III CZP 57/07

Uchwała z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 57/07

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Małgorzaty M. przeciwko Aleksandrze

R. o zwolnienie spod egzekucji, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 17 lipca 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 22 stycznia 2007 r.:

„Czy termin określony w przepisie art. 841 § 3 k.p.c. stosuje się do

postępowań egzekucyjnych wszczętych przed wejściem w życie przepisów ustawy

z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), tj. przed dniem 5 lutego

2005 r.?”

podjął uchwałę:

Termin określony w art. 841 § 3 k.p.c. ma zastosowanie do powództw

uregulowanych w art. 841 § 1 k.p.c. także wówczas, gdy zajęcie przedmiotu

należącego do osoby trzeciej nastąpiło w postępowaniu egzekucyjnym

wszczętym przed wejściem w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 172, poz. 1804). W takiej sytuacji termin biegnie od dnia wejścia w

życie wymienionej ustawy.

Uzasadnienie

W uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego

wskazano, że w sytuacji, w której postępowanie egzekucyjne zostało wszczęte

przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz.

1804 – dalej: "ustawa nowelizująca"), natomiast powództwo o zwolnienie zajętego

przedmiotu spod egzekucji wniesiono po wejściu tej ustawy w życie, powstaje

problem, czy znajduje zastosowanie termin określony w art. 841 § 3 k.p.c. Sąd

wskazał, że zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r., postępowania

zabezpieczające i egzekucyjne wszczęte przed dniem wejścia ustawy w życie toczą

się według przepisów dotychczasowych. Umiejscowienie art. 841 k.p.c. wśród

przepisów normujących postępowanie egzekucyjne może świadczyć o tym, że

powództwo przeciwegzekucyjne powinno być rozpoznawane na podstawie stanu

prawnego obowiązującego w chwili jego wniesienia. W konsekwencji osoba

występująca z takim powództwem nie byłaby związana terminem określonym w art.

841 § 3 k.p.c. Przyjęcie takiego poglądu jest uzasadnione, gdyż w przeciwnym razie

osoba, której prawa zostały naruszone w postępowaniu egzekucyjnym przez

zajęcie rzeczy, pozbawiona zostałaby możliwości skutecznej ochrony.

Z drugiej jednak strony powództwo uregulowane w art. 841 k.p.c. nie stanowi

fragmentu postępowania egzekucyjnego, lecz ma prowadzić do zniweczenia

toczącej się egzekucji. Wykładnia funkcjonalna wymienionego przepisu przemawia

więc za przyjęciem, że jego celem jest zablokowanie możliwości kwestionowania

tytułu wykonawczego bez ograniczeń czasowych. Oznaczałoby to wykluczenie

możliwości stosowania przepisów obowiązujących przed dniem 5 lutego 2005 r.,

zwłaszcza że art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. wyraźnie obejmuje swą dyspozycją

postępowanie egzekucyjne i zabezpieczające. Za takim stanowiskiem przemawia

również sześciomiesięczna vacatio legis tej ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W obrębie przedstawionego zagadnienia prawnego podstawowym problemem

jest charakter prawny terminu wprowadzonego do art. 841 k.p.c.; zgodnie z

dodanym do tego artykułu § 3, powództwo osoby trzeciej o zwolnienie zajętego

przedmiotu od egzekucji ma być wniesione w terminie miesiąca od dnia

dowiedzenia się o naruszeniu prawa, chyba że inny termin przewidziano w

przepisach odrębnych.

Zgodnie z powszechnie przyjętym zapatrywaniem, umiejscowienie danej

normy prawnej nie przesądza jej charakteru. W kodeksie postępowania cywilnego

znajdują się normy materialnoprawne, a w kodeksie cywilnym normy o charakterze

procesowym, samo więc umiejscowienie uregulowania zawartego w art. 841 § 3 w

kodeksie postępowania cywilnego nie przesądza procesowego charakteru tego

przepisu i – co za tym idzie – charakteru terminu w nim przewidzianego. Należy

zatem rozważyć, czy miesięczny termin do wniesienia powództwa o zwolnienie od

egzekucji jest terminem procesowym, czy też terminem materialnoprawnym.

