I CSK 181/07

Sygn. akt I CSK 181/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Barbara Myszka

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w D. nakazem zapłaty z dnia 6.12.1996 r. zasądził od

Zakładów W. w likwidacji na rzecz Funduszu Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych kwotę 173.062,97 zł. Następnie postanowieniem z dnia 30.06.1997

r. Sąd Rejonowy nadał temu nakazowi zapłaty klauzulę wykonalności przeciwko

Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarbu Państwa zastrzegając prawo powoływania

się Skarbu Państwa w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie

odpowiedzialności do wysokości wartości mienia pozostałego po likwidacji

Zakładów W. według stanu z chwili przejęcia mienia i cen z chwili zapłaty. W dniu

27.06.2000 r. Skarb Państwa – Minister Skarbu Państwa wniósł do Sądu

Rejonowego w W. powództwo przeciw egzekucyjne, domagając się pozbawienia

wykonalności tytułu wykonawczego w postaci w/w nakazu zapłaty. Wyrokiem z dnia

10.02.2004 r. Sąd Rejonowy w W., w uwzględnieniu tego powództwa, pozbawił

wykonalności nakaz zapłaty Sądu Rejonowego w D. z dnia 6.12.1996 r. Podstawą

uwzględnienia powództwa był art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Wskazano, że Zakłady W.

zostały zlikwidowane, a pozostałe aktywa przejął Skarb Państwa – starosta

powiatu. Zgodnie z art. 40 § 2 k.c. przesłanką powstania odpowiedzialności Skarbu

Państwa za długi innej państwowej osoby prawnej jest dalsze istnienie tego

podmiotu w obrocie prawnym; tymczasem Zakłady W. zostały zlikwidowane, a

zatem ustał ich byt prawny.

W dniu 29.11.2004 r. Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

wniósł skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem

Sądu Rejonowego w W. z dnia 10.02.2004 r. powołując się na pozbawienie

możności działania w sprawie. Wyrokiem z dnia 3.11.2005 r. Sąd Rejonowy w W.

wznowił postępowanie w sprawie, zakończonej prawomocnym wyrokiem z dnia

10.02.2004 r. wydanego w tej sprawie i powództwo oddalił. Ustalono, że w sprawie

[...] Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nie doręczono odpisu

pozwu, nie doręczono także wezwania na rozprawę.

Sąd Rejonowy, rozpoznając skargę o wznowienie postępowania uznał, że

skargę złożono w ustawowym terminie i zachodzą przesłanki do wznowienia

postępowania, skoro pozwany Fundusz nie otrzymał odpisu pozwu, ani innego

3

pisma procesowego powodowego Skarbu Państwa, ani wezwania na rozprawę. Nie

pouczono go też o obowiązku powiadomienia o zmianie adresu i konsekwencjach

zaniechania tego obowiązku. W tych okolicznościach wadliwym było pozostawienie

w aktach ze skutkiem doręczenia wezwania Funduszu na rozprawę. Rozpoznając

merytorycznie żądanie Skarbu Państwa odnośnie pozbawienia tytułu

wykonawczego wykonalności Sąd Rejonowy uznał, że w świetle art. 40 § 2 k.c.

i art. 49 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych żądanie to nie znajduje

uzasadnienia.

Wyrokiem z dnia 8.11.2006 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił apelację

powodowego Skarbu Państwa. Sąd ten uznał za prawidłowe stanowisko zajęte

przez Sąd Rejonowy, że w sprawie zachodzą przesłanki do wznowienia

postępowania określone w art. 401 ust. 1 pkt 2 k.p.c. Również za uzasadnione

uznano merytoryczne rozstrzygnięcie jakie wydano w sprawie. Jest ono zgodne

z utrwaloną linią orzecznictwa Sądu Najwyższego w którym przyjęto, że w razie

zaniechania przez likwidatora wszczęcia postępowania upadłościowego pomimo

stanu niewypłacalności przedsiębiorstwa państwowego, Skarb Państwa odpowiada

po nieodpłatnym przejęciu określonego składnika mienia za zobowiązania powstałe

w okresie, gdy składnik ten stanowił własność przedsiębiorstwa.

