienionych w art. 95 ust. 1 prawa bankowego –

oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu hipoteki na rzecz banku lub

o zmianie treści już wpisanej hipoteki złożone w zwykłej formie pisemnej bez

notarialnego poświadczenia podpisu właściciela?"

podjął uchwałę:

Artykuł 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) jest przepisem szczególnym w

stosunku do art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.).

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

wyłoniło się w sprawie, w której Sąd Rejonowy w Koszalinie oddalił wniosek o wpis

zmiany hipoteki ustanowionej na rzecz banku z powodu nieprzedłożenia przez

wnioskodawcę, będącego dłużnikiem – mimo wezwania – oświadczenia o zmianie

treści hipoteki z podpisem notarialnie poświadczonym.

Przy rozpoznawaniu apelacji Sąd Okręgowy w Koszalinie powziął poważne

wątpliwości ujęte w przedstawionym zagadnieniu, które w istocie – mimo niezbyt

klarownego ujęcia – dotyczą stosunku art. 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm. – dalej:

"Pr.bank.") do art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.")

oraz formy, w jakiej powinno być złożone oświadczenie właściciela nieruchomości o

ustanowieniu hipoteki, jeżeli stanowi podstawę wpisu łącznie z dokumentami

bankowymi. Źródłem wątpliwości jest brak jednolitego stanowiska orzecznictwa co

do wykładni art. 95 Pr.bank. i rozbieżna praktyka sądów wieczystoksięgowych w

przedmiocie podstawy wpisu hipoteki bankowej.

Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w

postanowieniu z dnia 15 października 2004 r., II CK 76/04 (nie publ.), że

oświadczenie właściciela nieruchomości, o którym mowa w art. 95 ust. 4 Pr.bank.,

stanowi podstawę wpisu hipoteki, jeżeli podpis jest notarialnie poświadczony, i

przyjął, iż art. 95 ust. 4 stanowi lex specialis w stosunku do art. 245 § 2 k.c.,

natomiast co do oświadczenia właściciela nieruchomości ustanawiającego hipotekę

na rzecz banku zawiera minimum wymagań formalnych, stanowiąc, że powinno być

ono złożone w formie pisemnej. Zdaniem Sądu Okręgowego, nie powoduje to

zagrożenia dla pewności obrotu prawnego, gdyż banki we własnym interesie

dokładnie sprawdzają tożsamość kredytobiorcy przed podpisaniem umowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia wymaga dokonania wykładni

art. 95 Pr.bank. w powiązaniu z art. 245 § 2 k.c. oraz art. 31 i 32 u.k.w.h. Przy jej

dokonaniu nie można pominąć zmian legislacyjnych art. 95 Pr.bank.,

spowodowanych rozbieżnością w orzecznictwie co do jego wykładni i stosowania.

W okresie obowiązywania ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. – Prawo

bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 72, poz. 359 ze zm. – dalej: "Pr.bank. z

1989 r.") hipotekę bankową regulował art. 50 ust. 1, według którego wystawione

przez banki dokumenty stwierdzające udzielenie kredytu, jego wysokość, zasady

oprocentowania i warunki spłaty były podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej

nieruchomości stanowiącej własność kredytobiorcy. W orzecznictwie przeważał

pogląd, że przepis ten wprowadzał uproszczony tryb ustanawiania hipoteki

umownej i stanowił wyjątek od regulacji zawartych w art. 245 § 1 i 2 k.c. w zakresie

zastrzeżonej nim formy oraz w art. 32 u.k.w.h., określającym podstawę wpisu (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 września 1995 r., II CRN 82/95, OSNC

1995, nr 12, poz. 185, i uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1995 r.,

III CZP 129/95, OSNC 1996, nr 1, poz. 14). Unormowanie art. 50 ust.1 Pr.bank.

uważano powszechnie za przywilej banków, a także kredytobiorców, którzy

oszczędzali wydatki na sporządzenie aktu notarialnego.

Takiego wyjątku nie stanowił regulujący hipotekę bankową art. 95 Pr.bank.,

stanowiący, że księgi rachunkowe banków, wyciągi z tych ksiąg podpisane przez

osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków

majątkowych banku i opatrzone pieczęcią banku oraz wszelkie wystawione w ten

sposób oświadczenia zawierające zobowiązania, zwolnienie z zobowiązań mają

moc prawną dokumentów urzędowych oraz stanowią podstawę do dokonania

wpisów w księgach wieczystych i rejestrach publicznych. Na gruncie tego przepisu,

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 kwietnia 1998r., III CZP 10/98 (OSNC 1998, nr

10, poz. 154) stwierdził, że podstawę wpisu w księdze wieczystej hipoteki na rzecz

banku stanowią dokumenty bankowe łącznie z oświadczeniem właściciela

nieruchomości lub innej osoby, której prawo ma być obciążone hipoteką, złożonym

w formie aktu notarialnego.

