V CSK 163/07

Sygn. akt V CSK 163/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa I. B. i in. ,

przeciwko "S." Powszechnej Spółdzielni Spożywców "P."

w K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 6 grudnia 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodów na rzecz

pozwanej 790 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowie […] domagali się ustalenia, że istnieją uchwały Rady

Nadzorczej S. Powszechnej Spółdzielni Spożywców „P.” w K. z dnia 5 lutego 2002 r.

nr […] o odwołaniu z funkcji prezesa zarządu S. K. oraz nr […] o wyznaczeniu Z.

L. do pełnienia funkcji prezesa zarządu, uchwały z dnia 21 października 2002 r. nr

[…] o odwołaniu J. K. z funkcji członka zarządu i nr […] o odwołaniu Z. S. z funkcji

członka zarządu, a także uchwały z dnia 24 października 2002 r. nr […] o

powołaniu R. S. na prezesa zarządu i z dnia 25 października 2002 r. nr […] o

powołaniu T. P. na członka zarządu.

Sąd Okręgowy w Ś. oddalił powyższe powództwo, a Sąd Apelacyjny

apelację powodów od tego wyroku, uznając, że wprawdzie powodowie mają

interes prawny w ustaleniu, że oznaczone przez nich uchwały istnieją, skoro

taką drogę wskazał im sąd rejestrowy, jednak ich powództwo nie może zostać

uwzględnione, ponieważ objęte pozwem uchwały w rzeczywistości nie istnieją.

Sądy ustaliły, że dwie pierwsze uchwały podjęte zostały przez Radę Nadzorcza

w składzie mniejszym, niż przewidziane statutem (§ 21 pkt 5) quorum wymagane

przy dokonywaniu wyboru i odwoływaniu członków zarządu. Natomiast kolejne 4

uchwały powzięte zostały przez gremium złożone z osób, które zostały wcześniej

odwołane ze składu Rady Nadzorczej, a swoje uprawnienie do funkcjonowania w

charakterze jej członków wywodziły z zarządzenia tymczasowego sądu o

wstrzymaniu wykonania uchwały o ich odwołaniu. Zarządzenie wydane zostało w

toku procesu o uchylenie tej uchwały i w wyniku zażalenia strony przeciwnej

zostało zmienione w ten sposób, że nie obejmowało już wstrzymania jej

wykonania. Ponadto nie mogło stanowić podstawy uprawniającej odwołane osoby

do dalszego działania jako rada nadzorcza, ponieważ nie przywracało ich

członkostwa w tym organie. Ostatecznie zaś powództwo o uchylenie uchwały o

odwołaniu członków rady nadzorczej zostało oddalone.

Oceny sądów obydwu instancji odnośnie bytu prawnego uchwał

stanowiących przedmiot sporu były zbieżne z poglądem sądu rejestrowego, który

odmówił dokonania na ich podstawie wpisów w rejestrze.

3

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku powodowie oparli na obu

podstawach przewidzianych w art. 3983

§ 1 k.p.c. Podstawę naruszenia prawa

materialnego wypełnia zarzut błędnej wykładni i w konsekwencji niezastosowania art.

45 § 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (t.j. Dz.U. z 1995 r. Nr

54, poz. 288 ze zm.) z uwagi na przyjęcie, że przepis ten ma charakter

dyspozycyjny i wskazuje jedynie na minimalną ustawową liczbę członków Rady

Nadzorczej, a jeżeli statut spółdzielni przewiduje, że skład Rady Nadzorczej jest

większy od określonego tym przepisem, to tylko w składzie określonym przez normy

statutowe Rada jest władna do podejmowania prawne skutecznych czynności,

w sytuacji zaś braku quorum wymaganego statutem, uchwały takiego gremium nie

istnieją.

Z kolei w ramach podstawy przewidzianej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

powodowie zarzucili naruszenie art. 731 k.p.c. poprzez uznanie, iż wydanie przez sąd

postanowienia o zabezpieczeniu powództwa poprzez wstrzymanie wykonania uchwały

o odwołaniu członków Rady Nadzorczej nie uprawnia tego organu

do podejmowania w poprzednim składzie żadnych działań określonych w statucie

i przepisach prawa.

