I UK 86/07

Sygn. akt I UK 86/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

z udziałem zainteresowanej "I. P. S." Spółki Akcyjnej z siedzibą w K. - Oddziału w

K.

o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci męża E. B.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 21 czerwca 2005 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 3 czerwca 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w K. powołując się na przepisy ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(Dz.U. Nr 199 poz. 1673 ze zm.) odmówił M. B. prawa do jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmierci męża w związku z chorobą zawodową.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ZUS podnosił, iż brak jest podstaw do

przyznania przedmiotowego świadczenia ponieważ zgon męża wnioskodawczyni,

który nastąpił w dniu 21 lipca 1996 r. nie pozostawał w związku z chorobą

zawodową, a w sprawie o rentę rodzinną z tytułu choroby zawodowej odwołanie od

odmownej decyzji organu rentowego zostało przez sądy prawomocnie oddalone.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawczyni M. B. domagała się jej

zmiany i przyznania prawa do jednorazowego odszkodowania.

Wyrokiem z dnia 28 października 2004 r., sygn. akt IV U 1377/04/N Sąd

Rejonowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję i

przyznał ubezpieczonej prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci

męża E. B. na skutek choroby zawodowej .

Sąd ten ustalił, iż E. B. leczył się w Poradni Chorób Zawodowych w K.,

ponieważ rozpoznano u niego pylicę krzemową i azbestową płuc z towarzyszącym

przewlekłym zapaleniem oskrzeli w okresie względnej wydolności pozostającą w

związku pzyczynowo-skutkowym z wykonywaną pracą zawodową. Ponadto

rozpoznano przewlekły, zanikowy nieżyt gardła i krtani małego stopnia z rozedmą

płuc, następowe ograniczenie rezerw wentylacyjnych typu restrykcyjnego z

hypoksemią oraz niewielkiego stopnia uszkodzenie nerwu słuchowego

niespełniające warunków do uznania choroby zawodowej. Ponadto Sąd ustalił, że

bezpośrednią przyczyną zgonu męża odwołującej się była niewydolność

krążeniowo-oddechowa, która powstała w następstwie powikłań choroby

niedokrwiennej serca, jednakże schorzenia układu oddechowego będące

następstwem narażenia zawodowego były istotną współprzyczyną zgonu.

3

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie akt organu rentowego

zawierających dokumentację lekarską zmarłego i akt sądowych dotyczących

postępowania w sprawie o sygnaturze VII U 5974/02 Sądu Okręgowego.

W apelacji od powyższego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w K. domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i odrzucenia odwołania

od decyzji z dnia 3 czerwca 2004 r. wobec nieważności postępowania.

Organ rentowy wywodził, iż zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego został oparty na

materiale dowodowym zgromadzonym w toku postępowania toczącego się pod

sygn. VII U 5974/02, zakończonego postanowieniem z dnia 10 września 2003 r.,

którym Sąd Okręgowy odrzucił odwołanie z uwagi na to, iż sprawa o prawo do

jednorazowego odszkodowania została prawomocnie przesądzona wyrokiem Sądu

Wojewódzkiego z dnia 19 marca 1997 r., a Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia

5 listopada 2003 r, oddalił zażalenie odwołującej się. W ocenie organu rentowego

zachodzi powaga rzeczy osądzonej, z której korzysta prawomocny wyrok Sądu

wydany w sprawie o prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

czerwca 2005 r., sygn. akt VII Ua 13/05 zmienił zaskarżony wyrok Sądu

Rejonowego w ten sposób, że oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy uznał, że nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej w ścisłym

tego słowa znaczeniu. Wyrokiem z dnia 18 marca 1997 r. Sąd Wojewódzki nie

przesądził kwestii prawa skarżącej do jednorazowego odszkodowania w związku ze

zgonem jej męża na skutek choroby zawodowej, lecz przesądził o braku prawa do

renty rodzinnej po zmarłym mężu w związku z chorobą zawodową. Biegli, na opinii

których oparł się wówczas Sąd Wojewódzki, nie stwierdzili bowiem współudziału

choroby zawodowej - pylicy krzemowej płuc - na drodze pośredniej czy

bezpośredniej w wystąpieniu ostrego incydentu niewydolności wieńcowej i nagłego

zgonu męża wnioskodawczyni.

