V CNP 78/07

Sygn. akt V CNP 78/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Lech Walentynowicz

w sprawie z powództwa J. F.

przeciwko M.H.

o eksmisję,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 lipca 2007 r.,

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego w L.

z dnia 24 marca 2005 r.,

oddala skargę.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z 24 marca 2005 r. oddalił apelację powódki J. F.

od wyroku z 29 grudnia 2004 r. oddalającego jej powództwo p-ko M. H. o

opróżnienie i wydanie pomieszczenia o pow. 4,58 m2

w G., opierając swe

rozstrzygnięcie na następujących zasadniczych ustaleniach faktycznych:

Sporne pomieszczenie wchodzi w skład nieruchomości, której własność

w 1990 r. nabyła Gmina Miasta G. W połowie lat 60. ub. wieku najemcą kawiarni i

pomieszczenia była PSS „Społem”. Spółdzielnia przekazała je w 1984 r. we

władanie wynajmującemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej

i Mieszkaniowej.

Gmina Miasto G. w ramach swoich uprawnień właścicielskich na podstawie umowy

z 31 października 1990 r. wynajęła kawiarnię powódce J. F., jednak bez spornego

pomieszczenia.

Drugi wątek stanu faktycznego związany jest z M. H., której Miejski Zakład

Gospodarki Komunalnej na podstawie umowy z 12 stycznia 1994 r. wynajął w tym

samym budynku lokal użytkowy pow. 14 m2

oraz sporne pomieszczenie (prowadzi

do niego odrębne wejście z zewnątrz). Wskutek dalszych zdarzeń przytoczonych

niżej, doprowadziło to ostatecznie do sporu między J. F. a M. H. o uprawnienie do

pomieszczenia, zwłaszcza że wynajmujący w październiku 1994 r. wypowiedział M.

H. umowę najmu w tej części, a w dniu 27 grudnia 1994 r., tj. w okresie tego

wypowiedzenia Gmina sprzedała J. F. (z odpowiednimi udziałami we wspólnych

częściach budynku i użytkowania wieczystego) lokal składający się z 21 izb

wykorzystywany jako kawiarnia, obejmujący również sporne pomieszczenia o pow.

4.58 m2

. Sprzedająca zobowiązała się wydać je J. F. w dniu 1 lutego 1995 r. – tj. po

upływie terminu wypowiedzenia pozwanej M. H. umowy najmu. Umowę sprzedaży

zawarto bez przetargu, jako dokonywanej na rzecz najemcy.

W sprawie ustalono, że sporne pomieszczenie nie spełnia wymogów

samodzielnego lokalu.

Jeśli chodzi o procesy zmierzające do potwierdzenia prawa do

pomieszczenia lub objęcia go w posiadanie, najpierw M. H. – nabywczyni

wzmiankowanego lokalu o pow. 14 m2

wystąpiła p-ko J. F. z powództwem o

3

unieważnienie umowy sprzedaży lokalu, w części dotyczącej pomieszczenia.

Powództwo to zostało oddalone w lipcu 2002 r. w sprawie I C …/95 Sądu

Okręgowego w L., a Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę po raz drugi oddalił

apelację M.H. wyrokiem z 30 lipca 2002 r. Sąd ten ustalił, że sporne pomieszczenie

było objęte umową najmu lokalu użytkowego z 30 października 1990 r. choć

równocześnie potwierdził, że w 1984 r. Prezydent Miasta G. dokonał przydziału na

potrzeby kawiarni pomieszczenia wózkowni o pow. 12 m2

w zamian za które

kawiarnia miała oddać sporne pomieszczenie. W tej ostatniej kwestii ustalenia

sądów drugiej instancji w obydwu sprawach są zbliżone. Zmierzając do konkluzji

Sąd Apelacyjny wskazał na „ustalony fakt”, że sporne pomieszczenie nie jest

technicznie przynależne do lokalu wynajmowanego przez powódkę M. H. (o pow.

