III CZP 51/07

Sygn. akt III CZP 51/07

UCHWAŁA

Dnia 29 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSA Marta Romańska (sprawozdawca)

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z wniosku AG

przeciwko RS

o egzekucję świadczenia pieniężnego na skutek skargi wierzyciela

na czynności Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w W.

przy uczestnictwie RS,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 29 czerwca 2007 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 8 marca 2007 r., sygn. akt [...],

"Czy badanie upływu terminu spełnienia świadczenia wskazanego w

tytule wykonawczym w postaci orzeczenia sądowego należy do

organu egzekucyjnego, czy też kwestia ta badana jest wyłącznie

przez Sąd w postępowaniu klauzulowym ?"

podjął uchwałę:

Organ egzekucyjny nie jest uprawniony do badania

wymagalności świadczenia, które dłużnik ma spełnić

w wykonaniu obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej

przestępstwem (art. 72 § 2 k.k. i art. 74 k.k.), po nadaniu takiemu

tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności.

2

Uzasadnienie

Problem prawny przedstawiony Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

przez Sąd Okręgowy w W. powstał w postępowaniu wywołanym zażaleniem

wierzyciela AG na postanowienie Sądu Rejonowego w W., wydane w wyniku

rozpoznania skargi wierzyciela na postanowienie Komornika przy Sądzie

Rejonowym w W. z 4 maja 2004 r., którym Komornik oddalił wniosek o wszczęcie

postępowania egzekucyjnego skierowany przeciwko KZ i RS. Do wniosku

egzekucyjnego wierzyciel dołączył tytuł egzekucyjny – wyrok Sądu Rejonowego w

W. z 8 grudnia 2004 r., którym Sąd zobowiązał KZ i RS do naprawienia szkody

wyrządzonej przestępstwem przez uiszczenie na rzecz AG kwoty 6.123 zł w

terminie 2 lat od daty uprawomocnienia się wyroku. Ten tytuł egzekucyjny został

zaopatrzony klauzulą wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w W. z 8

marca 2005 r. w części odnoszącej się do opisanego wyżej obowiązku.

Postanowieniem z 13 października 2005 r. Sąd Rejonowy w W. umorzył

postępowanie wobec KZ wobec cofnięcia środka zaskarżenia w tej części oraz

oddalił dalej idącą skargę na czynności komornika. Sąd Rejonowy zaaprobował

pogląd Komornika, iż roszczenie wierzyciela stwierdzone tytułem wykonawczym nie

było wymagalne. W tytule egzekucyjnym wyznaczono bowiem dłużnikom termin

dwóch lat od uprawomocnienia się wyroku do naprawienia szkody wyrządzonej

przestępstwem. Dłużnicy winni zatem spełnić zasądzone świadczenie do 16

grudnia 2006 r., a wystąpienie przez wierzyciela z wnioskiem o wszczęcie egzekucji

przed tą datą było przedwczesne.

W uzasadnieniu postanowienia z 8 marca 2007 r., Sąd Okręgowy wskazał,

że ograniczenia w dopuszczalności oceny przedstawionego komornikowi tytułu

wykonawczego tworzy art. 804 k.p.c. Z tego przepisu wynika, że organ egzekucyjny

nie jest uprawniony do badania zasadności czy wymagalności obowiązku

stwierdzonego tytułem wykonawczym. Niejednokrotnie jednak prawomocne

orzeczenia sądowe zawierają rozstrzygnięcia odsuwające w czasie moment

spełnienia świadczenia, czy to w następstwie rozłożenia tego świadczenia na raty,

czy też wskutek odroczenia terminu jego wykonania. W tych warunkach, wątpliwym

- zdaniem Sądu Okręgowego - jest, czy zakazem wynikającym z art. 804 k.p.c.

3

objęte są także sytuacje, w których wierzyciel żąda przeprowadzenia egzekucji na

podstawie orzeczenia sądowego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, jeśli nie

nadszedł wskazany w tym orzeczeniu termin spełnienia świadczenia. Poglądy

prezentowane w piśmiennictwie, jakoby kwestia nadejścia zastrzeżonego w tytule

egzekucyjnym terminu spełnienia świadczenia podlegała ocenie przez sąd

w postępowaniu klauzulowym, z wyjątkiem jednak świadczeń periodycznych,

których wymagalność jest badana przez organ egzekucyjny, zdaniem Sądu

Okręgowego, nie są poparte głębszą argumentacją jurydyczną, pozwalającą na

rozróżnienie obu sytuacji. Skoro z art. 776 k.c. w zw. z art. 777 § 1 pkt 1 k.p.c.

wynika, że sąd nadaje klauzulę wykonalności orzeczeniu prawomocnemu, to

kwestia wymagalności świadczenia stwierdzonego tytułem egzekucyjnym

pozostawać musi poza zakresem rozpoznania w postępowaniu klauzulowym.

