V CSK 125/07

Sygn. akt V CSK 125/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa E. Z. i in. ,

przeciwko Spółdzielni Usług Motoryzacyjnych "S."

o ustalenie nieważności lub uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 13 grudnia 2006 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację powodów od

wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 13 września 2006

r., sygn. akt [...];

2. zasądza od powodów na rzecz pozwanej kwotę 900 zł

(dziewięćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 13 września 2006 r. (I) oddalił

powództwo dziewięciu członków Spółdzielni Usług Motoryzacyjnych „S.” o ustalenie

nieważności lub uchylenie uchwały nr 20 Zebrania Przedstawicieli Członków tej

Spółdzielni i (II) zasądził solidarnie od powodów na rzecz strony pozwanej kwotę

195 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 20 kwietnia 2006 r. Zebranie Przedstawicieli

Członków pozwanej Spółdzielni jednomyślnie podjęło uchwałę nr 20 dotyczącą

zmiany § 57 statutu Spółdzielni w ust. 3 polegającej na nadaniu temu

postanowieniu brzmienia: „Podziału nadwyżki bilansowej między członków

Spółdzielni dokonuje się według wkładu pracy. Wkład pracy jest to czas

zatrudnienia członka bądź czas dzierżawy przez niego majątku Spółdzielni

w rozumieniu przepisów § 8 statutu Spółdzielni w okresie jego członkostwa,

proporcjonalny do wymiaru tego zatrudnienia”. Za przyjęciem uchwały głosowało 25

uprawnionych przedstawicieli. Kolejną uchwałą zmieniono również treść § 58

statutu, dokonując skreślenia ust. 1-3. Spółdzielnia przyjęła również regulamin

podziału nadwyżki bilansowej odzwierciedlający wprowadzone zmiany statutowe

w tym zakresie. Zgodnie z § 8 statutu Spółdzielni, jej członkami mogą być osoby

fizyczne o pełnej zdolności do czynności prawnych, które pracują w Spółdzielni lub

jednostce gospodarczej, w której Spółdzielnia posiada udziały, są dzierżawcami

majątku Spółdzielni, są zatrudnieni u dzierżawców majątku Spółdzielni, zaprzestali

pracy wskutek emerytury lub renty, a zachowali udziały do dnia 31 sierpnia 1993 r.

i po tym dniu. W uprzednim brzmieniu § 57 statutu przewidywał podział nadwyżki

bilansowej na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia, która powinna

uwzględniać przeznaczenie co najmniej 5% nadwyżki na zwiększenie funduszu

zasobowego, jeżeli fundusz ten nie osiąga wysokości wniesionych udziałów

obowiązkowych, inne obligatoryjne odpisy wynikające z odpowiednich przepisów,

część nadwyżki bilansowej pozostałą po dokonaniu wymienionych wpłat

przeznaczało się na cele określone w uchwale Walnego Zgromadzenia.

Podział nadwyżki między członków Spółdzielni mógł być dokonany w formie

oprocentowania udziałów lub zależnie od wkładu pracy, podstawą naliczenia

wysokości udziału członka w nadwyżce bilansowej z tytułu pracy była suma

3

rocznego bieżącego wynagrodzenia za pracę. Wszyscy powodowie są członkami

pozwanej Spółdzielni spełniającymi kryteria uczestnictwa w podziale nadwyżki

bilansowej.

Sąd Okręgowy ocenił, że nieuzasadnione jest ani powództwo o ustalenie

nieważności zaskarżonej uchwały, ani powództwo o jej uchylenie. Według Sądu,

równość praw i obowiązków wynikających z członkostwa w spółdzielni (art. 18

ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 188, poz. 1848 ze zm.; dalej: pr. spółdz.) nie oznacza wypłaty świadczeń

w równej wysokości dla wszystkich członków. Przyjęte w zmienionym

postanowieniu statutu kryterium odnosi się do świadczenia pracy na rzecz

Spółdzielni bądź podmiotów z nią związanych i nie wyklucza, wbrew twierdzeniu

powodów, od udziału w podziale nadwyżki osób przebywających na rencie lub

emeryturze. Powodowie nie potrafili jednocześnie wskazać osób, których

pozbawiono by po zmianie statutu prawa do udziału w nadwyżce bilansowej.

