V CSK 120/07

Sygn. akt V CSK 120/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Z. K.

przeciwko Polskiemu Górnictwu Naftowemu i Gazownictwu S.A. w W.

o stwierdzenie obowiązku złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 lipca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego [...]

z dnia 13 grudnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w J. wyrokiem z 22 sierpnia 2007 r. uwzględnił powództwo Z.

K. i w punkcie I. wyroku stwierdził obowiązek złożenia przez pozwane Polskie

Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. – zgodnie z żądaniem powoda –

oświadczenia woli następującej treści: „Pozwany Polskie Górnictwo Naftowe i

Gazownictwo S.A. nabywa własność nieruchomości stanowiącą działkę nr 2/8 o

pow. 0.0963 ha położoną w J. przy ul. S. 19, dla której Sąd Rejonowy w J.

prowadzi księgę wieczystą kw […] od powoda Z. K. za cenę 101 000 złotych.”

Poza tym rozstrzygnął opłatach sądowych i kosztach procesu między stronami.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanej Spółki od tego wyroku, przyjmując

za podstawę następujące podstawowe ustalenia Sądu Okręgowego.

1. Powód jest właścicielem oznaczonej w sentencji nieruchomości, która

w przeszłości stanowiła część gospodarstwa rolnego o pow. 0.69 ha

w granicach działek gruntu nr 58,28 i 2/14.

2. W 1999 r. Rada Miejska J. uchwaliła plan zagospodarowania przestrzennego

obszaru, na którym położona jest nieruchomość powoda. Zgodnie z planem,

grunty o których mowa, zostały przeznaczone pod budownictwo mieszkaniowe

zorganizowane o minimalnym wskaźniku intensywności zabudowy

wynoszącym 0,25 łącznie dla wszystkich 2-3 dopuszczalnych kondygnacji.

Sieci infrastruktury należy lokalizować w liniach rozgraniczających ulice.

3. Decyzja o warunkach zabudowy wydana w lutym 2002 r. ustalała sposób

zagospodarowania i warunki zabudowy terenu domami jednorodzinnymi,

jednak ważność jej była ograniczona terminem, który już upłynął. Pozwana

Spółka została poinformowana przez władze miejskie o zmianie przeznaczenia

działek 2/8 i 20/7.

Żądania powoda o wykupienie działki nr 2/8 kierowane do pozwanej nie były

przez nią uwzględniane. Pozwana podnosiła zarzuty legalnego wybudowania

gazociągu i możliwości wykorzystania terenu zgodnie z planem zagospodarowania.

Na wniosek powoda został dokonany podział działki nr 2, a w jego wyniku

utworzono m.in. działkę nr 2/8 zawierającej obszar 963 m2

. Około 13 m.b. od

granicy między działką a wydzieloną w wyniku podziału drogą, przez działkę

3

przebiega pod ziemią gazociąg średniego ciśnienia zbudowany w latach 1973-75

bez wymaganego pozwolenia na budowę. Zgoda poprzednika powoda na zajęcie

terenu była sporna między stronami, ponieważ Spółka powołuje się na (przyznany)

brak sprzeciwu ówczesnego właściciela. Sąd stwierdził, że zgodność z prawem

inwestycji z lat 70 oraz uzyskanie zgody nie zostało przez pozwaną udowodnione,

a na podstawie opinii biegłych ustalił, że powód będący właścicielem nie może

wykorzystywać całej zajętej działki zgodnie z przeznaczeniem.

Sąd Apelacyjny ocenił, że zaskarżony przez pozwaną wyrok jest zgodny

z prawem i należycie uzasadniony. W uzasadnieniu bardziej szczegółowo omówił

metodę ustalania wartości inwestycji i zajętej działki, odrzucając sugestię

dokonywania wyceny całego obszaru sprzed podziału. W tym zakresie Sąd

odwoławczy honoruje wywody zawarte w wyroku SN z 16 lipca 2004 r. I CK 26/04

podkreślając, że wskutek budowy urządzenia powód nie może rozporządzać

nieruchomością jako działką budowlaną; stąd niejednolita metoda ustalania jej

wartości, zależna od celu szacunku, tj. ustalania przesłanek wykupu lub wysokości

wynagrodzenia. Sąd drugiej instancji odrzucił zarzut spekulacyjnego motywu

rozdrobnienia działek przez podział, zwracając uwagę na sformułowanie przepisu

(art. 231 § 2 k.c.) o „zajętej działce”. Potwierdził kategorycznie, iż powód nie może

korzystać z działki na przestrzeni zajętej przez kolektor gazowy i w całej jego

„strefie ochronnej”, aby w końcu aprobować wniosek sądu pierwszej instancji, że

nie jest możliwe racjonalne wykorzystanie działki powoda. Podstawę takiego

wniosku Sąd Apelacyjny upatruje – odmiennie niż Sąd Okręgowy – w opinii

biegłego z dziedziny geodezji L. S.

Pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną opartą na

obydwu podstawach (art. 398 § 3 pkt 1 i 2 k.p.c.) wyrażających się w naruszeniu

przepisów art. 231 § 2 k.c. w związku z art. 5 k.c., art. 6 k.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można zgodzić się z zapatrywaniem skarżącej, jakoby zgłoszenie

roszczenia przewidzianego w art. 231 § 2 k.c., w okolicznościach sprawy, stanowiło

nadużycie prawa podmiotowego i nie zasługiwało na ochronę. Analizując

szczegółowe przesłanki podniesionego przez pozwaną zarzutu należy stwierdzić,

że konkretyzują się one w:

4

 obawie przed napływem roszczeń innych właścicieli znajdujących się

w podobnej sytuacji,

 historycznych uwarunkowaniach inwestycji - ekonomicznych

i organizacyjnych,

 inicjowaniu przez powoda podziału nieruchomości .

Żadna z przytoczonych okoliczności nie dyskwalifikuje roszczenia powoda

w świetle przyjmowanych i akceptowanych ogólnie norm moralnych składających

się na zasady współżycia lub społeczne i gospodarcze przeznaczenie prawa

własności. Obiektywną przyczyną obaw pozwanej nie jest działanie powoda lecz

nieuregulowany prawnie stan władztwa tej Spółki nad cudzymi nieruchomościami

opierający się na przyzwoleniu (wg twierdzeń pozwanej) ówczesnego właściciela,

przy czym Spółka nie zaprzecza, że w chwili budowy działanie to musiało być

zgodne z przepisami. Rzeczywiście, przepisy kodeksu cywilnego w art. 244 i art.

245 § 1 i 2 k.c. określały sposób uzyskania prawa rzeczowego (służebności),

uprawniającego do władania nieruchomością w charakterze posiadacza zależnego.

Czynność dokonana bez zachowania takiej formy (np. powoływana zgoda

ówczesnego właściciela) nie mogła doprowadzić do ustanowienia służebności (por.

wyrok SN z 8 lutego 1988 r., IV CR 45/88, OSNC 1990/2/33), a jedynie do

nawiązania stosunku obligacyjnego podlegającego wypowiedzeniu.

Kodeksowa regulacja prawna służebności (art. 285 § 1 k.c.) ukierunkowana

na polepszenie korzystania z nieruchomości nie odpowiada potrzebom

gospodarczym w razie budowy trwałych urządzeń liniowych należących do

przedsiębiorstwa, które może przecież funkcjonować bez nieruchomości, a gdyby

nawet je miało, to użyteczność i wartość nieruchomości nie jest istotnym

czynnikiem w planowaniu inwestycji. Mimo tego niedostosowania praktyka

przyjęła konieczność stosowania przepisów dotyczących służebności gruntowych

do regulacji władztwa polegającego na budowie linii przesyłających energię, wodę,

gaz itp. Stanowisko takie, mimo kontrowersyjności tej koncepcji konsekwentnie

wyrażał Sąd Najwyższy pod rządem prawa rzeczowego z 1946 r. (orzeczenie

z dnia 31 grudnia 1962 r. II CR 1006/62, OSPiKA 1964, poz. 91), a następnie

kodeksu cywilnego (uchwała SN z 3 czerwca 1965 r., III CO 34/65, OSNC 1966/7-

8/109, wyrok SN z 8 września 2006 r., II CSK 112/06, M. Prawn. 2006/19/1016),

5

uchwała SN z 17 stycznia 2001 r., III CZP 79/02, OSNC 2003/11/142), zastrzegając

tylko aby umowy nie tworzyły nowych nieznanych praw rzeczowych. Sąd

Najwyższy podziela te zapatrywania w rozpoznawanej sprawie. Działalność

gospodarcza pozwanej Spółki poddana prawom rynku, trwająca w tej formie

prawnej od początku lat 90 usprawiedliwia wymaganie powoda uregulowania stanu

prawnego linii przesyłowych niebędących częścią składową nieruchomości

gruntowych, skoro doszło do konfliktu interesów Spółki i właściciela a próba

ustalenia na przyszłość wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości nie

powiodła się. Należy bowiem zaznaczyć, że korzystający z cudzego mienia,

w braku odmiennej umowy powinien płacić odpowiednie wynagrodzenie. Wcześniej

wyrażana zgoda na ułożenie linii przesyłowej może być odwołana, co w braku

ustawy ograniczającej prawo własności wymaga podejmowania negocjacji

przynajmniej w zakresie wynagrodzenia; żądanie przeniesienia urządzeń (art. 222

§ 2 k.c.) podlegałoby ocenie pod kątem zgodności z gospodarczym i społecznym

przeznaczeniem prawa aż do odmowy udzielenia właścicielowi ochrony (art. 5 k.c.).