W literaturze dominuje pogląd, że termin ten jest terminem prawa

materialnego, a mówiąc bardziej precyzyjnie – terminem prekluzji sądowej.

Stanowisko należy podzielić. Wprawdzie w dotychczasowym orzecznictwie problem

oceny charakteru prawnego terminu określonego w art. 841 § 3 k.p.c. nie był

analizowany wprost, ale Sąd Najwyższy odnosił się do sytuacji zbliżonych

konstrukcyjnie. W wyroku z dnia 9 października 1964 r., I CR 313/64 (OSNCP 1965,

nr 9, poz. 147) uznano, że termin roczny przewidziany w art. 38 § 3 ustawy z dnia

17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61 ze zm.),

niewystępujący wcześniej, mógł mieć zastosowanie do uchwał walnych

zgromadzeń zapadłych pod rządem poprzednio obowiązujących przepisów, ale

musiał być liczony od dnia wejścia w życie nowej ustawy. W postanowieniu z dnia 3

marca 1965 r., l CZ 30/65 (nie publ.) Sąd Najwyższy rozważał stosowanie terminu

do wytoczenia powództwa o obalenie domniemania własności rzeczy

przewidzianego w art. 6 § 3 ustawy z dnia 21 stycznia 1958 r. o wzmożeniu ochrony

mienia społecznego (Dz.U. nr 4, poz. 11). Termin ten został dodany przepisem art.

XIV pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks

postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43 poz. 297 – dalej: "p.w.k.p.c."). Sąd Najwyższy

przesądził na wstępie, że wskazany przepis wyraża normę prawa materialnego, a

także, jak wynika z dalszych wywodów, przyjął, iż wprowadzony termin dotyczy

także osób, które dowiedziały się o naruszeniu przez zabezpieczenie lub egzekucję

ich praw przed wejściem w życie art. XIV pkt 1 p.w.k.p.c. Podkreślono także, że do

stosunków prawnych powstałych pod rządem poprzednio obowiązujących

przepisów bieg wprowadzonego terminu należy liczyć od dnia wejścia w życie

kodeksu postępowania cywilnego. W nowszym orzecznictwie analizowany był

sposób obliczania rocznego terminu przewidzianego w art. 377 ustawy z dnia 28

lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. –

dalej: "Pr.u.n."). W uchwale z dnia 22 marca 2006 r., III CZP 13/06 (OSNC 2007, nr

1, poz. 8) Sąd Najwyższy przesądził, że rozważany problem nie może zostać

rozwiązany z zastosowaniem normy intertemporalnej wywiedzionej z art. 540

Pr.u.n., gdyż termin określony w art. 377 Pr.u.n. jest materialnym terminem

prekluzyjnym.

Reasumując, wprowadzony w art. 841 § 3 k.p.c. miesięczny termin do

wytoczenia powództwa o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji jest

terminem prawa materialnego, a co za tym idzie, jego niezachowanie nie pociąga

za sobą odrzucenia pozwu, lecz oddalenie powództwa. Wskazany termin jest

bowiem jedną z przesłanek skuteczności zgłoszonego przez osobę trzecią, której

prawa zostały naruszone, żądania zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji. Za

materialnym charakterem omawianego terminu przemawia także okoliczność, że

ogranicza on możliwość skorzystania z uprawnienia zmierzającego do ochrony

naruszonego prawa, przede wszystkim prawa własności. Należy przyjąć, że zajęcie

w toku postępowania egzekucyjnego przedmiotu, do którego prawo służy innej

osobie niż dłużnik egzekwowany, jest naruszeniem prawa tej osoby. W rozważanej

sytuacji właściciel zajętego przedmiotu nie może skorzystać z instrumentów

ochrony własności przewidzianych w kodeksie cywilnym, gdyż ustawa daje

komornikowi kompetencję do dokonania zajęcia w toku postępowania

egzekucyjnego, a ponadto dokonanie zajęcia nie pociąga za sobą utraty władztwa

nad rzeczą. Środkiem ochrony naruszonych praw jest natomiast powództwo o

zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji (art. 841 § 1, art. 842 § 1 k.p.c.).