We wnioskach skarżący domagają się uchylenie zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania,

a także do rozstrzygnięcia o kosztach procesu przy uwzględnieniu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasadzenie od powodów

na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa prawnego według obowiązujących norm.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Okoliczności faktyczne sprawy nakazują rozróżnić dwie sytuacje prawne,

w jakich doszło do podjęcia uchwał, ustalenia istnienia których powodowie

domagają się w niniejszym sporze. Rozróżnienie to jest tym bardziej konieczne,

że każda z grup uchwał objęta jest inaczej skonstruowaną podstawą kasacyjną.

4

1) Pierwszy zespół uchwał stanowią dwie uchwały z 5 lutego 2002 r.,

oznaczone numerami […], których treścią było odwołanie dotychczasowego

prezesa S. K. i wyznaczenie do pełnienia tej funkcji członka Rady Nadzorczej – Z.

L. W momencie podejmowania tych uchwał Rada Nadzorcza składała się z 5

osób na statutowo ustaloną liczbę 9 członków, przy czym w jej skład wchodziła

także Z. L., która z mocy art. 56 § 2 prawa spółdzielczego wyłączona była od

głosowania w sprawie jej dotyczącej. Liczba członków nie sięgała quorum

wyznaczonego w § 21 pkt 5 statutu dla ważnego podejmowania uchwał w

sprawie obsadzania i odwoływania ze stanowisk w zarządzie spółdzielni (2/3 z 9

= 6), natomiast nie zeszła poniżej minimum przewidzianego we wskazywanym

przez skarżących art. 45 § 1 prawa spółdzielczego (3 osoby). Słusznie zatem

sądy obydwu instancji przyjęły, że uchwały te powzięte zostały przez organ, który

nie spełniał wymagań potrzebnych, aby dokonywać zmian składu osobowego

zarządu. Art. 49 § 2 prawa spółdzielczego określenie organu właściwego do

wybierania i odwoływania członków zarządu oraz zasad głosowania w tej sprawie

pozostawia regulacji statutowej. Postanowienia statutu są zatem w tym zakresie

prawem wiążącym w określonej spółdzielni. W orzecznictwie przeważa

stanowisko, że statut jest umową szczególnego rodzaju, a zatem jego

postanowienia stanowią umownie wprowadzone normy obowiązujące spółdzielców

i spółdzielnię (np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1989 r., III CZP

34/89, OSNAPiUS 1990/6/80, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1999 r.,

I CKN 1088/97, OSNC 1999/11/193 czy wyrok Sądu Najwyższego z 25 lipca 2003

r., V CK 117/02, Lex nr 172830). Naruszenie norm statutowych powoduje, że

podejmowane czynności nie będą prawnie skuteczne. Jednak nieskuteczność

prawna nie może być utożsamiana z nieistnieniem określonej czynności. Jeśli

chodzi o czynność jaką jest podejmowanie uchwał przez określony organ

spółdzielni konsekwencją niedochowania wymagań statutowych jest zwykle

nieważność takiej uchwały.

Przepisy prawa spółdzielczego w brzmieniu obowiązującym w czasie

podejmowania kwestionowanych uchwał, określały jedynie tryb zaskarżania uchwał

walnego zgromadzenia (art. 42 prawa spółdzielczego). Przepis ten przewidywał

względną nieważność uchwał – polegającą na możliwości uchylenia wadliwej

5

uchwały w wyniku konstytutywnego orzeczenia sądowego. W piśmiennictwie

jednak wykształcił się powszechnie akceptowany pogląd, że niektóre poważne

uchybienia w procesie podejmowania uchwał lub w ich treści uzasadniają przyjęcie

ich bezwzględnej nieważności, na którą powołać się można w każdym czasie,

nawet kiedy uchwała nie została zaskarżona. W przypadku zaś naruszeń prawa

o wyjątkowo rażącym charakterze, kiedy nie sposób w ogóle mówić o powzięciu

uchwały i wyrażeniu stanowiska przez zgromadzenie – przyjmuje się, że uchwała

taka nie istnieje. W orzecznictwie za nieistniejącą uznano np. uchwałę, za którą nie

