V CSK 106/07

Sygn. akt V CSK 106/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Budowy

Kopalń Spółki Akcyjnej w B.

przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 listopada 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

powoda kwotę 3.600 zł (trzy tysiące sześćset) tytułem zwrotu

kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Przedsiębiorstwo Budowy Kopalń S.A. na podstawie dwóch umów

wykonywało specjalistyczne roboty górnicze, za które pozwana Kompania Węglowa

S.A. winna mu była zapłacić należności ujęte w następujących fakturach:[…]

W dniu 22 października 2003 r. wierzyciel i dłużnik zawarli ugodę, w której

wierzyciel zrezygnował z naliczania i dochodzenia odsetek za opóźnienie

w płatności powyższego długu oraz z dochodzenie 15% należności głównej,

tj. kwoty 243.088,32 zł. Pozostała części należności głównej (1.377.500,46 zł) miała

być uregulowana przez Kompanię Węglową S.A. z bezpośredniej sprzedaży węgla.

Ugoda została wykonana.

27 sierpnia 2004 r. złożony został wniosek o ogłoszenie upadłości

wierzyciela – Przedsiębiorstwa Budowy Kopalń S.A., a jego upadłość ogłoszono

postanowieniem z 17 listopada 2004 r.

Po ogłoszeniu upadłości syndyk masy upadłości, powołując się

na bezskuteczność ugody, wynikającą z postanowień art. 127 ust. 1 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (dalej powoływane jako pr. up.

i napr.) wezwał Kompanię Węglowa S.A. do zapłaty należności, z których upadły

zrezygnował w ugodzie. Następnie 27 grudnia 2005 r. wystąpił przeciwko niej

z powództwem w niniejszej sprawie, domagając się stwierdzenia bezskuteczności

ugody w stosunku do masy upadłości oraz zasądzenia od pozwanej na rzecz

powoda kwoty 243.088,32 zł tytułem należności głównej i skapitalizowanych

na dzień 13 grudnia 2005 r. odsetek (ostatecznie określonych na kwotę 231.477,99

zł) z dalszymi odsetkami od dnia następnego po wniesieniu pozwu.

Pozwana Kompania Węglowa S.A. wniosła o oddalenie powództwa,

podnosząc m. in. zarzut przedawnienia dochodzonych przez powoda roszczeń.

Uwzględnienie tego zarzutu stało się przyczyną oddalenia powództwa przez

Sąd Okręgowy wyrokiem z 19 maja 2006 r. Sąd ten podzielił stanowisko powoda,

że ugoda zawarta przez upadłego z pozwaną spowodowała uzyskanie korzyści

3

wyłącznie przez pozwaną, wobec czego spełnione zostały przewidziane w art. 127

ust. 1 pr. up. i napr. przesłanki uzasadniające uznanie jej za czynność

bezskuteczną w stosunku do masy upadłości. Ostatecznie uznał jednak, że

stwierdzenie bezskuteczności ugody było bez znaczenia, skoro roszczenia,

z których upadły zrezygnował w ugodzie, uległy już przedawnieniu na skutek

upływu dwuletniego terminu przewidzianego w art. 646 k.c. dla roszczeń z umowy

o dzieło. Taki sam termin zastosował dla odsetek, przyjmując przy tym,

że roszczenie o odsetki przedawnia się najpóźniej z chwilą przedawnienia

roszczenia głównego. W ocenie tego Sądu zawarcie ugody spowodowało przerwę

biegu przedawnienia roszczeń powoda na podstawie art. 123 § 1 pkt. 2 k.c., jednak

termin ten zaczął biec na nowo od dnia zawarcia ugody i upłynął 22 października

2005 r. Zatem pozew w niniejszej sprawie, złożony przez powoda 27 grudnia

2005 r., wniesiony został już po upływie terminu przedawnienia

W wyniku rozpoznania apelacji powoda od powyższego wyroku Sąd

Apelacyjny zmienił go i uwzględnił roszczenie powoda w części obejmującej

żądanie zapłaty, natomiast w pozostałym zakresie oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny rozważył zasadność roszczeń powoda na podstawie

przepisów art. 127 ust. 1 i art. 134 pr. up. i napr. Zgodził się z Sądem I instancji,

że spełnione zostały przesłanki powodujące z mocy samego prawa bezskuteczność

ugody z 22 października 2003 r., odmówił jednak uwzględnienia żądania

stwierdzenia tej bezskuteczności, wobec nie wykazania przez powoda interesu

prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie, wymaganego przez art. 189 k.p.c.