Z zeznań prezesa Spółdzielni wynika natomiast, że wszyscy członkowie Spółdzielni

uczestniczyli w owym podziale. W konkluzji Sąd Okręgowy stwierdził,

że kwestionowana uchwała nie jest sprzeczna z prawem, nie narusza też zasad

współżycia społecznego ani dobrych obyczajów.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie art.

18 § 1 i § 2 pkt 5, art. 42 § 2 i § 3 pr. spółdz., art. 58 § 1 k.c., art. 32 ust. 1

Konstytucji RP oraz naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok w pkt I w ten sposób, że ustalił nieważność uchwały nr 20 Zebrania

Przedstawicieli Członków Spółdzielni Usług Motoryzacyjnych „S”. z dnia 20

kwietnia 2006 r. oraz w pkt II w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej

na rzecz powodów kwotę 380 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, a ponadto

zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów kwotę 335 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że wystarczającą podstawą uwzględnienia

apelacji jest zarzut naruszenia art. 18 § 1 w związku z art. 42 § 2 pr. spółdz. Norma

zamieszczona w art. 18 § 1 pr. spółdz., wyrażająca zasadę, według której prawa

4

i obowiązki wynikające ze stosunku członkostwa są dla wszystkich członków równe,

ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Według tej zasady, członkowie

uczestniczą w podziale nadwyżki bilansowej (art. 18 § 2 pkt 5 w związku z § 1),

co oznacza, że podział powinien być dokonywany według kryteriów jednakowych

dla wszystkich. W niniejszej sprawie pozwana Spółdzielnia uchwałą nr 20 Zebrania

Przedstawicieli Członków z dnia 20 kwietnia 2006 roku naruszyła zasadę równości

praw wszystkich jej członków. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powodowie trafnie

zarzucają, że „zaskarżona uchwała różnicuje sytuację członków Spółdzielni przy

podziale nadwyżki bilansowej przez wyłączenie z naliczania udziału w nadwyżce

emerytów i rencistów za okresy ich pozostawania na rencie lub emeryturze pomimo

wpłacenia przez nich udziałów za te okresy”. Nie stanowi skutecznej obrony

pozwanej Spółdzielni jej prawdziwe zresztą stwierdzenie, że podziału nadwyżki

bilansowej za rok 2005 dokonano z uwzględnieniem emerytów i rencistów. Nie

uwzględniono bowiem, kierując się skorygowanym przez zaskarżoną uchwałę

postanowieniem § 57 ust. 3 statutu, okresu ich członkostwa po przejściu na

emeryturę lub rentę. Nie może stanowić podstawy do oddalenia powództwa

przewrotna teza pozwanej Spółdzielni - aprobowana niesłusznie przez Sąd

I instancji - o obowiązywaniu zasady „demokracji wewnątrzspółdzielczej”.

Uchwała sprzeczna z prawem jest nieważna, chociażby została podjęta

zdecydowaną większością głosów. Również pozytywny udział niektórych powodów

w głosowaniu nad uchwałą nr 20 nie pozbawia ich legitymacji do jej zaskarżenia

jako sprzecznej z prawem.

Pozwana w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenia przepisów prawa

materialnego, mianowicie art. 18 § 1 i § 2 pkt 5 pr. spółdz. oraz art. 5 k.c., a także

naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 328 § 2 i art. 382 k.p.c.,

a formułując występujące w niniejszej sprawie zagadnienie prawne dodatkowo

wskazała na związek istniejący między art. 18 § 1 i § 2 pkt 5 oraz art. 77 § 2

pr. spółdz.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa procesowego

są nieuzasadnione. Po pierwsze, skarżąca zarzuca naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.,

5

które miałoby polegać na nieodniesienia się Sądu Apelacyjnego do większości

zarzutów zgłoszonych w odpowiedzi na apelację i wcześniejszych pismach

procesowych. Zarzut ten mógłby być skuteczny, gdyby wskazywał na brak

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku elementów wymienionych w powołanym

przepisie. Poza tym twierdzenia skarżącej, związane z zarzutem naruszenia art.

382 k.p.c., stanowią w istocie polemikę z ustaleniami faktycznymi Sądu

Apelacyjnego, a nawet próbę niedopuszczalnego kwestionowania w skardze

kasacyjnej dokonanych przez ten Sąd ustaleń.

Skuteczny jest natomiast zarzut naruszenia prawa materialnego polegający

na dokonaniu niewłaściwej wykładni art. 18 § 1 i art. 18 § 2 pkt 5 pr. spółdz.