głosowała wymagana większość, a wynik głosowania został sfałszowany (wyrok

Sądu Najwyższego z 9 października 1972 r., II CR 1712/72, OSNC 1973/7-8/135),

uchwałę podjętą przez niezwołane zgromadzenie (uchwała Sądu Najwyższego

z 24 czerwca 1994 r., III CZP 81/94, OSNC 1994/12/241). Zbliżone konstrukcyjnie

regulacje kodeksu handlowego były źródłem potraktowania jako nieistniejących

uchwał podjętych przez osoby nie będące wspólnikami (wyrok Sądu Najwyższego

z 14 kwietnia 1992 r., I CRN 38/92, OSNC 1993/3/45) czy przez zgromadzenie

wspólników wadliwie zwołane (wyrok Sądu Najwyższego z 28 maja 1991, I CR

410/90, Lex nr 78218).

Odnosząc te reguły odpowiednio do uchwał innych niż walne zgromadzenie

organów spółdzielni, których zaskarżenia w drodze odrębnego powództwa o ich

uchylenie przepisy prawa spółdzielczego nie przewidują (poza wyjątkami

wymienionymi w art. 198 § 2 i art. 32 § 1a prawa spółdzielczego) wskazać należy,

że w takim wypadku nie można mówić o względnej nieważności wadliwie

dokonywanych czynności uchwałodawczych. Uchwały te można oceniać jedynie

pod kątem ich istnienia oraz ważności bądź nieważności. Także w tym wypadku

o nieistnieniu uchwały można mówić wtedy, kiedy nieprawidłowości w zwołaniu

lub procedowaniu określonych organów wykluczają możliwość stwierdzenia,

że wyraziły one wolę jako ten właśnie, uprawniony organ.

Natomiast wadliwości wyrażające się w działaniu w niepełnym składzie, nie

pozwalającym na skuteczne wyrażenie woli, powodują jedynie nieważność podjętej

uchwały, która jednak obiektywnie istnieje (por. wyrok Sądu Najwyższego

z 20 lutego 1987, I PR 1/87, OSNC 1988/6/84).

6

Oceniając według przedstawionych kryteriów uchwały Rady Nadzorczej

z 5 lutego 2002 r. stwierdzić należy, że były one wyrazem woli 5 osób

stanowiących w owym czasie uszczuplony - w wyniku ubytku członków - skład tej

Rady. Ponieważ zaś liczba uprawnionych członków Rady nie była niższa od

bezwzględnego minimum wyznaczonego w art. 45 § 1 prawa spółdzielczego –

nadal działania tych osób należało traktować jako działania rady nadzorczej. Były to

jednak – w zakresie podejmowania uchwał w sprawach dotyczacych odwołania

i powołania członków zarządu – czynności nieważne, bowiem obowiązujące

w pozwanej spółdzielni statutowe wymagania określały dla podejmowania takich

decyzji wyższe quorum, którego Rada Nadzorcza w tym czasie nie mogła już

uzyskać.

Powodowie słusznie zatem zarzucili, że Sądy obydwu instancji nietrafnie,

z naruszeniem art. 45 § 1 prawa spółdzielczego, uznały uchwały z 5 lutego 2002 r.

za nieistniejące. Uchwały te istnieją, tyle, że dotknięte są bezwzględną

nieważnością i nie mogły spowodować zmian w składzie zarządu pozwanej.

Taka konstatacja nie uzasadnia jednak zakwestionowania rozstrzygnięcia

oddalającego powództwo o ustalenie istnienia omawianych uchwał. Powództwo to

– aby mogło być uwzględnione – wymagało wykazania przez powodów interesu

prawnego w żądaniu ustalenia istnienia wskazanych przez nich uchwał.