Skuteczność takiego powództwa uzależniona jest jednak od zachowania

określonego ustawą terminu do jego wniesienia.

Skoro termin określony w art. 841 § 3 k.p.c. jest terminem prawa

materialnego, nie może mieć do niego zastosowania norma prawa

międzyczasowego wynikająca z art. 7 ustawy nowelizującej, przepis ten dotyczy

bowiem toku postępowania zabezpieczającego i egzekucyjnego. Termin prawa

materialnego odnoszący się do powództwa o zwolnienie zajętego przedmiotu od

egzekucji nie może być uważany za element toku postępowania egzekucyjnego.

Postępowania wszczętego takim powództwem nie można utożsamiać z

postępowaniem egzekucyjnym lub kwalifikować jako czynność postępowania

egzekucyjnego. Dodatkowo należy także zauważyć, że z art. 7 ustawy

nowelizującej nie można wywieść normy prawa intertemporalnego o charakterze

uniwersalnym, obejmującej wszystkie przepisy tej ustawy.

Przesądzenie charakteru omawianego terminu oraz wykluczenie możliwości

stosowania art. 7 ustawy nowelizującej do sytuacji, w której zajęcie przedmiotu

należącego do osoby trzeciej nastąpiło w toku postępowania egzekucyjnego

wszczętego przed dniem 5 lutego 2005 r., a powództwo o zwolnienie zajętego

przedmiotu od egzekucji wytoczono po tym dniu, pociąga za sobą konieczność

odnalezienia normy prawa międzyczasowego pozwalającej na rozstrzygnięcie

analizowanego problemu. Materialnoprawny charakter umożliwia prowadzenie

takich poszukiwań w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy

wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94 ze zm. – dalej: "p.w.k.c."). W

orzecznictwie, a także w doktrynie, nie jest kwestionowane stanowisko, że wobec

braku w polskim systemie prawnym ogólnej regulacji prawa międzyczasowego,

funkcję takich norm o charakterze ogólnym należy przypisać normom wynikającym

z przepisów wprowadzających kodeks cywilny. Uzasadnione jest zatem odwołanie

się do regulacji dotyczących terminów zawartych w tym akcie prawnym.

W przepisach wprowadzających kodeks cywilny zawarte zostały uregulowania

dotyczące terminów przedawnienia, które znajdują odpowiednie zastosowanie do

terminów zawitych (art. XXXVI). W odniesieniu do terminów przedawnienia

generalną zasadą jest, że do roszczeń nieprzedawnionych należy stosować

przepisy nowego prawa. Jeżeli jednak termin przedawnienia przewidziany w nowej

ustawie jest krótszy, to jego bieg rozpoczyna się w dniu wejścia w życie ustawy

nowej (art. XXXV). Zawarta w powołanych przepisach regulacja nie rozstrzyga

jednak wprost sytuacji, kiedy ustawodawca wprowadza nieistniejący wcześniej

termin (przedawnienia, prekluzyjny ograniczający realizację jakiegoś prawa); należy

wówczas przyjąć, że wprowadzony termin znajduje zastosowanie także do

roszczeń lub innych praw powstałych przed wejściem nowej ustawy w życie, jednak

bieg tego terminu rozpoczyna się w dniu wejścia w życie ustawy nowej.