Powodowy Skarb Państwa wniósł od tego wyroku skargę kasacyjną. Jako

podstawę skargi kasacyjnej wskazał naruszenie prawa materialnego przez:

 błędną wykładnię art. 49 ust. 1 w związku z art. 18a ust. 1

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych;

 błędną wykładnię i zastosowanie art. 40 § 2 k.c. w związku

z art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych;

 błędną wykładnię i zastosowanie art. 551

pkt 5 k.c. w brzmieniu

sprzed 25.02.2003 r.;

 niezastosowanie w sprawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Nadto zarzucono naruszenie przepisów postępowania tj. art. 401 pkt 2 w związku

z art. 380 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazując na powyższe powodowy Skarb Państwa wnosił o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi o wznowienie postępowania względnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia

4

3.11.2005 r. i przekazanie sprawy temu Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia

przepisów postępowania tj.: art. 401 pkt 2 k.p.c. przez to, że błędnie uznano jakoby

pozwany Fundusz był pozbawiony możności działania wskutek naruszenia

przepisów prawa. Zarzuca się w szczególności, że sądy orzekające w sprawie

niezasadnie przyjęły, że pozwany Fundusz nie miał obowiązku informowania sądu

o zmianie adresu, skoro pozwany wiedział o toczącym się postępowaniu gdyż

dwukrotnie odbierał korespondencję dotyczącą tej sprawy. Odnosząc się do tego

zarzutu stwierdzić należy, że u podstaw zastosowania w niniejszej sprawie art. 401

pkt 2 k.p.c. legło ustalenie, iż pozwanemu Funduszowi nie doręczono odpisu pozwu

w sprawie Sądu Rejonowego w W., nie miał więc pozwany wiedzy o przedmiocie

sporu, jak też nie został pouczony o obowiązku zawiadomienia sądu o każdej

zmianie siedziby (art. 136 § 2 k.p.c.). Analiza akt, w której powodowy Skarb

Państwa wystąpił z żądaniem pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego w

postaci nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy w D. z dnia 6.12.1996 r.

daję podstawę do stwierdzenia, że pozwanemu doręczono w dniu 13.09.2000 r.

odpis postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 4.09.2000 r. o stwierdzeniu

niewłaściwości rzeczowej i przekazaniu sprawy Sądowi Okręgowemu w W. (k. 23

akt). Brak jakichkolwiek podstaw do przyjęcia, że równocześnie z doręczeniem

odpisu tego postanowienia nastąpiło doręczenie pozwanemu odpisu pozwu oraz

pouczono o treści art. 136 § 1 k.p.c. Bezsporne jest też, że w dniu 16.10.2000 r.

pozwany Fundusz otrzymał wezwanie z Sądu Rejonowego w W. o podanie miejsca

prowadzenia egzekucji (k. 28 akt). Kolejna korespondencja sądowa skierowana do

Funduszu, dotycząca wezwania na rozprawę wyznaczoną na dzień 29.01.2004 r.,

nie została mu doręczona z uwagi na to, że pod wskazanym w piśmie adresem

Fundusz nie miał już swojej siedziby i w tej sytuacji sąd przyjął skuteczność

zastępczą doręczenia. Powstaje pytanie, czy w tych okolicznościach istotnie można