Brzmienie art. 786 k.p.c. i art. 7861

k.p.c., świadczy o tym, że nadejście

zastrzeżonego w tytule egzekucyjnym terminu spełnienia świadczenia podlega

badaniu tylko w postępowaniu klauzulowym, którego przedmiotem jest akt

notarialny. Sąd Okręgowy odwołał się też do § 401 regulaminu wewnętrznego

urzędowania sądów powszechnych z 19 listopada 1987 r. (Dz. U. 1987, nr 38, poz.

218, ze zm.), z którego wynika, że jeżeli orzeczeniem sądu nałożono obowiązek

naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, to sąd z urzędu przesyła osobie

lub instytucji odpis lub wypis orzeczenia ze wzmianką o wykonalności,

z poleceniem zawiadomienia sądu o niewykonaniu tego obowiązku przez

zobowiązanego. W takiej sytuacji, wyrok zostaje zaopatrzony przez sąd w klauzulę

wykonalności, chociaż nie nadszedł termin spełnienia świadczenia. Powyższe

może oznaczać, że odmowa prowadzenia egzekucji przez organ egzekucyjny

z powodu nienadejścia terminu spełnienia świadczenia nie ma charakteru

(sprzecznego z art. 804 k.p.c.) badania wymagalności świadczenia, natomiast

sprowadza się do oceny wykonania tego tytułu zgodnie z jego treścią – art. 803

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z definicją ustaloną w art. 776 k.p.c. tytuł wykonawczy, jest to

tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Wyliczenie rodzajów

dokumentów, które według art. 777 k.p.c. stanowią tytuły egzekucyjne dowodzi, że

4

nie są one kategorią jednorodną. Różnice pomiędzy poszczególnymi rodzajami

tytułów egzekucyjnych dotyczą nie tylko formalnych cech dokumentów, którym

ustawodawca przypisał taki status, ale także rodzajów obowiązków, które na

podstawie tych tytułów mogą być egzekwowane i kręgu podmiotów uprawnionych

i obowiązanych w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie

danego rodzaju tytułu.

Niejednakowy status poszczególnych grup tytułów egzekucyjnych przekłada

się na różnice w wyznaczeniu zakresu rozpoznania i orzekania sądu

w postępowaniu klauzulowym, które – co do zasady - zmierza do zbadania, czy

dokument przedstawiony przez wierzyciela ma cechy tytułu egzekucyjnego

w rozumieniu art. 777 k.p.c. względnie także w rozumieniu przepisów

szczególnych, oraz czy może być podstawą prowadzenia egzekucji w określonym

układzie podmiotowym.

2. Występujący w sprawie problem prawny dotyczy zakresu rozpoznania

sprawy w postępowaniu klauzulowym oraz zakresu związania organu

egzekucyjnego wydanym w tym postępowaniu orzeczeniem. Formułując pytanie

Sąd Okręgowy posłużył się ogólnym pojęciem „tytuł wykonawczy w postaci

orzeczenia sądowego, w którym zastrzeżono dłużnikowi termin dla spełnienia

świadczenia”. Takie postawienie problemu można by zaakceptować tylko w razie

stwierdzenia, że wszystkie orzeczenia sądowe, w których zastrzeżono dłużnikowi

termin dla spełnienia świadczenia mają jednakowy charakter, a termin wyznaczony

dłużnikowi dla wykonania orzeczonego obowiązku jest w każdym przypadku

terminem wymagalności cywilnej wierzytelności wierzyciela (art. 455 k.c.).

Tymczasem kategoria orzeczeń sądowych, które są tytułami egzekucyjnymi

w rozumieniu art. 777 § 1 pkt 1 k.p.c. ma niejednolity charakter.