14 m2

) a następnie nabytego i ta okoliczność faktyczna wyłącza istnienie interesu

prawnego w żądaniu „ustalenia nieważności” umowy sprzedaży z 27 grudnia 1994

r. Kwestia, czy pomieszczenie sporne przynależy do pomieszczenia J. F. została

uznana za obojętną ale zdaniem Sądu Apelacyjnego było ono konstrukcyjnie i

funkcjonalnie związane z lokalem kawiarni „M”. Ponieważ jednak nie ma charakteru

samodzielnego lokalu, to nie istniała możliwość nabycia go przez M. H.

Następnie J. F. wystąpiła do Sądu Rejonowego w G. (sygn. I C …/04) z

powództwem przeciwko M. H. zawierającego żądanie opróżnienia pomieszczenia o

pow. 4,58 m2

i wydania go powódce, powołując się na swój tytuł własności

wynikający z umowy sprzedaży .

Ponieważ w sprawie sygn. I C …/95 Sąd oddalił powództwo M. H. ze

względu na brak po jej stronie interesu prawnego, Sąd Rejonowy w sprawie

windykacyjnej (I C …/04) uznał, że tamten wyrok nie wywiera skutku powagi rzeczy

osądzonej w zakresie ważności umowy sprzedaży z 27 grudnia 1994 r., dlatego

badał tę przesłankę legitymacji czynnej powódki J. F. i wyrokiem z 29 grudnia 2004

r. wydanym po ponownym rozpoznaniu sprawy oddalił powództwo ustalając, że

umowa z 27 grudnia 1994 r. była nieważna w części obejmującej pomieszczenie o

pow. 4,58 m2

, które zostało wyłączone z kawiarni w 1984 r., a w 1994 r. wynajęte

M. H. i tej osobie przysługiwałoby pierwszeństwo w razie sprzedaży. Wniosek o

częściowej nieważności umowy wywiódł z przepisów art. 21 ust. 7 i art. 23 ust. 3

u.g.g.w.

4

W apelacji od tego wyroku (w sprawie I C …/04) J. F. zarzucała naruszenie art. 365

i 366 k.c. wobec sprzeczności z ustaleniami dokonanymi w wyroku I C …/95 Sądu

Okręgowego w L., iż sprzedaż lokalu powódce nie była dotknięta nieważnością, a

ponadto, że pomieszczenie magazynka nie jest lokalem samodzielnym lecz

przynależnym do lokalu pozwanej H. o pow. 14 m2

.

Sąd Okręgowy rozpoznając tę apelację najpierw odniósł się do kwestii

powagi rzeczy osądzonej wyroku w sprawie sygn. I C …/95 i potwierdził, że

podstawą oddalenia powództwa M. H. w sprawie był brak interesu prawnego, co

wyklucza powoływanie się na skutki jego prawomocności w sprawie windykacyjnej.

W wymienionej sprawie z powództwa M. H., Sąd ustalał, czy powódka ma tytuł

własności do pomieszczenia objętego żądaniem pozwu, natomiast w sprawie o

eksmisję bada, czy tytuł własności przysługuje J. F., a skoro nigdy nie była jego

najemczynią, potwierdził prawidłowość oceny Sądu Rejonowego co do nieważności

- w tej części - umowy zawartej w trybie bezprzetargowym; nie rozstrzygał przy tym

zdatności pomieszczenia do zakwalifikowania go jako lokalu samodzielnego,

wskazując na rozbieżne zapatrywania biegłego sądowego i Kierownika Urzędu

Rejonowego. Uznał natomiast za konieczne podkreślić, że pomieszczenie może

stanowić część składową budynku jako element części wspólnych nieruchomości,

ponieważ przez 10 lat przed wynajęciem M. H. było wykorzystywane przez

mieszkańców budynku jako tzw. wózkowania. Może zatem należeć do wspólnoty

i funkcjonować w obrocie prawnym jako część składowa budynku, która nie służy

wyłącznie do użytku właścicieli lokali.