Nie zwalnia to jednak przedsiębiorcy z obowiązku uiszczania wynagrodzenia, skoro

odbiorcy gazu ponoszą koszty jego przesyłania, i nie ma uzasadnienia

aksjologicznego dla obciążania tymi kosztami właścicieli nieruchomości

obciążonych.

Rozpoznając apelację pozwanej Spółki Sąd Apelacyjny trafnie odrzucił

argumentację dotyczącą nadużycia prawa przy podziale nieruchomości. Zmiana

planu zagospodarowania przestrzennego kwalifikująca teren jako przeznaczony

pod luźną zabudowę wymagała wręcz podziału nieruchomości na działki

budowlane odpowiadające normom zawartym w planie a złożenie wniosku

o podział stanowił realizację uprawnień właściciela (art. 140 k.c.). Ponieważ decyzja

zatwierdzająca podział nie została podważona, korzysta z domniemania zgodności

z prawem. Nieuzasadnione są zatem próby wykazania, że to powód korzystając ze

swego prawa własności spowodował powstanie roszczenia o nabycie przez Spółkę

zajętej działki. Roszczenie to powstało bowiem w wyniku spełnienia się przesłanek

wymienionych w art. 231 § 2 k.c., a nie ze względu na dokonanie podziału.

Skarżący nie zauważa, że wola właściciela dokonania podziału nie zwalnia od

6

przestrzegania parametrów powstających działek, a istniejąca wcześniej trasa

gazociągu determinowała jego usytuowanie względem granic działki nr 2/8.

Sąd Apelacyjny nie naruszył art. 231 § 2 k.c. w związku z art. 6 k.c. przez

uznanie, że ciężar dowodu istnienia prawa do korzystania z nieruchomości

spoczywa na pozwanej. Treść art. 6 k.c. w odniesieniu do tej kwestii jest oczywista;

nie można obciążać powoda obowiązkiem udowodnienia braku uprawnienia

pozwanej, skoro Spółka powołując się na istnienie takiego prawa, jako przesłanki

oddalenia powództwa nie przedstawiła dowodu konkurującego z odpisem z księgi

wieczystej (k. 24).

Ustalanie porównywanych wartości (gruntu i urządzenia) w razie budowy

urządzenia przez posiadacza zależnego nie jest zabiegiem tak prostym, jak to się

dzieje w typowym wypadku, tj. wzniesienia budynku przez posiadacza samoistnego

– prowadzącego z reguły do wzrostu wartości nieruchomości, w przybliżeniu

o części składowe. Dla regulacji takich właśnie wypadków przewidziany jest

zasadniczo art. 231 k.c., którego racje gospodarcze oraz społeczne są czytelne.

Relacje wartości działki i inwestycji wyglądają inaczej w razie wybudowania

urządzenia, którego właściwości (np. zagrożenie dla otoczenie) powodują

zmniejszenie się wartości gruntu, a nawet utratę przez całość znaczenia

rynkowego. Nie są to przypadki częste, bowiem niektóre urządzenia liniowe

oddziaływują na wąski pas gruntu, i pozwalają zagospodarować bez przeszkód

całość działki a ponadto przynoszą pewien dochód tytułem wynagrodzenia.

W rozpoznawanej sprawie stwierdzona deprecjacja gruntu wskutek

dokonania inwestycji nie pozwala stosować jednakowej reguły ustalania wartości

w ramach przesłanki wykupu i należnego wynagrodzenia, dlatego rozwiązanie

przyjęte przez Sąd Apelacyjny należy zaaprobować. Przyjęcie koncepcji odmiennej

oddalałoby możliwość rozwiązania istotnego konfliktu między potrzebami

cywilizacyjnymi (dostawy energii), a prawem własności. Przepis art. 231 § 2 k.c.

straciłby swoją rolę porządkującą stosunki własnościowe wobec nieruchomości,

gdyby przyjąć cenę 1 m2

gruntu jak dla działki budowlanej, gdyż nie zostałaby

wówczas spełniona przesłanka znacznej różnicy wartości wymagana w tym

przepisie, a z drugiej strony (zakładając prawdziwość twierdzeń powoda) właściciel

nie mógłby wykorzystać jej zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego.