O wystąpieniu interesu prawnego mówić można jedynie wówczas, kiedy dokonane

ustalenie doprowadzi do wyjaśnienia sytuacji prawnej budzącej wątpliwości

i mającej znaczenie dla powodów i pozwanego. Takich skutków nie może

pociągnąć za sobą ustalenie, że istnieje bezwzględnie nieważna uchwała Rady

Nadzorczej, dokonująca zmian w składzie zarządu. Zarówno bowiem uchwała

nieistniejąca, jak i bezwzględnie nieważna nie zmienia istniejącego stanu

prawnego. Powodowie nie mają więc interesu prawnego w rozumieniu art. 189

k.p.c. w ustaleniu, że istnieje uchwała, która dotknięta jest bezwzględną

nieważnością.

2) Druga grupa uchwał – podjętych w dniach 21, 24 i 25 października 2002 r.

- zapadła w czasie, kiedy Rada Nadzorcza nie istniała, bowiem jej członkowie,

którzy brali udział w podejmowaniu tych uchwał, zostali wcześniej odwołani przez

7

zgromadzenie przedstawicieli. Swoje uprawnienie do działania w charakterze

organu spółdzielni osoby odwołane wywodziły z postanowienia zabezpieczającego

powództwo, wydanego przez sąd okręgowy w toku postępowania o uchylenie

uchwał zgromadzenia przedstawicieli m. in. uchwały o odwołaniu członków rady

nadzorczej.

Podstawa ta słusznie została zakwestionowana przez Sądy obydwu

instancji. Przede wszystkim, skoro uchwała zgromadzenia przedstawicieli

o odwołaniu dotychczasowych członków rady nadzorczej została podjęta, to do

czasu rozstrzygnięcia przez sąd sprawy o uchylenie tej uchwały, mocą

postanowienia tymczasowego nie mogły być usunięte skutki odwołania, poprzez

przywrócenie odwołanym osobom na pewien czas mandatu członka rady.

Taki skutek wywarłoby dopiero konstytutywne orzeczenie uchylające uchwałę

o odwołaniu, które nigdy nie zapadło. Przeciwnie, prawomocnym wyrokiem

powództwo o uchylenie tej uchwały zostało oddalone, co oznacza, że uchwała

o odwołaniu członkowi rady nadzorczej od początku była skuteczna.

Ponadto zmianie uległo nawet postanowienie o zabezpieczeniu powództwa,

na które powołują się powodowie. Tylko przez czas do rozpoznania zażalenia

zawierało ono orzeczenie o wstrzymaniu wykonania uchwały o odwołaniu członków

rady nadzorczej. Mimo, że postanowienie z mocy art. 360 k.p.c. stało się skuteczne

z chwilą ogłoszenia, jego interpretacja nie mogła iść w kierunku wskazywanym

przez powodów, gdyż orzeczenie to nie zastępowało utraconego przez członków

rady nadzorczej mandatu (por. traktujące o podobnym problemie postanowienie

Sądu Najwyższego z 1 lipca 1985 r., IV PPZ 2/85, OSNC 1986/3/42, dotyczące

możliwego wpływu zarządzenia tymczasowego na sytuację odwołanego dyrektora

przedsiębiorstwa).

Konsekwencją utraty przez osoby podejmujące uchwały statusu członków

Rady Nadzorczej było to, że uchwał tych nie można uważać za akty tej Rady.

W tym więc wypadku nie można mówić o wyrażeniu w uchwale woli Rady

Nadzorczej, co powoduje, że stanowisko Sądów obydwu instancji o nieistnieniu

4 uchwał Rady Nadzorczej podjętych w październiku 2002 r. było słuszne.

8

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 39814

k.p.c. skarga kasacyjna

została oddalona. Mimo bowiem częściowo błędnego uzasadnienia zaskarżone

orzeczenie odpowiadało prawu.

Rozstrzygnięcie o kosztach procesu uzasadnia art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99

i art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.

jz