J. F. w skardze domaga się stwierdzenia niezgodności z prawem wyroku Sądu

Okręgowego, zarzucając mu:

1. Błędną wykładnię art. 2 ust. 4 ustawy z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali

oraz art. 47 § 1-3 k.c. i przyjęcie, że przedmiotowy lokal należy do lokalu

wynajmowanego i nabytego przez pozwaną.

2. Naruszenie art. 58 i 103 § 1 k.c. poprzez ich nieuwzględnienie przy ocenie

prawnej umowy najmu, na która powołuje się pozwana.

3. Przyjęcie nieważności umowy sprzedaży na podstawie art. 21 ust. 7 ustawy

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz art. 58 k.c.

5

4. Naruszenie art. 365 i 366 § 1 k.p.c. przez pominięcie mocy wiążącej

wyroków wydanych w zakończonej prawomocnie sprawie I C …/95.

Skarżąca upatruje szkodę w niemożności korzystania z pomieszczenia,

stanowiącego jej własność.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 2 ust. 4 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r.

o własności lokali oraz art. 47 § 1-3 k.c., oparty na błędnym przypisaniu

zaskarżanemu wyrokowi nie znajdującej się w nim treści. Sąd Okręgowy

podsumowując rozważania o przedmiocie rozstrzygnięcia w obydwu wymienianych

wyżej sprawach, odmiennie niż sugeruje skarżąca, stwierdził, że w sprawie

niniejszej, tzn. I C …/04 „obojętny okazał się tytuł prawny pozwanej do

pomieszczenia i możliwość jego nabycia”. Dalsza część uzasadnienia zarzutu

dotycząca komplikacji z ujawnieniem prawa własności części budynku, które nie

służą wyłącznie do użytku właścicieli lokali, staje się bezprzedmiotowa

2. Zbędny i nieuzasadniony w świetle przyjętej przez Sąd Okręgowy koncepcji

częściowej nieważności umowy sprzedaży J. F. lokalu zawierającego 21 izb, w tym

pomieszczenia spornego, jest zarzut skarżącej dotyczący umowy z 12 stycznia

1994 r. Zbędność wynika z negatywnej oceny twierdzeń powódki o przysługującym

jej prawie własności do spornego pomieszczenia; oceny opartej na ustaleniu faktów

szczegółowo uzasadnionych, a wskazujących zdaniem Sądu Okręgowego na brak

przymiotu najemcy po stronie J. F. Błędność tego poglądu wynika natomiast z

nieusprawiedliwionej, rozszerzającej wykładni art. 47 § 1 k.c. wyłączającego

nadanie części składowej odrębnego statusu prawnorzeczowego, który to zakaz

skarżąca rozciąga na stosunki obligacyjne. Tymczasem lokal jako rzecz ma swoiste

właściwości, zwłaszcza to, że składa się z jednej lub kilku niejednolitych

zamkniętych przestrzeni (izb), z których jedne mogą samodzielnie a inne nie mogą,

pełnić swe gospodarcze przeznaczenie. Inną ważną cechą lokalu jako rzeczy jest

rozluźnienie związku fizycznego między częściami składowymi w postaci

przynależności (art. 2 ust. 4 ustawy o własności lokali). Dlatego poszczególne

pomieszczenia należące do jednego lokalu mogą być przedmiotem najmu, bez

naruszania zakazu wynikającego z art. 47 § 1 k.c.

6

3. Naruszenie art. 103 § 1 k.c. powołanego w tym samym punkcie podstaw skargi

nie zostało wykazane. Twierdzenie skarżącej opiera się na piśmie z 7. X. 1992 r.

organu Gminy, wyłączającym wynajmowanie lokali przeznaczonych do sprzedaży.