Termin określony w art. 841 § 3 k.p.c. został wprowadzony do systemu

prawnego w dniu 5 lutego 2005 r. Wcześniej możliwość wytoczenia powództwa o

zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji nie była ograniczona żadnym

terminem, konsekwentnie trzeba zatem przyjąć, że dowiedzenie się przez osobę

trzecią o naruszeniu jej praw na skutek zajęcia przed dniem 5 lutego 2005 r. nie

eliminuje możliwości objęcia przysługującego jej żądania o zwolnienie zajętego

przedmiotu od egzekucji terminem zawitym wprowadzonym art. 841 § 3 k.p.c.

Jednak, aby uniknąć sytuacji, w których termin upłynie wcześniej niż dla innych

uprawnionych (w skrajnych przypadkach dzień po wejściu w życie nowej ustawy,

czy wręcz przed jej wejściem w życie), jego bieg rozpoczyna się z dniem wejścia w

życie ustawy nowelizującej. Oczywiście, art. 841 § 3 k.p.c. znajduje zastosowanie w

sytuacjach, w których osoba trzecia dowiedziała się o naruszeniu jej praw już po

wejściu w życie ustawy nowelizującej, a bieg terminu określonego w art. 841 § 3

k.p.c. rozpoczyna się w dniu powzięcia takiej wiadomości.

Przyjęte rozwiązanie daje się obronić także z aksjologicznego punktu

widzenia; (...) nie narusza zasady ochrony praw nabytych, nie podważa zaufania do

systemu prawnego, a także nie godzi w zasadę równości. Do naruszenia tej zasady

mogłoby dojść jedynie wówczas, gdyby termin do wytoczenia powództwa o

zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji był krótszy w odniesieniu do osób,

które powzięły wiadomość o naruszeniu ich praw pod rządami dawnej ustawy, niż

dla osób, które taką wiadomość powzięły już pod rządem nowych przepisów.

Proponowane rozwiązanie może prowokować do postawienia zarzutu, że

przepisowi art. 841 § 3 k.p.c. nadana zostaje moc wsteczna, co godzi w zasadę

nieretroakcji (por. art. 3 k.c.), nie oznacza to jednak konieczności jego odrzucenia.

Po pierwsze, nawet przy przyjęciu wstecznego działania prawa, pozostaje ono w

ramach wyznaczonych ustawą (art. XXXV pkt 2 p.w.k.c. w związku z art. 3 in fine

k.c.). Po drugie, w wypowiedziach dotyczących prawa międzyczasowego

odnoszących się do terminów przedawnienia i zasiedzenia zwraca się uwagę, że w

niektórych sytuacjach realizacja faktu prawnego wymaga pewnego czasu i może

rozpocząć się pod rządami jednych przepisów, a dobiec końca w innym stanie

prawnym. Wiązanie skutków prawnych przewidzianych przez nowe przepisy

merytoryczne z tego rodzaju faktami zwykle nie jest uważane za wsteczne działanie

prawa, ponieważ fakt istotny następuje już po wejściu w życie nowej ustawy i tym

samym nie może być uważany za wsteczny. Po trzecie, pominięcie faktu powzięcia

wiadomości o naruszeniu prawa z tego powodu, że miał on miejsce przed wejściem

w życie ustawy nowelizującej, prowadzi do rezultatów, które należy ocenić jako

sztuczne. Jeśli bowiem osoba trzecia dowiedziała się o naruszeniu jej prawa w tym

okresie, to wiedzę taką miała również w dniu wejścia ustawy w życie, brak zaś racji,

dla których do tej wiedzy nie należy przywiązywać znaczenia zgodnie z art. 841 § 3

k.p.c. Przepis art. 841 § 3 k.p.c. dotyczy zatem także sytuacji, w których

dowiedzenie się o naruszeniu prawa miało miejsce przed jego wejściem w życie,

jednak miesięczny termin należy wówczas liczyć od dnia wejścia w życie ustawy

nowelizującej.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak wyżej (art. 390 k.p.c.).