W wyniku nowelizacji Prawa bankowego, dokonanej ustawą z dnia 9 kwietnia

1999 r. o zmianie ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 40, poz. 399), do treści art. 95 dodano zdanie drugie w

brzmieniu: „dokumenty te są podstawą wpisu hipoteki do księgi wieczystej

nieruchomości stanowiącej własność dłużnika banku”. Sąd Najwyższy dokonał

wykładni tego przepisu w uchwale z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/01 (OSNC

2002, nr 1, poz. 1), stwierdzając, że dokumenty w nim wymienione stanowią

podstawę wpisu do księgi wieczystej, jeżeli oświadczenie woli o ustanowieniu

hipoteki na rzecz banku złożone zostało w formie aktu notarialnego. Sąd Najwyższy

dostrzegł podobieństwo znowelizowanego art. 95 Pr.bank. do art. 50 Pr.bank. z

1989 r., jednakże uznał, że powielanie interpretacji tego przepisu przy wykładni art.

95 nie jest uzasadnione, u podstaw zmian art. 95 legło bowiem założenie, iż

szczególne uprawnienia banków w przedmiocie zabezpieczenia ich wierzytelności

mają charakter cywilnoprawny, zatem zasada równości stron wymaga objęcia

ochroną dłużnika, który w stosunkach z bankiem, mającym przewagę ekonomiczną,

jest stroną słabszą. (...)

Dokonując wykładni art. 95 Pr.bank. w brzmieniu określonym ustawą z dnia 1

kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz o zmianie innych ustaw

(Dz.U. Nr 91, poz. 870), obowiązującym od dnia 1 maja 2004 r., Sąd Najwyższy w

postanowieniu z dnia 15 października 2004 r., II CK 76/04 (nie publ.) stwierdził, że

art. 95 ust. 4 Pr.bank. traktuje oświadczenie właściciela nieruchomości jako

dokument świadczący o istnieniu pewnego stanu prawnego nieruchomości. Dla

jego pewności niezbędne jest, by oświadczenie takie zostało złożone w oryginale,

określało sumę ustanowienia hipoteki oraz było aktualne na datę dokonania wpisu,

a podpis właściciela był notarialnie poświadczony.

Co do formy oświadczenia Sąd Najwyższy wypowiedział się w postanowieniu

z dnia 19 listopada 2004 r., II CK 148/04 (nie publ.), stwierdzając, że wymagane w

art. 95 ust. 4 Pr.bank. oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu

hipoteki stanowi podstawę wpisu hipoteki tylko wtedy, gdy jest oryginalne, aktualne

w chwili wpisu i określa sumę hipoteki, a podpis właściciela jest notarialnie

poświadczony. Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27

stycznia 2005 r., V CK 304/04 (nie publ.), uznał bowiem, że wystarczającą

podstawę wpisu hipoteki stanowi oświadczenie właściciela nieruchomości w formie

pisemnej, lecz nie przedstawił szerszej argumentacji tego stanowiska. Takie

poglądy co do formy pisemnej oświadczenia prezentują przedstawiciele doktryny,

nie zajmują jednak zdecydowanego stanowiska co do tego, czy stanowi ono

podstawę wpisu hipoteki.

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia ma

wyjaśnienie kwestii wstępnej, sprowadzającej się do udzielenia odpowiedzi na

pytanie, czy omawiane oświadczenie stanowi podstawę wpisu hipoteki bankowej.

W nauce prawa wyróżnia się dwa systemy dokonywania wpisów do ksiąg

wieczystych: system oparty na zasadzie legalizmu materialnego oraz system

realizujący zasadę konsensu formalnego. W polskim prawie obowiązuje zasada

legalizmu materialnego wyrażona w art. 31 ust. 2 u.k.w.h., według którego wpis

potrzebny do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a

rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana

orzeczeniem sądu lub innymi odpowiednimi dokumentami. Wyjątki od tej zasady,

realizujące zasadę konsensu formalnego lub zasadę oświadczenia jednej strony,

muszą wynikać z przepisu ustawy. Wyjątek taki zawiera art. 32 ust. 1 u.k.w.h.,

według którego podstawą wpisu ograniczonych praw rzeczowych, w tym hipoteki,

może być oświadczenie właściciela nieruchomości.

Podstawę wpisu hipoteki bankowej reguluje art. 95 ust. 3 Pr.bank., według

którego podstawę tę stanowią dokumenty, o których mowa w ust. 1. Przepis ten nie

wymienia natomiast ust. 4, w którym jest mowa o wspomnianym oświadczeniu

właściciela nieruchomości, mimo że oświadczenia tego nie ma wśród dokumentów

określonych w ust. 1.

Jednoznaczne brzmienie art. 95 ust. 3 oznacza, że dokumenty bankowe

wymienione w art. 95 ust. 1 stanowią samodzielną podstawę wpisu hipoteki.

Takiego waloru nie można natomiast przyznać oświadczeniu właściciela

nieruchomości, o którym mowa w art. 95 ust. 4, a które powinno być złożone w

formie pisemnej pod rygorem nieważności, gdyby bowiem wolą ustawodawcy było

uznanie za tę podstawę także omawianego oświadczenia właściciela

nieruchomości, to dałby temu wyraz w treści art. 95 ust. 3.