Skarżąca nie wskazuje jednak podstawy dalszych swoich wniosków o sprzeczności

umowy najmu z wolą organu Gminy, tezy nie potwierdzonej, zwłaszcza w świetle

wypowiedzenia umowy najmu w październiku 1994 r. i oświadczenia reprezentanta

Gminy o odroczeniu wydania pomieszczenia J. F. zgodnym z upływem terminu

wypowiedzenia.

3. Zarzut naruszenia art. 21 ust. 7 u.g.g.w. w związku z art. 58 k.c. również nie

usprawiedliwia podstaw skargi. Stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia (scil. wyroku) jest procesowym środkiem otwierającym

poszkodowanemu bezprawnym działaniem organów władzy publicznej

dochodzenie odszkodowania. Bezprawność działania sądów nie może być

oceniana bez uwzględniania specyfiki funkcji jurysdykcyjnej sędziów, którzy przez

akt subsumpcji indywidualizują generalne i abstrakcyjne normy prawne, ustalając

ich wiążącą treść dopiero w toku wykładni operatywnej. Przytoczony art. 21 ust. 7

u.g.g.w. od dnia 8 grudnia 1994 r. miał następujące brzmienie: Sprzedaż lokalu

zajmowanego przez najemcę lub dzierżawcę może nastąpić tylko na rzecz tego

najemcy lub dzierżawcy albo wskazanej przez niego osoby bliskiej stale z nim

zamieszkującej, za cenę równą wartości tego lokalu ustalonej w sposób określony

w art. 38 /.../. Brak wyraźnie określonej sankcji nieuwzględnienia pierwszeństwa

najemcy wymagał jej ustalenia w drodze wykładni. Sąd Najwyższy w wyrokach

z 12 kwietnia 2000 r. IV CKN 23/00, LEX nr 151572, z 26 lipca 2000 r. II CKN 1181,

LEX 51968, z 19 grudnia 2000 r. V CKN 180/00, LEX 52749 przyjmował skutek

nieważności lub bezskuteczności ze względu na naruszenie pierwszeństwa

najemcy (dzierżawcy). Zmiana stanu prawnego w ustawie o gospodarce gruntami

(art. 36 w zw. z art. 34) wprowadzająca odpowiedzialność na zasadach ogólnych

może być tłumaczona jako złagodzenie sankcji przyjmowanej poprzednio (według

reguły lex specialis derogat legi generali, tj. art. 58 k.c.) - w celu ochrony osób

trzecich, zwłaszcza działających w dobrej wierze.

Mając to na względzie nie można podzielić zapatrywania skarżącej jakoby

w rozpoznawanej sprawie Sąd orzekał niezgodnie z prawem.

7

4. Zarzuty procesowe dotyczą skutków prawomocności materialnej wyroku

w sprawie I C … /95 dla wyniku sprawy objętej skargą.

Skarżąca zarzuca naruszenie przepisów o związaniu innych sądów wyrokiem

prawomocnym (art. 365 § 1 k.p.c.) i powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.),

ponieważ Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę po raz drugi, oddalając apelację

M.H., w uzasadnieniu wyroku z 30 lipca 2002 r., wyraził ocenę, że pomieszczenie

sporne stanowiło część składową lokalu kawiarni.

Wyżej przytoczono istotne fragmenty tego uzasadnienia wskazują jednak, że

podstawą oddalenia powództwa M. H. był brak interesu prawnego, natomiast

obojętne dla rozstrzygnięcia tego Sądu okazało się roztrząsanie przynależności

spornego pomieszczenia do lokalu J. F. Mimo to, Sąd Apelacyjny zgodził się ze

stanowiskiem, że było ono konstrukcyjnie i funkcjonalnie związane z lokalem

kawiarni „M”.

Treść uzasadnienia stanowi dostateczną podstawę uznania za

nieusprawiedliwione zarzutów procesowych skargi.