Zakres rozpoznania sądu w postępowaniu klauzulowym nie jest szeroki, ale

obejmuje ocenę, czy obowiązek stwierdzony tytułem egzekucyjnym może być

egzekwowany jako wymagalny, z tej racji, że tytuł jest prawomocny lub natychmiast

wykonalny. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, o dopuszczalności nadania

klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu nie decyduje zatem sama

prawomocność orzeczenia stwierdzającego dany rodzaj obowiązku. W odniesieniu

do tytułów egzekucyjnych stanowiących wyroki sądowe wydane w sprawach

5

cywilnych problem wymagalności obowiązku, który ma podlegać egzekucji

rozważany jest w postępowaniu klauzulowym niezwykle rzadko, bowiem

wymagalność świadczenia jest przesłanką wyroku uwzględniającego powództwo.

Problem tego rodzaju powstaje właściwie tylko w sytuacji, gdy sąd skorzystał

z uprawnienia do wyznaczenia odpowiedniego terminu spełnienia świadczenia

względnie do rozłożenia świadczenia na raty (art. 320 k.p.c.), ale też w warunkach

z art. 624 i art. 1060 § 2 k.p.c.

Wymagalność roszczenia jako przesłanka nadania klauzuli wykonalności

tytułowi egzekucyjnemu ma znaczenie daleko większe w przypadku tytułów

niepochodzących od sądu. Dla aktów notarialnych ustawodawca wyraźnie tę

kwestię uregulował i stwierdził, że upływ terminu określonego w akcie stanowi

przesłankę nadania mu klauzuli wykonalności (art. 7861

k.p.c.). Interpretacja

a contrario z art. 7861

k.p.c. prowadząca do wniosków, że upływ terminu do

spełnienia świadczenia nie stanowi już przesłanki w postępowaniu o nadanie

klauzuli wykonalności tytułom egzekucyjnym innym niż akt notarialny, nie jest

możliwa do zaakceptowania. Nie ma żadnych racjonalnych powodów, dla których

należałoby tworzyć różnice pomiędzy sposobem badania terminu wymagalności

świadczenia określonego w tytule egzekucyjnym w formie aktu notarialnego,

a innymi rodzajami tytułów egzekucyjnych, w tym pozasądowych.

W piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że termin spełnienia świadczenia

jednorazowego określony w tytule egzekucyjnym jest przedmiotem badania sądu

w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu.

Nadejście terminu, w którym dłużnik ma obowiązek spełnić świadczenie stanowi

przy tym merytoryczną przesłankę nadania klauzuli wykonalności. Pewne

rozbieżności można dostrzec w wypowiedziach odnoszących się do kwestii oceny

w postępowaniu klauzulowym wymagalności świadczeń okresowych oraz

świadczenia w sytuacji rozłożenia go na raty. W judykaturze przeważa pogląd, że

klauzulę nadaje się wówczas całemu tytułowi, a na podstawie takiego tytułu

komornik ściąga poszczególne świadczenia okresowe albo raty dopiero

z nadejściem terminu ich wymagalności. W nauce wyrażane są też poglądy, że

tytułom stwierdzającym przyszłe powtarzające się świadczenia sąd nadaje klauzulę

wykonalności także co do świadczeń jeszcze niewymagalnych, co znajduje

6

uzasadnienie w brzmieniu art. 883 § 2 k.p.c., zaś w przypadku świadczeń

rozłożonych na raty, tytułowi należy nadawać odrębnie klauzule wykonalności co do

poszczególnych rat. Dla rozstrzygnięcia o zagadnieniu prawnym przedstawionym

przez Sąd Okręgowy nie jest konieczne przeprowadzenie pogłębionej analizy

zaprezentowanej wyżej praktyki i poglądów literatury, bo nie ma wątpliwości co do

tej kwestii, że orzeczenie o zobowiązaniu skazanego do naprawienia szkody

wyrządzonej przestępstwem w ciągu dwóch lat od daty uprawomocnienia się

wyroku nie czyni zasądzonego świadczenia okresowym ani też nie prowadzi do

rozłożenia go na raty.