Sąd ten uznał, że interes taki nie występuje, ponieważ powód może realizować

przewidziane w art. 134 pr. up. i napr. roszczenie o zapłatę masie upadłości

wierzytelności, których upadły zrzekł się w ugodzie. W tym postępowaniu kwestia

bezskuteczności ugody będzie jedną z przesłanek rozstrzygnięcia.

Sąd II instancji odmiennie niż Sąd Okręgowy uznał natomiast, że roszczenie

powoda nie uległo przedawnieniu. W cenie tego Sądu bezskuteczność w stosunku

do masy upadłości zawartej ugody powoduje, że wierzytelność, z której upadły

zrezygnował odzyskuje status składnika majątku masy upadłości. Art. 134 pr. up.

i napr. uprawnia syndyka do restytucji tego co ubyło z majątku upadłego lub do

4

niego nie weszło w wyniku bezskutecznej czynności, wobec czego syndyk może

dochodzić od pozwanego wierzytelności objętych ugodą. Ogłoszenie upadłości

stworzyło nowy stan prawny, w którym ugoda zawarta przez upadłego stała się

z mocy prawa bezskuteczna, a wierzytelności umorzone w jej wyniku „odżyły”,

jednak mogą być dochodzone tylko przez syndyka. Początek biegu terminu

przedawnienia roszczenia o zapłatę tych wierzytelności Sąd Apelacyjny połączył

z ogłoszeniem upadłości, a nie z terminem płatności faktur, czy też z datą zawarcia

ugody. Skutkiem ugody było bowiem wygaśnięcie spornych wierzytelności.

Ogłoszenie upadłości spowodowało zaś możliwość żądania przez syndyka ich

realizacji i stanowiło moment wymagalności roszczenia, powodujący w świetle art.

120 § 1 zd. 1 k.c. rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia. Skoro więc upadłość

Przedsiębiorstwa Budowy Kopalń S.A. została ogłoszona 17 listopada 2004 r., a

pozew w niniejszej sprawie syndyk wniósł 27 grudnia 2005 r., to dochodzone

roszczenie nie było jeszcze przedawnione.

Ponadto Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd I instancji błędnie określił termin

przedawnienia roszczeń o odsetki od zapłaconych faktur, które od chwili dokonania

zapłaty należności głównej zyskują samodzielność i przedawniają się według

ogólnej reguły z art. 118 k.c.

Pozwany złożył skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,

zaskarżając go w części uwzględniającej apelację powoda i wniósł o jego zmianę

poprzez oddalenie w całości tej apelacji oraz o zasądzenie od powoda na rzecz

pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.

Pozwana oparła swoją skargę na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), skonkretyzowanej jako:

- błędna wykładnia art. 52 i art. 61 pr. up. i napr. polegająca na przyjęciu,

że ogłoszenie upadłości tworzy nowy stan prawny i powoduje przerwę biegu

przedawnienia roszczeń dochodzonych na skutek stwierdzenia na podstawie

art. 127 ust. 1 pr. up. i napr. bezskuteczności czynności prawnych;

- błędna wykładnia art. 120 § 1 k.c. poprzez przyjęcie, że w wypadku

dochodzenia roszczeń w wyniku ubezskutecznienia czynności prawnej na

5

podstawie art. 127 ust. 1 pr. up. i napr. terminu przedawnienia nie liczy się

od terminu płatności faktur,

- błędne zastosowanie art. 118 k.c. polegające na przyjęciu, że 3-letni termin

przedawnienia odsetek od uregulowanych faktur należy liczyć od daty ich

uznania lub zapłaty, a nie od daty ich wymagalności.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i przyznanie mu zwrotu kosztów

postępowania wywołanego tą skargą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W literaturze prawa upadłościowego oraz w judykaturze panuje zgoda co do

tego, że ogłoszenie upadłości jest orzeczeniem o charakterze konstytutywnym,

powodującym szereg istotnych zmian w sytuacji prawnej upadłego. Zmiany te,

zróżnicowane w zależności od trybu, w jakim toczy się postępowanie upadłościowe

(z możliwością zawarcia układu lub tzw. likwidacyjne), w najistotniejszym zakresie

uregulowane są w tytule III części pierwszej pr. up. i napr. i dotyczą zarówno osoby

dłużnika, jak i jego stosunków majątkowych, wpływają bowiem na stan istniejących

zobowiązań, a nawet na byt czynności prawnych sfinalizowanych w przeszłości.