Pierwszy z tych przepisów wyraża zasadę równości praw i obowiązków

wynikających z członkostwa w spółdzielni, drugi zaś wymienia wśród praw

członków spółdzielni prawo do udziału w nadwyżce bilansowej.

Podział praw członkowskich na wynikające ze stosunku członkostwa

w spółdzielni oraz wynikające ze stosunków prawnych pochodnych od stosunku

członkostwa jest tradycyjnie przyjmowany w doktrynie polskiego prawa

spółdzielczego. Dawniej znajdował on podstawę w przepisach o postępowaniu

wewnątrzspółdzielczym. Od uchwał w sprawach wynikających ze stosunku

członkostwa przysługiwało członkom odwołanie w postępowaniu

wewnątrzspółdzielczym do organu spółdzielni określonego w statucie (dawny art.

32 § 1 pr. spółdz.), dopiero zaś po wyczerpaniu tego postępowania członkowie

mogli dochodzić ochrony swych praw wynikających ze stosunku członkostwa na

drodze sądowej (dawny art. 33 § 1 pr. spółdz. – postępowanie obligatoryjne). Inne

zaś sprawy, mianowicie wynikające ze stosunków pochodnych od stosunku

członkostwa, mogły być objęte przez statut postępowaniem wewnątrzspółdzielczym

(dawny art. 34 pr. spółdz. – postępowanie fakultatywne).

W orzecznictwie i piśmiennictwie podkreślano, że prawami wynikającymi

ze stosunku członkostwa były różnego rodzaju prawa o charakterze niemajątkowym

albo majątkowym. Prawa niemajątkowe zwykle miały charakter konkretny, tzn.

mogły być wykonywane już od chwili powstania stosunku członkostwa. Niektóre

jednak, np. prawo do wniesienia odwołania w postępowaniu

6

wewnątrzspółdzielczym czy prawo zaskarżenia do sądu uchwały walnego

zgromadzenia, miały charakter abstrakcyjny (potencjalny) i konkretyzowały się

w czasie trwania stosunku członkostwa, a nawet w związku z ustaniem tego

stosunku. Prawa majątkowe, które wynikały ze stosunku członkostwa, miały

natomiast charakter abstrakcyjny, np. prawo do udziału w nadwyżce bilansowej.

Prawa te mogły konkretyzować się w wyniku dalszych zdarzeń w czasie trwania

stosunku członkostwa, np. powstania nadwyżki bilansowej i podjęcia przez walne

zgromadzenie uchwały o podziale części tej nadwyżki między członków. Wtedy

jednak stawały się prawami wynikającymi ze stosunków pochodnych od stosunku

członkostwa. W orzecznictwie i piśmiennictwie wskazywano, że prawa wynikające

ze stosunku członkostwa były identyczne dla wszystkich członków spółdzielni, zaś

prawa pochodne były zróżnicowane.

Rozważany podział praw członkowskich, po kolejnych nowelizacjach ustawy

– Prawo spółdzielcze, znajduje obecnie podstawę normatywną w art. 49 § 5 pr.

spółdz. oraz w przepisach art. 18 § 1 i 7 pr. spółdz. w brzmieniu nadanym przez

ustawę z dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 122, poz. 1024).

Wyrażona w art. 18 § 1 pr. spółdz. zasada równości praw członków odnosi się

jedynie do praw wynikających z członkostwa w spółdzielni, a nie do praw

pochodnych, których dotyczy art. 18 § 7 pr. spółdz.

Nie ulega wątpliwości, że poglądy orzecznictwa i piśmiennictwa,

wypowiadane w okresie obowiązywania dawnych przepisów art. 32-34 pr. spółdz.,

zachowały aktualność na tle wykładni obecnie obowiązujących przepisów art. 18 pr.

spółdz. Jest bowiem oczywiste, że ustawodawca, nowelizując art. 18 pr. spółdz.,

świadomie nawiązał nie tylko do dawnej terminologii, ale również do wypowiedzi

dotyczących praw wynikających ze stosunku członkostwa oraz pochodnych od tego

stosunku.