Jednolicie przyjmowane w judykaturze i w literaturze stanowisko, że

wymagalność świadczeń jednorazowych podlega badaniu w postępowaniu

klauzulowym, należy zaakceptować. Powierzenie obowiązku badania

wymagalności świadczenia stwierdzonego tytułem wykonawczym organowi

egzekucyjnemu stałoby w sprzeczności z art. 804 k.p.c., stosownie do którego

organ egzekucyjny nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności

obowiązku objętego tytułem wykonawczym. W efekcie ani przed komornikiem, ani

przed sądem rozpoznającym skargę na jego czynności nie można skutecznie

podnosić, ze objęte tytułem wykonawczym roszczenie nie istnieje lub nie jest

wymagalne. Organ egzekucyjny jest uprawniony do badania tytułu tylko pod

względem formalnym, a w szczególności, czy odpowiada on wymaganiom

oznaczonym w art. 783 k.p.c. (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z 24 września 1986 r., III CRN 178/86, OSP 1989, nr 2, poz. 60, z 27 stycznia 1971

r., II CZ 16/71, OSNC 1971, nr 9, poz. 162, z 24 sierpnia 1973 r., II PZ 34/73, LEX

7295).

3. Sprawa, w której powstał problem prawny przedstawiony w pytaniu Sądu

Okręgowego dotyczy tytułu egzekucyjnego wydanego przez sąd karny

i stwierdzającego obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem

w związku z warunkowym zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności.

Podstawą dla wydania tego rodzaju rozstrzygnięcia przez sąd karny był art. 72 § 2 k.k.

i art. 74 k.k.

Według art. 72 § 1 i 2 k.k., zawieszając wykonanie kary sąd może zobowiązać

skazanego do naprawienia szkody w całości lub w części chyba, że orzekł środek

7

karny wymieniony w art. 39 pkt 5 k.k., a zatem na podstawie tego przepisu orzekł

o obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem.

Z art. 74 § 1 k.k. wynika, że stosując art. 72 k.k. sąd winien określić czas

i sposób wykonania nakładanych na skazanego obowiązków wymienionych w tym

przepisie, a czyni to po wysłuchaniu skazanego. Tak też wypowiedział się w tej kwestii

Sąd Najwyższy w wyroku z 24 maja 2005 r., I KZP 17/05 (OSN KW 2005, nr 7-8, poz.

59), wskazując przy tym, że oprócz wyników analizy językowej, za takim stanowiskiem

przemawia konieczność wywołania realnej dolegliwości dla skazanego. Spełnienie

probacyjnego celu obowiązków określonych w art. 72 k.k. może bowiem tkwić właśnie

w określeniu czasu i sposobu ich wykonania, co w szczególności uwidacznia się na

gruncie obowiązku naprawienia szkody. Z punktu widzenia zatem systemu działania

materialnego, procesowego i wykonawczego prawa karnego, rozstrzygnięcie jedynie

o rodzaju obowiązków nałożonych na skazywanego, bez określenia czasu i sposobu

ich wykonania, nie spełnia wymogów precyzyjności i jednoznaczności wyroku

skazującego, ani też celu gwarancyjnego wobec skazywanego, który do końca nie

potrafi określić dotkliwości i dolegliwości wymierzonej kary. Wysłuchując skazanego

przed określeniem warunków wykonania obowiązków orzekanych na podstawie art. 72

k.k. sąd może pozyskać wiedzę niezbędną do takiego ustalenia warunków

zawieszenia kary, by dobrowolne spełnienie przez skazanego obowiązków było realne

w kontekście jego możliwości zarobkowania, warunków socjalno-bytowych

i predyspozycji. Skutkiem niewykonania obowiązku naprawienia szkody może, ale nie

musi, być zarządzenie wykonania kary (art. 75 § 2 k.k.), przy czym większe znaczenie

dla podjęcia decyzji w tym przedmiocie ma w judykaturze nie to, czy osiągnięty został

rezultat przewidziany w orzeczeniu warunkowo zawieszającym wykonanie kary, ale to,

czy skazanemu można przypisać winę w zaniechaniu wykonania obowiązku.

Wobec skazanego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem

jej wykonania, sąd może w okresie próby - jeżeli względy wychowawcze za tym

przemawiają - ustanawiać, rozszerzać lub zmieniać obowiązki wymienione w art. 72 §

1 pkt 3-8 k.k. albo od wykonania nałożonych obowiązków zwolnić, z wyjątkiem jednak

obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem, jak również oddać

skazanego pod dozór albo od dozoru zwolnić (art. 74 § 2 k.k.).