Do tych ostatnich zaliczyć należy ustanowiony w art. 127 ust. 1 pr. up. i napr.

wypadek następującej z mocy samego prawa względnej bezskuteczności

czynności prawnych dokonanych przez upadłego w ciągu roku przed dniem

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, których przedmiotem było nieodpłatne lub

rażąco nieekwiwalentne dla upadłego rozporządzenia jego majątkiem. Względność

bezskuteczności czynności prawnej polega na tym, że pozostaje ona ważna,

jednak w stosunku do masy upadłości traktowana jest jako czynność nie

powodująca przewidzianych w niej skutków. Odnosząc powyższe uwagi do

okoliczności występujących w niniejszej sprawie – ugoda, zawarta przez upadłego

z pozwanym 22 października 2003 r. pozostaje wiążąca dla niego.

Jedynie w stosunku do masy upadłości jest traktowana tak, jakby nie została

zawarta, a w zasadzie, jakby nie zostały zamieszczone w niej kwestionowane przez

powoda postanowienia o zrzeczeniu się przez upadłego części roszczeń. Stan taki

jest wynikiem ogłoszenia upadłości i istnieje tylko w czasie trwania postępowania

6

upadłościowego i na jego potrzeby (por. wyrok Sądu Najwyższego z 29 września

2000 r., V CKN 93/00, Lex nr 52588).

Rację ma więc Sąd Apelacyjny, gdy stwierdza, że dopiero ogłoszenie

upadłości stanowi zdarzenie powodujące powstanie przysługującego syndykowi

masy upadłości roszczenia o zwrot tego, co w wyniku bezskutecznej względnie

czynności prawnej ubyło z majątku upadłego lub do tego majątku nie weszło,

a w tym wypadku roszczenia o zapłatę przez pozwaną długu, który z mocy tej

ugody został umorzony. Przedawnienie takiego roszczenia nie może biec przed

jego powstaniem. Niewątpliwie zaś do chwili ogłoszenie upadłości roszczenie to nie

istniało, bowiem skutkiem umorzenia długu, było jego wygaśnięcie.

Przyjęcie zatem przez Sąd Apelacyjny, że zgodnie z postanowieniem art.

120 § 1 zd. 1 k.c. bieg przedawnienia roszczenia syndyka realizowanego w oparciu

o upoważnienie z art. 134 ust. 1 pr. up. i napr. rozpoczął się w dniu ogłoszenia

upadłości jest prawidłowe.

Pozwany kwestionuje nadto wyrażony przez Sąd II instancji pogląd

dotyczący zasad przedawniania się roszczeń odsetkowych narosłych od

wierzytelności, które wygasły na skutek zapłaty. Wydaje się jednak, że zarzut ten

jest skutkiem nieporozumienia. Skarżący przypisuje bowiem Sądowi stanowisko.,

jakiego Sąd ten nie zajął. Jak wynika z uzasadnienia, Sąd Apelacyjny, odwołując

się do wykładni art. 118 k.c. zawartej w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

26 stycznia 2005 (III CZP 42/04, OSNC 2005/9/149) stwierdził, że w wypadku,

kiedy roszczenie główne wygasło przed upływem terminu przedawnienia np.

w wyniku zapłaty, narosłe odsetki ulegają z tą chwilą niejako przekształceniu

w roszczenie główne, którego przedawnienie następuje według zasad

przewidzianych w art. 118 k.c. dla świadczeń okresowych. Z powyższego wywodu

nie wynika bynajmniej, że Sąd Apelacyjny uznał, iż data zapłaty stanowi początek

biegu terminu przedawnienia odsetek, a jedynie określił jaki jest termin ich

przedawnienia. Rozważania te w niniejszej sprawie są jednak o tyle

bezprzedmiotowe, że niewątpliwe jest, iż roszczenie wynikające z art. 134 ust. 1 pr.

up. i napr. zarówno w części dotyczącej skapitalizowanych odsetek, jak i dotyczącej

roszczenia głównego, stały się wymagalne z chwilą ogłoszenia upadłości i do

7

momentu wytoczenia przez syndyka powództwa o ich zapłatę termin

przedawnienia, wynoszący w stosunku do wierzytelności o wynagrodzenie

za wykonane dzieło – 2 lata, a w stosunku do roszczenia odsetkowego – 3 lata,

jeszcze nie upłynął.

Z przytoczonych względów, ponieważ podstawy, na których skarżący oparł

swoją skargę nie znajdowały uzasadnienia, skarga kasacyjna podlegała oddaleniu

na podstawie art. 39814

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 98 § 1

i 3 oraz art. 99 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.

jz