IV CSK 92/07

Wyrok z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 92/07

1. Powołanie się na wynikający z treści weksla poterminowy charakter

indosu (art. 20 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo

wekslowe, Dz.U. Nr 37, poz. 282) nie podlega ograniczeniom przewidzianym w

art. 495 § 3 zdanie pierwsze k.p.c.

2. Weksel gwarancyjny może być wystawiony nie tylko jako weksel in

blanco, ale i jako weksel zupełny.

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra D. przeciwko Stanisławowi S. i

Arturowi B. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 21 czerwca 2007 r. skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z dnia 29 sierpnia 2006 r.

oddalił skargę kasacyjną i zasądził od powoda na rzecz pozwanych kwoty po

3600 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Piotr D. wniósł o zasądzenie w postępowaniu nakazowym solidarnie od

pozwanych Stanisława S. i Artura B. kwoty 1 600 000 zł z odsetkami ustawowymi.

Podstawę żądania pozwu stanowił weksel własny, wystawiony przez Stanisława S.

w W. w dniu 6 marca 2001 r., opiewający na kwotę 1 600 000 zł, płatną Józefowi G.

w dniu 31 grudnia 2001 r. Na odwrocie weksla znajdowało się oświadczenie Artura

B. o poręczeniu oraz zastrzeżenie: „Warszawa, dn. czternastego listopada 2002 r.,

ustępuję na zlecenie Piotra D.”, podpisane przez Józefa G.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji pozwanych,

zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 18 stycznia 2006 r. w ten sposób, że uchylił

nakaz zapłaty Sądu Okręgowego z dnia 16 stycznia 2003 r. w zakresie, w jakim

nakaz ten został utrzymany w mocy wymienionym wyrokiem Sądu Okręgowego, i w

tej części oddalił powództwo. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że indos, na którego

podstawie powód nabył weksel, był indosem poterminowym, tj. mającym z mocy art.

20 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz.U.

Nr 37, poz. 282 – dalej: "Pr.weksl.") tylko skutki przelewu. Pozwani mogli więc

zgodnie z art. 513 § 1 k.c., bronić się przed żądaniem powoda za pomocą wszelkich

zarzutów, które mieli przeciwko indosantowi, czyli Józefowi G., w chwili powzięcia

wiadomości o dokonanym przez niego indosie.

Według ustaleń Sądu Apelacyjnego, do zaciągnięcia przez pozwanych

zobowiązań wekslowych, na które wskazuje treść dołączonego do pozwu weksla,

doszło w związku z umową zawartą w dniu 6 marca 2001 r. przez pozwanego

Stanisława S. z Józefem G. Zamiarem stron tej umowy było nabycie

dzierżawionego wspólnie od Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa,

gospodarstwa rolnego w M. Do nabycia miało dojść w ten sposób, że pozwany

Stanisław S. miał zrezygnować z dzierżawy, po czym Józef G. jako jedyny

dzierżawca miał nabyć gospodarstwo, uzyskując rozłożenie ceny na raty. Następnie

Józef G. miał przenieść na Stanisława S. – wynoszący 1/2 – udział w nabytym

gospodarstwie, a za jego nabycie Stanisław S. zapłacić Józefowi G. połowę ceny

gospodarstwa oraz połowę poniesionych przez Józefa G. nakładów na to

gospodarstwo, łącznie kwotę 1 786 000 zł. W umowie przewidziano, że

niedokonanie przez Stanisława S. zapłaty do dnia 31 stycznia 2002 r. będzie

jednoznaczne z odstąpieniem od umowy. Wystawienie dołączonego do pozwu

weksla przez pozwanego Stanisława S. służyło zabezpieczeniu roszczenia Józefa

G. wobec Stanisława S. Stanisław S. wystawił ponadto na rzecz Józefa G. weksel

opiewający na kwotę 186 000 zł. Do realizacji przedsięwzięcia objętego wskazaną

umową nie doszło, chociaż Stanisław S. zrezygnował, tak jak przewidywała umowa,

z dzierżawy gospodarstwa w M.

Pozwani, podnosząc skutecznie wobec powoda zarzuty ze stosunku

podstawowego względem Józefa G., wykazali – zdaniem Sądu Apelacyjnego – że

po dniu 31 stycznia 2002 r. wierzytelność zabezpieczona dołączonym do pozwu

wekslem nie istniała. W rezultacie, nie było podstaw do uznania, że powód na

podstawie indosu Józefa G. nabył wobec pozwanych dochodzone roszczenia

wekslowe.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, powód zarzucił naruszenie art.