Ze względu na postać wyroku (oddalającego) jego moc wiążąca ogranicza

się do się do stwierdzenia, że takiej treści prawomocny wyrok został wydany i nikt

nie może się powoływać na istnienie wyroku o treści odmiennej.

Dla wyniku procesu w sprawie I C …/04 większe znaczenie mogą natomiast

mieć skutki prawomocności materialnej przejawiające się w postaci powagi rzeczy

osadzonej. Art. 366 postanawia, że wyrok prawomocny ma powagę rzeczy

osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Wyrażenie „tylko”

wskazuje na konieczność wyważonej wykładni przepisu, która nie może podważać

racji jego istnienia wyrażającej się w zakazie ne bis in idem gwarantującym

porządek prawny, a w konsekwencji również ład społeczny. Z drugiej strony

wykładnia nie powinna prowadzić do nadmiernego ograniczenia prawa do sądu ze

względu na wypowiedzi incydentalne nie rozstrzygające sporu. Wykazanie stanu rei

iudicatae powoduje przecież skutek przewidziany w art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. tzn.

odrzucenie pozwu oraz nieważność postępowania w razie przeprowadzenia

procesu naruszającego powagę rzeczy osądzonej (art. 379 pkt 3 k.p.c.)

8

Opierając się na brzmieniu przepisu należy przeto zwracać uwagę na trzy

przesłanki zawarte w normie wyrażonej przez art. 366 k.p.c: tożsamość stron,

podstawę sporu i przedmiot rozstrzygnięcia i pamiętać przy tym, że chodzi

o przedmiot rzeczywistego rozstrzygnięcia a nie tylko określanego żądaniem

powoda.

W porównywanych sprawach identyczne były tylko strony, natomiast

przedmiot sporu i rozstrzygnięcia nie był jednakowy. W jednej było to żądanie

„unieważnienia” czynności prawnej lub ustalenia jej nieważności, w drugiej żądanie

świadczenia. Skarżąca w swej argumentacji wskazuje trafnie, iż w niezbędnym

zakresie, zwłaszcza w wyrokach oddalających powództwo konieczne jest badanie

motywów rozstrzygnięcia dodając jednak ponad treść uzasadnienia, że w tym

zakresie uzasadnienie wyroku Sądu Apelacyjnego przesądza, iż sporne

pomieszczenie stanowi część składową lokalu sprzedanego powódce 27 grudnia

1994 r.

Argumentacja ta nie uwzględnia wywodów uzasadnienia wyroku Sądu

Okręgowego wykazujących różnice przesłanek rozstrzygnięcia w jednej i drugiej

sprawie, tj. brak interesu prawnego powódki M. H. nie mogącej wykazać tytułu

własności do tej części nieruchomości ani roszczenia o jego nabycie oraz w drugiej

sprawie brak przesłanki najmu pomieszczenia po stronie J. F.

W rezultacie odmienne stanowiska sądów w porównywanych sprawach

dotyczyły niektórych elementów stanu faktycznego nieistotnych dla podstawy

rozstrzygnięcia.

Zakaz ponownego orzekania w tej samej sprawie nie może sięgać tak

daleko, aby uzasadnienia wyroków były zgodne nawet w najdrobniejszych

szczegółach faktycznych. Przy rozbudowanych stanach faktycznych i przytaczaniu

obszernej argumentacji uniemożliwiałoby to rozpoznawanie innych roszczeń

wynikających z tego samego zespołu faktów. Z tych względów nie można odmówić

stronie pozwanej w sprawie objętej skargą, wykazywania, że sporne pomieszczenie

nie było objęte umową z 1990 r., jako zarzutu podważającego prawo własności

powódki, które nie było przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie I C …/95.

Nie dopatrując się usprawiedliwionych podstaw skargi Sąd Najwyższy oddalił

ją na podstawie art. 42411

§ 1 k.p.c.

9

kg