8

4. Obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, w tym

i mającym cechy przestępstwa, przewidziany jest także w prawie cywilnym (art. 415

i n. k.c.). Korespondująca z obowiązkiem sprawcy wierzytelność poszkodowanego

staje się wymagalna według reguł ustalonych w prawie cywilnym, które nie daje

sądowi generalnej kompetencji do kształtowania stosunku prawnego przez odroczenie

terminu spełnienia świadczenia pieniężnego, a jedynie w wyjątkowych okolicznościach

umożliwia rozłożenie go na raty (art. 320 k.p.c.).

5. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym orzeczenie sądu karnego

nakładające na skazanego obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej

przestępstwem jest tytułem egzekucyjnym, który po nadaniu mu klauzuli wykonalności

może stać się podstawą egzekucji. Powyższe wynika z art. 107 § 1 i 2 k.p.k., który

stanowi, że sąd, który orzekał co do roszczeń majątkowych, nadaje na żądanie osoby

uprawnionej klauzulę wykonalności orzeczeniu podlegającemu wykonaniu w drodze

egzekucji, a za orzeczenia co do roszczeń majątkowych uważa się również orzeczenia

nakładające obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę oraz nawiązkę orzeczoną na rzecz pokrzywdzonego, jeżeli nadają się one do

egzekucji w myśl przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Nadanie klauzuli następuje według przepisów kodeksu postępowania cywilnego

(art. 26 k.k.w.). Nie jest przy tym rzeczą sądu orzekającego o nadaniu klauzuli

wykonalności badanie zasadności zobowiązania do świadczenia majątkowego,

zawartego w wyroku (zobowiązania do naprawienia szkody), a jedynie ocena

wykonalności orzeczenia oraz zdolności do wykonania go w drodze egzekucji (tak

też - Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniach z 13 grudnia 2002 r., II AKz

583/02, KZS 2002, nr 12, s. 37 i z 29 czerwca 2000 r., II Akz 211/00, KZS 2000,nr

7-8, s. 47).

W uzasadnieniu postanowienia z 8 marca 2007 r. Sąd Okręgowy odwołał się

do § 401 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 19 listopada 1987 r. -

regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. 1987, nr 38,

poz. 218, ze zm.), który stanowił, że jeżeli nałożono obowiązek naprawienia

w całości lub w części szkody wyrządzonej przestępstwem na osobę, wobec której

warunkowo umorzono postępowanie, warunkowo zawieszono wykonanie kary lub

którą warunkowo przedterminowo zwolniono, to sąd przesyła pokrzywdzonej

9

przestępstwem osobie lub instytucji odpis lub wypis z orzeczenia ze wzmianką

o wykonalności, z poleceniem zawiadomienia sądu w razie niewykonania przez

zobowiązanego tego obowiązku. Z tej regulacji Sąd Okręgowy wyciągnął wniosek,

że w postępowaniu klauzulowym sąd karny nie bada kwestii wymagalności

orzeczonego wobec skazanego obowiązku naprawienia szkody, a orzeczenie

nakładające tego rodzaju obowiązek może być podstawą egzekucji natychmiast po

uprawomocnieniu się. Trzeba jednak zauważyć, że wzmianka o wykonalności nie

jest tożsama z klauzulą wykonalności, a z późniejszych aktów o randze ustawy (art.

196 k.k.w.) wynika, że jeżeli sąd karny nałożył obowiązek naprawienia szkody, to

pokrzywdzonemu doręcza się jedynie tytuł egzekucyjny, nie zaś tytuł wykonawczy.

Orzeczeniu temu sąd nie nadaje zatem z urzędu klauzuli wykonalności, ale na

żądanie osoby uprawnionej. Za takim rozwiązaniem przemawia aktualnie

obowiązujący § 376 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 23 lutego 2007 r. -

regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz. U. 2007, nr 38, poz. 249),

w brzmieniu: „W razie orzeczenia obowiązku naprawienia szkody,

zadośćuczynienia, nawiązki lub świadczenia pieniężnego, sąd z urzędu, bez

pobierania opłat, przesyła za zwrotnym poświadczeniem odbioru pokrzywdzonemu

lub innej osobie uprawnionej tytuł egzekucyjny”.

Nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi zobowiązującemu skazanego do

naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem w związku z warunkowym

zawieszeniem wykonania kary następuje zatem w postępowaniu klauzulowym,

prowadzonym przez sąd karny, który wydał tytuł egzekucyjny, z inicjatywy

wierzyciela tego obowiązku.

6. W piśmiennictwie przeważa pogląd, że jeżeli określenie warunków

wykonania środka probacyjnego przewidzianego w art. 72 § 2 k.k. polega na

oznaczeniu terminu naprawienia szkody, to do tego momentu wyłączona jest

możliwość nadania wyrokowi w tej części klauzuli wykonalności, a przed tą datą

orzeczenie sądu karnego nie nadaje się do egzekucji w rozumieniu art. 107 § 2

k.p.k. Przyjęcie takiego poglądu powinno prowadzić do wniosku, że orzeczenie

w wyroku karnym o obowiązku naprawienia szkody nie wyłącza możliwości

dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem w oddzielnym

postępowaniu. Nie sposób bowiem przyjąć, żeby poszkodowany musiał oczekiwać

10

z realizacją własnych uprawnień cywilnych, aż minie termin wyznaczony sprawcy

szkody w wyroku karnym do jej naprawienia. Tak też w tej kwestii wypowiedział się

Sąd Najwyższy w wyroku z 7 lipca 2000 r., I PKN 724/99, OSN P 2002, nr 2, poz.

38. Sąd Najwyższy podkreślił przy tym, że zaproponowane ujęcie pozostaje

w zgodzie z funkcją obowiązków określonych w art. 72 k.k. i nakładanych na

skazanego w okresie próby. Sposób wywiązywania się z tych obowiązków ma

stanowić dla sądu podstawę oceny w zakresie spełniania przez skazanego założeń

co do pozytywnej prognozy stanowiącej przesłankę warunkowego zawieszenia

wykonania kary. Na tej między innymi podstawie sąd ma wnioskować, czy skazany

w okresie próby podporządkował się rygorom porządku prawnego.

Skoro wykonanie obowiązku naprawienia szkody może być przez sąd karny

stosujący środek probacyjny odroczone, to nie można odmówić wierzycielowi

interesu prawnego we wcześniejszym uzyskaniu świadczenia odszkodowawczego,

tym bardziej, że de lege lata nie ma on żadnego realnego wpływu na warunki

orzeczenia środka probacyjnego. Ryzyko podwójnej egzekucji może być przy tym

wyeliminowane albo poprzez uwzględnienie w postępowaniu cywilnym

prowadzonym równolegle lub później tego, w jakim zakresie szkoda w dacie

zamknięcia rozprawy została już naprawiona względnie w drodze powództwa

przewidzianego w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Dalsze rozważania muszą jednak uwzględniać konsekwencje wynikające ze

zmiany stanu prawnego, a mianowicie wyniki wykładni art. 415 § 6 k.p.k.,

w brzmieniu nadanym temu przepisowi ustawą z 10 stycznia 2003 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające

Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy

o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. nr 17, poz. 155 ze zm.). W stanowiącym

odpowiednik tego przepisu § 4 dawnego art. 415 k.p.k. mowa była bowiem tylko

o zasądzonym na rzecz poszkodowanego odszkodowaniu. Na tym tle uznawano,

że orzeczenie sądu karnego zasądzające odszkodowanie, w przeciwieństwie do

obowiązku naprawienia szkody orzeczonego jako środek probacyjny, pociąga za

sobą negatywną przesłankę procesową w postępowaniu cywilnym w postaci res

iudicata. Po nowelizacji, w przepisie mowa jest także o obowiązku naprawienia

szkody orzeczonym jako środek probacyjny. Aktualnie także w piśmiennictwie

11

formułowane są poglądy, że po nowelizacji ustawy należy przyjąć, iż orzeczenie

o nałożeniu obowiązku naprawienia szkody, pomimo odrębnej podstawy prawnej,

stwarza stan rei iudicatae dla ewentualnych roszczeń cywilnych w tym zakresie,

w jakim na sprawcę został nałożony tego rodzaju obowiązek. Tę interpretację

wspiera stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 28 listopada 2006 r.,

IV KK 328/06 (OSN KW 2007, nr 2, poz. 14), w którym Sąd Najwyższy przyjął, że

przez „obowiązek naprawienia szkody”, o jakim mowa w art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k.

należy rozumieć także obowiązek orzeczony na podstawie art. 72 § 2 k.k.