17 i 20 Pr.weksl. w związku z art. 509-516 k.c. oraz art. 495 § 3 i art. 381 k.p.c.,

naruszenie art. 381, 495 § 3 i art. 328 § 2 k.p.c., naruszenie art. 233 § 1, art. 382 i

328 § 2 k.p.c., naruszenie art. 233 w związku z art. 230 k.p.c., naruszenie art. 10 i

101 Pr.weksl., naruszenie art. 30 i 32 Pr.weksl. w związku z art. 17 i 20 Pr.weksl.

oraz art. 509 i 513 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwalifikacja indosu Józefa G. jako indosu poterminowego w znaczeniu art. 20

ust. 1 zdanie drugie Pr.weksl., czyli jako indosu, który ma tylko skutki przelewu, jest

trafna. Taki charakter indosu wynikał jednoznacznie z treści dołączonego do pozwu

weksla. Hipotezą art. 20 ust. 1 zdanie drugie Pr.weksl. jest objęty nie tylko indos

dokonany po proteście z powodu odmowy zapłaty, ale i indos dokonany po upływie

terminu ustanowionego dla protestu z powodu odmowy zapłaty, w myśl zaś art. 44

ust. 3 Pr.weksl. protest z powodu niezapłacenia weksla płatnego w oznaczonym

dniu powinien być dokonany w jednym z dwóch dni roboczych następujących po

pierwszym dniu, w którym można wymagać zapłaty (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 7 maja 2004 r., III CK 563/02, OSNC 2005, nr 5, poz. 88, z dnia 11 lutego

2005 r., III CK 304/04, OSNC 2006, nr 1, poz. 13, z dnia 12 maja 2005 r., V CK

588/04, OSNC 2006, nr 4, poz. 71, i z dnia 1 grudnia 2006 r., I CSK 299/06, OSNC

2007, nr 10, poz. 157). Termin dla protestu z powodu odmowy zapłaty weksla

dołączonego do pozwu upłynął zatem już z końcem dnia 3 stycznia 2002 r., a więc

na długo przed dniem 14 listopada 2002 r. – datą indosu Józefa G.

Istotą znacznej części podstaw kasacyjnych przytoczonych przez skarżącego

jest twierdzenie o spóźnionym w świetle art. 495 § 3 i art. 381 k.p.c. podniesieniu

przez pozwanych zarzutu poterminowego charakteru indosu Józefa G. Wobec

powołania się przez pozwanych na poterminowy charakter tego indosu dopiero w

apelacji, w drugiej fazie postępowania nakazowego nie mogły, zdaniem

skarżącego, znaleźć zastosowania przepisy art. 20 Pr.weksl. i art. 509-516 k.c.,

otwierające pozwanym drogę do obrony przed żądaniem pozwu za pomocą

zarzutów odwołujących się do okoliczności leżących u podstaw zaciągnięcia przez

nich zobowiązań wekslowych (gwarancyjnego charakteru weksla), lecz art. 17

Pr.weksl., wykluczający obronę pozwanych za pomocą zarzutów odwołujących się

do wspomnianych okoliczności.

Argumentacji tej nie można podzielić. Jak zaznaczono, poterminowy w

znaczeniu art. 20 ust. 1 zdanie drugie Pr.weksl. charakter indosu, kwestią

kwalifikacji prawnej oświadczenia wierzyciela wekslowego skierowanego na

przeniesienie praw z weksla. Jeżeli oświadczenie to, tak jak w niniejszej sprawie,

jest datowane, wystarczającą podstawę do przeprowadzenia wskazanej kwalifikacji

stanowi treść weksla. Sąd Okręgowy zatem, na podstawie samej tylko treści

dołączonego do pozwu weksla, mógł – i powinien, zgodnie z zasadą, że sąd urzędu

stosuje prawo materialne – zakwalifikować indos Józefa G. jako indos poterminowy,

ze skutkiem w postaci możliwości podniesienia przez pozwanych wobec powoda w

piśmie zaskarżającym wydany przeciwko nim nakaz zapłaty wszelkich zarzutów,

które mieli przeciwko Józefowi G. w chwili powzięcia wiadomości o dokonanym

przez niego indosie (art. 513 § 1 k.c. w związku z art. 20 ust. 1 zdanie drugie

Pr.weksl.). Mieszczą się tu także zarzuty odwołujące się do okoliczności

zaciągnięcia przez pozwanych zobowiązań wekslowych, czyli do stosunków

leżących u podstaw ich zobowiązań wekslowych. W sytuacji więc, w której

poterminowy charakter indosu na dołączonym do pozwu wekslu wynikał już z treści

tego weksla, wystarczało wniesienie przez pozwanych, z zachowaniem wymagań

art. 495 § 3 zdanie pierwsze k.p.c., samych tylko zarzutów odwołujących się do

okoliczności zaciągnięcia przez nich zobowiązań wekslowych, wniesienie zaś przez

pozwanych tych zarzutów z zachowaniem wspomnianych wymagań nie budzi

wątpliwości.

Chybiony jest także zarzut, iż dołączony do pozwu weksel, wystawiony przez

Stanisława S. jako weksel zupełny, nie mógł być wekslem gwarancyjnym dlatego,

że wekslem własnym gwarancyjnym (kaucyjnym, depozytowym) może być, w

świetle art. 10 i 101 Pr.weksl., tylko weksel własny wystawiony jako weksel in

blanco. Rzeczywiście, w praktyce najczęściej jako weksle gwarancyjne występują

weksle wystawiane in blanco, ale zacieśnienie kategorii weksli gwarancyjnych do

weksli wystawianych in blanco nie ma podstaw. Inaczej niż zdecydowana

większość umów zobowiązujących, czynności prawne, z których wynikają

zobowiązania wekslowe, nie określają celu wynikającego z nich przysporzenia. Na

cel ten wskazuje dopiero zawarta wyraźnie lub w sposób dorozumiany umowa

leżąca u podstaw zaciągnięcia zobowiązania wekslowego, czyli umowa kreująca

tzw. stosunek podstawowy (kauzalny) dla tego zobowiązania.