Prawo do udziału w nadwyżce bilansowej, o którym mowa w art. 18 § 2 pkt 5

pr. spółdz., jest zatem majątkowym prawem wynikającym z członkostwa

w spółdzielni, które konkretyzuje się w wyniku powstania nadwyżki bilansowej

i podjęcia przez walne zgromadzenie uchwały o podziale części tej nadwyżki

7

między członków. Zgodnie z art. 5 § 1 pkt 8 pr. spółdz., statut spółdzielni powinien

określać zasady podziału nadwyżki bilansowej. Niewątpliwie również w tym

zakresie znajduje zastosowanie wyrażona w art. 18 § 1 pr. spółdz. zasada równości

praw wynikających ze stosunku członkostwa.

W piśmiennictwie rozróżnia się bezwzględną (absolutną) i względną równość

członków spółdzielni. Przejawem obowiązywania równości bezwzględnej jest

zwłaszcza zasada „jeden członek – jeden głos”, zgodnie z którą każdy członek ma

jeden głos bez względu na liczbę posiadanych udziałów (art. 36 § 3 pr. spółdz.).

Podobne rozumienie zasady równości w odniesieniu do podziału nadwyżki

bilansowej oznaczałoby jednak, iż byłaby ona dzielona między członków bez

uwzględnienia wniesionych przez nich udziałów lub osobistej ich działalności,

co byłoby rozwiązaniem niesprawiedliwym i niesłusznym. Dlatego w wypadku

prawa członków do udziału w nadwyżce bilansowej można mówić jedynie

o zasadzie równości względnej czy też zasadzie równych szans. Jedną

z podstawowych międzynarodowych zasad spółdzielczych jest zasada „zwrotu od

zakupów”, zgodnie z którą podział nadwyżki bilansowej między członków jest

dokonywany proporcjonalnie do ich transakcji ze spółdzielnią. Obecnie jest to

trzecia zasada spółdzielcza, która została zamieszczona w „Stanowisku

o tożsamości spółdzielczej” przyjętym na Kongresie Międzynarodowego Związku

Spółdzielczego we wrześniu 1995 r. w Manchesterze. Zasada ta wprost dotyczy

tzw. spółdzielni konsumenckich. W odniesieniu natomiast do tzw. spółdzielni

wytwórczych jest ona rozumiana jako wymagająca uwzględnienia przy podziale

nadwyżki bilansowej przede wszystkim wkładu pracy poszczególnych członków.

Znalazło to wyraz w sformułowaniach art. 171 § 1 i art. 183 § 1 pr. spółdz.

dotyczących odpowiednio rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni pracy.

Treść statutu pozwanej Spółdzielni Usług Motoryzacyjnych „S.”,

przewidującego zatrudnianie członków, przemawia za przyjęciem, że nie jest ona

spółdzielnią pracy w rozumieniu art. 181 i nast. pr. spółdz. W szczególności bowiem

statut ten nie stanowi, że podstawą zatrudnienia jest zawarcie spółdzielczej umowy

o pracę. Poza tym należałoby zakładać, że gdyby pozwana Spółdzielnia była

spółdzielnią pracy, powodowie, będący emerytami lub rencistami, prawdopodobnie

utraciliby w niej członkostwo na podstawie art. 194 § 1 pr. spółdz. Nie zmienia to

8

jednak oceny, że pozwana Spółdzielnia, ze względu na postanowienia jej statutu,

jest spółdzielnią wytwórczą, działającą na podstawie ogólnych przepisów ustawy –

Prawo spółdzielcze. W statucie takiej spółdzielni istniała więc podstawa do

wprowadzenia wkładu pracy jako podstawowego kryterium podziału części

nadwyżki bilansowej między członków.

W konkluzji należało zatem przyjąć, że zasada równości praw wynikających

z członkostwa w spółdzielni nie oznacza, iż wszyscy członkowie mają takie same

udziały w nadwyżce bilansowej.

W związku z przedstawioną argumentacją podniesiony w skardze kasacyjnej

zarzut nadużycia prawa podmiotowego (art. 5 k.c.) jest bezprzedmiotowy. Zarzut

ten musiałby bowiem wskazywać prawo podmiotowe, którego nadużywają

powodowie. Tymczasem z uzasadnienia skargi kasacyjnej można wnosić,

że pozwana Spółdzielnia uznaje za niesprawiedliwe skutki wynikające z wyroku

Sądu Apelacyjnego i, wiążąc tę niesprawiedliwość z naruszeniem zasad współżycia

społecznego, formułuje zarzut wykraczający poza zakres działania art. 5 k.c.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.