W sprawie o sygn. VII U 5974/02 Sąd odrzucił odwołanie od decyzji ZUS z

dnia 28 maja 2002 r. dotyczącej renty rodzinnej z tytułu choroby zawodowej

bowiem uznał, że w sprawie tej w związku z powołaną wyżej sprawą o sygn. VII U

2458/96 zachodziła powaga rzeczy osądzonej. Jak wynika z akt rentowych sprawa

o prawo do jednorazowego odszkodowania w związku ze zgonem męża

4

odwołującej się w związku z chorobą zawodową nie była przedmiotem

postępowania przed Sądem aż do wniesienia odwołania od decyzji z dnia 3

czerwca 2004 r. W tej kwestii nie zachodzi więc powaga rzeczy osądzonej w

rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. czy też w rozumieniu art. 379 pkt 3 k.p.c.

Jednakże, w ocenie Sądu Okręgowego, brak było podstaw do przyznania prawa do

jednorazowego odszkodowania na mocy ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(Dz.U. Nr 199 poz. 1673 ze zm.).

Za bezsporny został uznany fakt, iż mąż wnioskodawczyni był uprawniony

do renty z ubezpieczenia wypadkowego i świadczenie to pobierał od 1 stycznia

1996 r. aż do dnia zgonu tj. do 21 lipca 1996 r. Kwestią prejudycjalną było jednak

ustalenie czy do zgonu doszło w związku z chorobą zawodową. Kwestia ta została

już przesądzona przez Sąd Wojewódzki w sprawie o rentę rodzinną w 1997 r. i

okoliczności tej wnioskodawczyni nie kwestionowała w toku postępowania. Mimo iż

Sąd nie jest związany uzasadnieniem wyroku to kwestia związku przyczynowego

pomiędzy zgonem a chorobą zawodową nie może być ponownie badana w

późniejszym postępowaniu i Sąd nie może dokonać innych, „sprzecznych”, ustaleń.

W powyższych okolicznościach zachodzi bowiem ograniczenie dowodzenia faktów

(Sąd Okręgowy powołał się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2001r.,

sygn. I PKN 585/00, publ. OSNP 2002/6/11, oraz postanowienie z dnia 21

października 1999 r., sygn. I CKN 169/98, publ. OSP 2001/4/63).

Zdaniem Sądu Okręgowego, Sąd Rejonowy nie mógł dokonać odmiennych

ustaleń odnośnie do związku przyczynowego pomiędzy zgonem męża

wnioskodawczyni a chorobą zawodową zwłaszcza, że od daty wydania orzeczenia

z dnia 18 marca 1997 r. nie zaszły nowe okoliczności. W ocenie Sądu Okręgowego

opinia biegłej z dnia 18 grudnia 2002 r. dołączona do akt sprawy o sygn. VII U

5974/02 zawiera jedynie nieco odmienną ocenę zaistniałych wcześniej faktów, ale

nie może stanowić „samodzielnego” dowodu. Nie stanowi też nowej okoliczności

pozwalającej na odmienną ocenę przesądzonego już stanu rzeczy zwłaszcza, że w

sprawie o sygn. VII U 5974/02 nie doszło do merytorycznego rozstrzygnięcia. W

tamtym postępowaniu Sąd odrzucił odwołanie z przyczyn formalnych.

5

W konkluzji Sąd Okręgowy stwierdził, że wnioskodawczyni nie spełnia

warunków do jednorazowego odszkodowania ani na gruncie obecnie obowiązującej

ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 199 poz. 1673 ze zm.)

obowiązującej w dacie wydania zaskarżonej decyzji ani też na gruncie przepisów

ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych (tekst jednolity: Dz.U. z 1983r., Nr 30, poz. 144 ze zm.)

obowiązującej w dacie zgonu męża M. B.

Od powyższego wyroku wnioskodawczyni złożyła skargę kasacyjną, w której

zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w zakresie mającym istotny wpływ

na wynik sprawy (art. art. 3983

§ 1 pkt. 2 kpc), a mianowicie przepisów art. 365 § 1

i 366 k.p.c. w związku z art. 233 k.p.c. przez przyjęcie związania sądu

prejudykatem oraz ograniczeniem granic swobodnej oceny dowodów.