Według utrwalonych w orzecznictwie zasad interpretacji przepisów prawa,

podstawowe znaczenie ma wykładnia językowa, a dopiero gdy ona zawodzi,

prowadząc do wyników niedających się pogodzić z racjonalnym działaniem

ustawodawcy i celem jaki ma realizować dana norma, należy sięgać do dyrektyw

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Innymi słowy, odstępstwo od jasnego i

oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem mogą

uzasadniać tylko szczególnie istotne i doniosłe racje prawne, społeczne lub

ekonomiczne, a jeśli takie nie zachodzą, należy oprzeć się na wykładni językowej.

Stanowisko takie znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Konstytucyjnego (por. orzeczenie z dnia 28 maja 1986 r., U 1/86, OTK 1986, poz. 2

i z dnia 5 listopada 1986 r., U 5/86, OTK 1986, poz. 1) oraz w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 14

października 2004 r., III CZP 37/04, OSNC 2005, nr 3, poz. 42, wyrok z dnia 21

lipca 2004 r., V CK 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 137, i uchwała z dnia 20 lipca

2005 r., I KZP 18/05, OSNKW 2005, nr 9, poz. 74).

Przy ocenie, czy art. 95 ust. 3 Pr.bank. można prawidłowo odczytać tylko przy

zastosowaniu wykładni językowej, należy mieć na względzie uzasadnienie

rządowego projektu ustawy nowelizującej art. 95 Pr.bank., z którego jednoznacznie

wynika, że intencją normodawcy było wykluczenie przyjętej przez Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 21/01 (OSNC 2002, nr 1, poz. 5)

konieczności zachowania formy aktu notarialnego oświadczenia właściciela

nieruchomości, o którym mowa w art. 95 ust. 4, i odformalizowanie trybu

ustanawiania hipoteki bankowej. Nie można więc pomijać tej rationis legis i

zakładać, że redakcja art. 95 Pr.bank. jest wynikiem przeoczenia ustawodawcy.

Przeciwnie, gdyby jego wolą było uznanie omawianego oświadczenia właściciela

nieruchomości za podstawę wpisu hipoteki, to dałby temu wyraz w brzmieniu tego

przepisu. Odmienny pogląd oznacza podważanie racji, które legły u podstaw zmian

legislacyjnych art. 95 Pr.bank., inspirowanych przez powołane orzecznictwo

dotyczące wykładni tego przepisu. W konsekwencji trzeba przyjąć, że dokumenty

bankowe wymienione w art. 95 ust. 1 Pr.bank. stanowią samodzielną podstawę

wpisu hipoteki bankowej.

Do takiego wniosku prowadzi też analiza art. 95 Pr.bank. w powiązaniu z art.

31 ust. 1 u.k.w.h., stanowiącym, że wpis może być dokonany na podstawie

dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie

przewidują innej formy dokumentu. Przepis ten dotyczy dokumentów stanowiących

podstawę wpisu, jednak nie ma on zastosowania nawet do tych dokumentów, gdy

przepisy szczególne przewidują inną formę. Takim przepisem szczególnym jest

właśnie art. 95 Pr.bank., gdyż w sposób całościowy reguluje podstawę wpisu

hipoteki bankowej, którą stanowią dokumenty bankowe wymienione w art. 95 ust. 1.

Zagadnienie stosunku legis specialis do legis generalis wyłożył Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 14 stycznia

1960 r., 1 CO 45/59 (OSN 1961, nr 1, poz. 1), stwierdzając, że stosunek ten może

wchodzić w rachubę tylko jako jedna z postaci tzw. zbiegu norm prawnych, tj.

sytuacji, w której ten sam stan faktyczny daje się podciągnąć pod więcej niż jeden

przepis prawa. Przy założeniu, że co najmniej dwie normy w swoich hipotezach

zawierają wszystkie elementy stanu faktycznego, o który chodzi, za przepis

szczególny należy uznać tę normę, której hipoteza jest węższa. Jeśli więc podstawą

wpisu hipoteki bankowej są dokumenty bankowe wymienione w art. 95 ust. 1

Pr.bank., przepis art. 31 ust. 1 u.k.w.h. nie ma zastosowania, gdyż art. 95 ust. 3

Pr.bank. przewiduje „inną formę dokumentu”. Dokumentem tym są dokumenty

bankowe wymienione w art. 95 ust. 1, sporządzone w przepisanej formie i mające

moc prawną dokumentów urzędowych. One też stanowią samodzielną podstawę

wpisu hipoteki bankowej.

Przyjęta wykładnia art. 95 Pr.bank. nie pozwala na podzielenie stanowiska

Sądu Najwyższego wyrażonego w orzeczeniu z dnia 15 października 2004 r., II CK

76/04 (nie publ.).

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 § 1 i 2 k.p.c., podjął

uchwałę, jak na wstępie.