III CZP 70/07

Uchwała z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 70/07

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mirosława B. przy uczestnictwie Gminy

Miasta S. o ustanowienie drogi koniecznej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 17 lipca 2007 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 3

kwietnia 2007 r.:

„Czy żądanie strony inicjującej postępowanie o zmianę przebiegu służebności

drogi koniecznej ustanowionej na jej rzecz rozpoznawane jest w postępowaniu

nieprocesowym (art. 626 k.p.c.), czy też według przepisów o postępowaniu

procesowym?”

podjął uchwałę:

Sprawa o zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności drogi

koniecznej, wszczęta przez właściciela nieruchomości władnącej, jest

rozpoznawana w trybie postępowania nieprocesowego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 listopada 2006 r. Sąd Rejonowy w Szczecinie

oddalił wniosek Mirosława B. o zmianę prawomocnego postanowienia oddalającego

wniosek o ustanowienie drogi koniecznej, złożony w sytuacji, w której na rzecz

nieruchomości wnioskodawcy ustanowiona była już służebność drogi koniecznej,

niezapewniająca jednak – zdaniem wnioskodawcy – odpowiedniego dostępu do

drogi publicznej.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w Szczecinie powziął

wątpliwość, której dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jest oczywiste, że po ustanowieniu służebności gruntowej może dojść, z

różnych przyczyn (cywilizacyjnych, gospodarczych, społecznych, przyrodniczych

itp.), do takiej zmiany stosunków, która – ze względu na nową sytuację, a

zwłaszcza wynikającą z niej ważną potrzebę gospodarczą – uzasadnia zmianę

treści lub sposobu wykonywania służebności. W wypadku służebności drogi

koniecznej (art. 145 k.c.) może chodzić np. o poszerzenie szlaku służebnego,

przeniesienie go na inne miejsce, niwelację wzniesień lub złagodzenie zakrętów,

ułożenie nowej nawierzchni, dozwolenie na korzystanie z innych środków

komunikacji, zmianę częstotliwości przejazdów itp. Nie ulega przy tym wątpliwości,

że – inaczej niż przy znoszeniu służebności (art. 294 k.c.) – interes gospodarczy

uzasadniający zmianę treści służebności lub sposobu jej wykonywania może leżeć

zarówno po stronie właściciela nieruchomości obciążonej, jak i po stronie

właściciela nieruchomości władnącej; w pierwszym wypadku chodzi przede

wszystkim o zmniejszenie dolegliwości spowodowanej istnieniem (wykonywaniem)

służebności, w drugim natomiast o urzeczywistnienie lub zwiększenie udogodnień,

które stwarza uprawnienie do korzystania z nieruchomości obciążonej.

Wyrazem uznania, że służebności gruntowe nie mogą mieć stałej i

niezmiennej treści, jest m.in. art. 291 k.c. Prawodawca przyznał jednak roszczenie o

zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności wyłącznie właścicielowi

nieruchomości obciążonej; ergo, roszczenie to, wywodzone z wymienionego

przepisu – wobec jego jednoznacznego i oczywistego brzmienia – nie przysługuje

właścicielowi nieruchomości władnącej. Zważywszy na fakt, że interes gospodarczy

uzasadniający zmianę treści służebności lub sposobu jej wykonywania może leżeć

także po stronie właściciela nieruchomości władnącej, omawianą regulację należy

uznać za ułomną i niespójną. Jej niespójność jest tym bardziej wyrazista, że

zgodnie z art. 290 § 3 k.c. – w wypadku konieczności zmiany sposobu

wykonywania służebności na skutek podziału nieruchomości – żądanie w

omawianym zakresie nie jest ustawowo reglamentowane.

W tym stanie rzeczy, podzielając wyrażony w piśmiennictwie pogląd, że

służebności gruntowe nie mogą być „hamulcem rozwoju gospodarczego i postępu

technicznego”, niezbędne jest poszukiwanie rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia prawnego w innych przepisach.

Z art. 145 k.c. wynika, że – mówiąc najogólniej – drogę konieczną ustanawia

się wtedy, gdy nieruchomość określana następnie jako „władnąca” nie ma

odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub należących do niej budynków

gospodarskich. Nie ma wątpliwości, że pojęcie „odpowiedniego dostępu” jest

pojęciem szerszym niż brak jakiegokolwiek dostępu, zatem ustanowienie

służebności drogi koniecznej staje się uzasadnione nie tylko w razie braku

jakiejkolwiek łączności z siecią dróg publicznych, ale także wówczas, gdy dostęp

taki wprawdzie istnieje, lecz nie jest odpowiedni (por. np. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 29 grudnia 1979 r., III CRN 412/70, „Informacja Prawnicza”

1971, nr 1, poz. 3). Może dojść do sytuacji, w której „nieodpowiedniość” dostępu,

gwarantowanego istniejącą już służebnością drogi koniecznej, stanie się wynikiem

zmiany stosunków oraz powstaniem ważnej potrzeby gospodarczej, uzasadniającej

inny „odpowiedni” dostęp. Przykładowo, wytyczona i używana droga konieczna

okazuje się – ze względów technicznych lub trakcyjnych – zbyt wąska albo zbyt

niedogodna, aby zapewnić właścicielowi nieruchomości władnącej odpowiedni

kontakt z drogą publiczną. W takim wypadku powstaje sytuacja wypełniająca

hipotezę art. 145 § 1 k.c., co uzasadnia wystąpienie przez właściciela

nieruchomości władnącej z wnioskiem o ustanowienie nowej (zmienionej,

rozszerzonej) drogi koniecznej, zapewniającej odpowiednie połączenie z drogą

publiczną (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1966 r., III CR

292/66, „Biuletyn SN” 1967, nr 9-10, poz. 134, oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2002 r., V CKN 1002/00, nie publ.). Jest oczywiste,

że taka sprawa, choć w sensie materialnym stanowi sprawę o zmianę treści lub

sposobu wykonywania służebności drogi koniecznej, jest w istocie sprawą o

ustanowienie służebności w rozumieniu przepisów rozdziału 5, działu III, tytułu II

księgi drugiej kodeksu postępowania cywilnego, a zatem podlega rozpoznaniu w

trybie postępowania nieprocesowego.

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.