Wskazując na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w całości i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

M. B. wywodzi swe roszczenie o jednorazowe odszkodowanie z art. 13 ust.

1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Jedną z przesłanek tego

odszkodowania jest przyczyna śmierci członka rodziny określona w tym przepisie

jako „wskutek choroby zawodowej”. Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadza się

do tego, czy mąż wnioskodawczyni zmarł „wskutek choroby zawodowej”, na którą

niewątpliwie cierpiał i z tego tytułu pobierał rentę. Ta sama okoliczność była

przedmiotem ustaleń w poprzednio toczonych sporach, które jednakże dotyczyły

innego świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a mianowicie renty rodzinnej. W

pierwszej z tych spraw doszło do oddalenia odwołania wnioskodawczyni od

odmownej decyzji organu rentowego, w kolejnej do odrzucenia odwołania. Słusznie

Sąd Okręgowy uznał, że nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej uzasadniająca

6

odrzucenie odwołania w sprawie o jednorazowe odszkodowanie. W poprzedniej

(zakończonej merytorycznym orzeczeniem sądu) sprawie rozstrzygnięta została

bowiem jedynie kwestia renty rodzinnej. Zgodnie z art. 366 k.p.c. wyrok

prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z

podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi

samymi stronami. Sąd Okręgowy uznał jednakże, że skoro w obu sprawach ta

sama okoliczność była sporna, to wiążą go ustalenia dokonane w tamtej sprawie na

okoliczność przyczyny zgonu męża wnioskodawczyni. Sąd Okręgowy nie powołał

przy tym przepisu prawa, z którego wywiódł takie związanie. W istocie rzeczy nie

ma normy prawnej, z której wypływał]by taki skutek prawomocnego rozstrzygnięcia

sporu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych. Istotą wymiaru

sprawiedliwości sprawowanego przez sądy jest samodzielne dokonywanie ustaleń

faktycznych i ich oceny prawnej. Wyjątki od tej samodzielności, w tym także

związanie innymi orzeczeniami, są określone w prawie i jako wyjątki nie mogą być

rozumiane ani stosowane rozszerzająco. Jeden z takich wyjątków uregulowany

został w art. 365 § 1 k.p.c., w myśl którego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko

strony i sąd który je wydał lecz również inne sądy. Z przepisu tego wynika zakaz

ignorowania przez inne sądy, w tym również Sąd Okręgowy rozpoznający

odwołanie od decyzji organu rentowego odmawiającej wnioskodawczyni przyznania

jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci męża, nieprzysługiwania renty

rodzinnej należnej członkom rodziny ubezpieczonego zmarłego wskutek choroby

zawodowej. Nie wynika natomiast zakaz prowadzenia postępowania dowodowego

na okoliczność przyczyny zgonu. Sąd Okręgowy był obowiązany, jak każdy sąd

rozstrzygający merytorycznie zawisły przed nim spór, ustalić stan faktyczny sprawy.

W tym przypadku istotą koniecznych ustaleń była sporna kwestia przyczyny śmierci

a konkretnie podnoszonego przez wnioskodawczynię współprzyczynienia się

choroby zawodowej do nagłego zgonu. Sad Okręgowy uchylił się bezpodstawnie od

tego obowiązku. Dokonując zmiany zaskarżonego apelacją wyroku Sądu pierwszej

instancji Sąd Okręgowy rozpoznał sprawę merytorycznie a zatem winien był

rozstrzygnięcie swe poprzedzić ustaleniami istotnych dla niego faktów. Ustalenia

tych samych okoliczności dokonane w prawomocnie rozstrzygniętej sprawie nie są

rzecz jasna pozbawione znaczenia. Nie można jednak uznać, że ich ustalenie w

7

zakończonym postępowaniu uniemożliwia przeprowadzenie dowodów na te same

okoliczności. Taki zakaz nie wynika z art. 366 § 1 k.p.c. Z przepisu tego nie wynika

też związanie innego sądu uzasadnieniem prawomocnego orzeczenia. Związanie

ograniczone jest do samego rozstrzygnięcia. Związanie uzasadnieniem przyjmuje

się tylko w przypadku, gdy z samej sentencji nie wynika istota rozstrzygnięcia.

Wobec powyższego zaskarżony kasacją wyrok, w którym zabrakło

koniecznych ustaleń faktycznych podlegał uchyleniu a sprawa przekazaniu do

ponownego rozpoznania (art. 398 15

§ 1 k.p.c)