W uzasadnieniu ustawy nowelizującej z 10 stycznia 2003 r. wyjaśniono przy tym, że

ma ona na celu konsekwentne przeprowadzenie zakazu kumulowania

rozstrzygnięć o charakterze kompensacyjnym, jeżeli odnoszą się do tej samej

szkody (druk Sejmu IV kadencji nr 182). Powyższe oznacza, że orzeczenie sądu

karnego nakładające na skazanego obowiązek naprawienia szkody w związku

z warunkowym zawieszeniem wykonania kary tworzy stan rzeczy osądzonej co do

tego rodzaju cywilnego obowiązku i odpowiadającego mu uprawnienia wierzyciela.

Zaakceptowanie tego poglądu wymusza jednak odejście od dotychczas

prezentowanego stanowiska w kwestii znaczenia terminu wyznaczonego sprawcy

szkody do jej naprawienia oraz w kwestii dopuszczalności prowadzenia egzekucji

na podstawie orzeczenia sądu karnego orzekającego o obowiązku naprawienia

szkody w określonym terminie. Przyjąć bowiem trzeba, że warunki określone przez

sąd karny na zasadzie art. 74 k.k., w tym termin wykonania obowiązku naprawienia

szkody, nie stoją na przeszkodzie wykonaniu tego obowiązku przy użyciu przymusu

egzekucyjnego jeszcze przed upływem terminu wyznaczonego skazanemu przez

sąd karny do wywiązania się z obowiązków nałożonych na niego w okresie próby.

Ustalony przez sąd karny na podstawie art. 72 § 2 k.k. i art. 74 k.k. termin

naprawienia szkody przez skazanego w związku z warunkowym zawieszeniem

wykonania kary nie ma charakteru terminu wymagalności cywilnego roszczenia

o naprawienie szkody wywołanej deliketm o cechach przestępstwa. O długości tego

terminu decydują bowiem tylko okoliczności istotne dla spełnienia probacyjnego celu

orzeczenia, a nie przesłanki wymagalności roszczenia wskazane w art. 455 k.c., czy

przesłanki określone w art. 320 k.p.c. Poszkodowany nie ma żadnego wpływu na

określenie tego terminu i nie można od niego wymagać, by oczekiwał z realizacją

12

własnych uprawnień cywilnych aż minie termin wyznaczony sprawcy szkody w wyroku

karnym do jej naprawienia. W takim ujęciu termin wyznaczony przez sąd karny na

podstawie art. 74 k.k. odgrywa rolę tylko przy ocenie karnoprawnych aspektów

związanych z zarządzeniem wykonania kary, ale nie jest przeszkodą dla prowadzenia

egzekucji obowiązku naprawienia szkody.

7. W sprawie, na tle której doszło do przedstawienia pytania prawnego kwestie

powyższe schodzą jednak na plan dalszy, bowiem sąd rozpoznający skargę na

czynności komornika ma do czynienia ze sprawą w momencie, gdy wierzyciel uzyskał

już tytuł wykonawczy. Ocena znaczenia terminu wyznaczonego skazanemu do

naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem na podstawie art. 74 k.k. należy do

sądu, który prowadził w sprawie postępowanie klauzulowe. Ocena wyrażona przez ten

sąd wiąże organ egzekucyjny, a to na podstawie art. 365 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. Skutki wypływające z postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności potwierdza

dodatkowo brzmienie art. 804 k.p.c.

Dokonana przez sąd orzekający w postępowaniu klauzulowym ocena

przesłanek uprawniających do nadania klauzuli wykonalności może podlegać kontroli

sądu odwoławczego w postępowaniu zażaleniowym, ale nie kontroli organu

egzekucyjnego i sądu prowadzącego postępowanie ze skargi na czynności komornika.

Dłużnik może zwalczać postanowienie o zaopatrzeniu tytułu egzekucyjnego klauzulą

wykonalności w postępowaniu zażaleniowym, w terminie liczonym według reguł

ustalonych w art. 795 § 2 k.p.c.

Reasumując stwierdzić trzeba, że organ egzekucyjny nie jest uprawniony do

badania wymagalności świadczenia, które dłużnik ma obowiązek spełnić w wykonaniu

obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem (art. 72 § 2 k.k. i art. 74

k.k.) po nadaniu takiemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.