7

Skardze kasacyjnej nie można natomiast odmówić zasadności w części

kwestionującej uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c.

w związku z art. 233 § 1 k.p.c. odpowiednio stosowanym (art. 39821

i art. 391 § 1

k.p.c.) przekonanie Sądu orzekającego co do wiarygodności i mocy wskazanych

w uzasadnieniu dowodów pozostaje poza kontrolą kasacyjną, co nie zwalnia jednak

również sądu odwoławczego od obowiązku przedstawienia w uzasadnieniu wyroku

podstaw „budowy” stanu faktycznego. W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny

odmiennie niż Sąd Okręgowy wskazał dowód z opinii biegłego inż. L. S jako

podstawę ustalenia, dotyczącego braku możliwości racjonalnego wykorzystania

działki powoda. Powołanie się na dowód z opinii tego biegłego wymagało jednak

wskazania, która jej część stanowiła podstawę wniosku, iż zabudowa

nieruchomości oznaczonej jako działka nr 2/8 nie może spełnić wymagań planu

zagospodarowania przestrzennego oraz wymagań technicznych określonych

w § 12 ust. 1. rozp. Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie

warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie

(Dz.U. 02.75.690 ze zm.).

Wymieniony biegły w punkcie 4. opinii (k. 110) stwierdził, że do momentu

opracowania projektu zagospodarowania terenu nie można mówić o racjonalnym

wykorzystaniu działki zgodnie z przeznaczeniem terenu, gdyż takie przeznaczenie

nie jest w planie dokładnie określone. W opinii uzupełniającej (k. 144 –145) wyraził

opinię, że w razie wyodrębnienia z działki 2/8 obszaru o pow. 276 m2

znajdującego

się poza strefą oddziaływania gazociągu, część wyodrębniona nie utworzy

samodzielnej działki budowlanej, ale podtrzymał również poprzednią opinię, że

rozważania na temat sposobu podziału działki nr 2/8 nie mają większego sensu

dopóki nie zostanie opracowany szczegółowy plan zagospodarowania

przestrzennego dla terenu zawierającego co najmniej 2,40 ha powierzchni.

Nie podejmując próby oceny merytorycznej tych opinii, wykraczającej poza

kompetencje Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym, należy stwierdzić,

że przekonanie Sądu Apelacyjnego o braku najmniejszych wątpliwości (k. 256 akt)

w omawianym przedmiocie nie zostało uzasadnione. Niezrozumiałe są również

stwierdzenia dotyczące (dalszego) podziału działki nr 2/8 na wniosek pozwanej,

skoro zarzucała ona w apelacji błąd ustalenia, że działka 2/8 nie może być

8

racjonalnie wykorzystana i wywodziła, że na tej właśnie, a nie na utworzonej

w wyniku podziału jeszcze mniejszej działce – może być wybudowany dom

jednorodzinny. Spór odnośnie do zagospodarowania dz. 2/8, stanowiącej odrębną

nieruchomość odpowiada zakresowi żądania powoda domagającego się wykupu

całej nieruchomości, jako bezużytecznej dla celów budowlanych.

Formułując ocenę o niemożliwości wykorzystania zgodnie z przeznaczeniem części

objętej oddziaływaniem gazociągu, Sąd drugiej instancji nie sprecyzował również

zakresu pojęcia „korzystania zgodnego z przeznaczeniem”, które w szerokim

znaczeniu może oznaczać pozostawienie właścicielowi nieograniczonego prawa

wyboru miejsca posadowienia budynku, a w wąskim znaczeniu – tylko prawa do

wzniesienia budynku odpowiadającego wskaźnikom intensywności zabudowy, lecz

z zachowaniem warunków technicznych zabudowy (budynków i sieci)

i pozostawieniem reszty powierzchni działki jako otoczenia budynku, co nie

musiałoby kolidować z istnieniem strefy kontrolowanej.

Należy więc zgodzić się ze skarżącym, że uzasadnienie wyroku Sądu

Apelacyjnego nie pozwala odtworzyć podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku

w istotnym zakresie - możliwości wykorzystania działki nr 2/8 zgodnie z jej

przeznaczeniem, tj. okoliczności stanowiącej przesłankę zastosowania art. 231 § 2

k.c., w wypadku budowy przez posiadacza zależnego urządzeń podziemnych

ograniczających w różnym stopniu uprawnienia właściciela. Uchybienie to może

mieć wpływ na treść wyroku, ponieważ uzasadnienie mimo sporządzania po

ogłoszeniu wyroku odzwierciedla przebieg procesu decyzyjnego składu

orzekającego. W związku z tym, zgodnie z art. 39815

§ 1 k.p.c., a odnośnie do

kosztów procesu, na podstawie stosowanego odpowiednio art. 108 § 2 k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.