Powszechnie przyjmuje się, że strony danego zobowiązania wekslowego

mogą porozumieć się wyraźnie bądź w sposób dorozumiany, że wręczony

posiadaczowi weksel własny lub trasowany, zupełny albo in blanco, ma służyć

jedynie zabezpieczeniu określonego roszczenia posiadacza wobec dłużnika

wekslowego, wobec czego – zgodnie z treścią tego porozumienia – posiadacz

przed powstaniem i wymagalnością zabezpieczonego roszczenia nie może

dochodzić od osoby, która zaciągnęła zobowiązanie wekslowe, zapłaty weksla ani

przenieść weksla na inną osobę, gdy zaś nie dojdzie do powstania

zabezpieczonego roszczenia lub gdy ono wygaśnie, powinien weksel zwrócić.

Ponieważ czynności prawne będące źródłem zobowiązań wekslowych są w prawie

polskim ujmowane jako czynności prawne abstrakcyjne, tj. jako czynności prawne,

których ważność nie zależy od istnienia lub prawidłowości stosunku podstawowego,

określone w porozumieniu przesłanki warunkujące posłużenie się wekslem

gwarancyjnym nie mają wpływu na istnienie zobowiązania wekslowego objętego

treścią weksla gwarancyjnego. W razie jednak dochodzenia przez posiadacza

weksla zapłaty sumy wekslowej niezgodnie z porozumieniem co do gwarancyjnego

charakteru weksla, dłużnik wekslowy będący kontrahentem posiadacza może,

powołując się na tę okoliczność, skutecznie odmówić zapłaty (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz.

143). Zarzut taki może on też skutecznie podnieść wobec posiadacza weksla, który

nabył prawa z weksla na podstawie indosu poterminowego, ponieważ – jak

wyjaśniono – wobec takiego posiadacza nie stosuje się art. 17 Pr.weksl., lecz art.

513 k.c.

W przypadku udzielenia poręczenia wekslowego za osobę, która zaciągnęła

zobowiązanie w celu zabezpieczenia określonego roszczenia, porozumieniem co

do gwarancyjnego charakteru weksla może być objęte także zobowiązanie

poręczyciela. Jest to sytuacja typowa, podobnie jak udział w porozumieniu co do

uzupełnia weksla in blanco nie tylko dłużnika głównego, ale i osoby, która złożyła na

wekslu in blanco podpis w charakterze poręczyciela. Poręczyciel, który udzielił

poręczenia na wekslu in blanco, może w zasadzie – jak się przyjmuje w

orzecznictwie – powoływać się wobec remitenta także na wypełnienie weksla

niezgodnie z zawartym porozumieniem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3

sierpnia 2006 r., IV CSK 101/06, nie publ.). (...)

Sąd Apelacyjny nie naruszył także art. 30 i 32 Pr.weksl. W szczególności art.

32 ust. 2 Pr.weksl. stanowiący, że zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby

nawet zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny z

wyjątkiem wady formalnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 września

2006 r., I CSK 116/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 76), nie wyklucza podnoszenia przez

poręczyciela zarzutów osobistych względem wierzyciela wekslowego, w tym

zarzutów odwołujących się do łączącego go z nim stosunku podstawowego,

ponieważ tych zarzutów w ogóle nie dotyczy. W odniesieniu do nich mają

zastosowanie normy powszechnego prawa cywilnego (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 31 maja 2001 r., V CKN 264/00, nie publ. i z dnia 3 sierpnia

2006 r., IV CSK 101/06, nie publ.). Do wspomnianej kategorii należą w

szczególności zarzuty poręczyciela oparte na jego i dłużnika głównego

porozumieniu z wierzycielem wekslowym w sprawie gwarancyjnego charakteru

weksla. W razie takiego porozumienia poręczyciel odpowiada względem wierzyciela

wekslowego tylko wtedy, gdy wierzyciel wekslowy może dochodzić roszczenia

wobec dłużnika głównego. W sytuacjach, których dotyczy art. 20 ust. 1 zdanie

drugie Pr.weksl., omawiane zarzuty mogą być podnoszone przez poręczyciela na

podstawie powołanego przepisu w związku z art. 513 § 1 k.c. oczywiście także

wobec posiadacza weksla, który nabył prawa z weksla w drodze indosu

poterminowego. W konsekwencji, brak podstaw do podzielenia poglądu

skarżącego, że na skuteczne podniesienie wobec powoda przez Artura B. zarzutów

odwołujących się do gwarancyjnego charakteru weksla nie pozwalały przepisy

prawa wekslowego o poręczeniu wekslowym. (...)

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).