przyjąć, że pozwany Fundusz miał wiedzę o toczącej się sprawie o pozbawienie

tytułu wykonawczego wykonalności i tym samym miał obowiązek informowania

sądu o każdej zmianie swojej siedziby. Taki wniosek w okolicznościach sprawy nie

5

znajduje uzasadnienia. Przepisy o doręczeniach mają charakter obligatoryjny i

pierwsze doręczenie musi być dokonane do rąk adresata. Pomijając wezwania

sądu skierowane do pozwanego Funduszu o wskazanie miejsca egzekucji, nie

sposób przyjąć, aby doręczenie pozwanemu Funduszowi odpisu postanowienia o

uznaniu niewłaściwości rzeczowej Sądu Rejonowego i przekazaniu sprawy Sądowi

Okręgowemu do rozpoznania spełniało wymaganie doręczenia odpisu pozwu oraz

pouczeniu o obowiązku wynikającym z art. 136 § 1 k.p.c. i skutkach jego

niedopełnienia. Z chwilą doręczenia pozwu ustawa wiąże wiele skutków zarówno

procesowych jak i materialnoprawnych. Jednym z tych skutków procesowych jest

nałożenie na stronę obowiązku zawiadomienia sądu o każdej zmianie swego

zamieszkania (zmianie siedziby), przy czym pozostawienie wezwania w aktach

sprawy ze skutkiem doręczenia może nastąpić dopiero po pouczeniu strony o tym

skutku przy pierwszym doręczeniu. Te wymagania nie zostały spełnione w

niniejszej sprawie, a tym samym zasadnie przyjęto, że w sprawie zachodzą

przesłanki do wznowienia postępowania.

2. Zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego w istocie rzeczy

sprowadzą się do tego, czy Skarb Państwa przejmuje zobowiązania po

zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym, a jeśli tak, to na jakiej podstawie

prawnej. Problem ten wiąże się z prawidłową wykładnią przede wszystkim art. 40

§ 2 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych. Należy przy tym zwrócić uwagę na to, że ten ostatni przepis uległ

nowelizacji z dniem 15.01.2003 r. Do tej bowiem daty art. 49 ust. 1 cyt. ustawy

stanowił, że z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa mienie tego

przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji lub upadłości, w tym środki finansowe,

przejmuje Minister Skarbu Państwa lub Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa

(obecnie Agencja Nieruchomości Rolnych), od 15.01.2003 r. art. 49 ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych stanowi, że z dniem wykreślenia

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego, mienie pozostałe po tym

przedsiębiorstwie, w tym środki finansowe, przejmuje (z zastrzeżeniem ust. 5)

minister właściwy d/s Skarbu Państwa. Ta zmiana ma swoje znaczenie dla

odpowiedzi na pytanie czy Skarb Państwa przejmuje zobowiązania po

zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym. Na tle art. 49 ust. 1 ustawy

6

o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu sprzed 15.01.2003 r. orzecznictwo

Sądu Najwyższego ukształtowane przede wszystkim uchwałą składu 7 sędziów

z dnia 15.12.1992 r. l PZP 56/92 (OSNCP 1993, nr 4, poz. 50) udzieliło w tym

względzie odpowiedzi pozytywnej. Wskazywano, iż zgodnie z art 49 ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych, z dniem likwidacji lub upadłości

przedsiębiorstwa mienie tego przedsiębiorstwa pozostałe po likwidacji lub

upadłości, w tym środki finansowe przejmuje, z zastrzeżeniem ust. 5, Minister

Skarbu Państwa albo Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa (obecnie Agencja

Nieruchomości Rolnych). Odnosząc to do treści art. 40 § 2 k.c. podniesiono, że

zgodnie z tym przepisem w razie nieodpłatnego przejęcia, na podstawie

obowiązujących ustaw, określonego składnika mienia od państwowej osoby

prawnej na rzecz Skarbu Państwa, ten ostatni odpowiada solidarnie z osobą

prawną za zobowiązania powstałe w okresie gdy składnik stanowił własność danej

osoby prawnej, do wysokości wartości tego składnika, ustalonej wg stanu z chwili

przejęcia, a według cen w chwili wypłaty. Przepis ten odnosił się do przejęcia

mienia, czyli własności i innych praw majątkowych (art. 44 k.c.). Jeśli z tego

przepisu wyprowadzono także przejęcie zobowiązań to dlatego, że - jak to

podkreślano w uzasadnieniu powołanej uchwały - przejęcie mienia

przedsiębiorstwa poprzedza wykreślenie go z rejestru. Jest więc okres, w którym

istnieją dwa podmioty, a więc możliwa jest, określona w art. 40 § 2 k.c. solidarna

odpowiedzialność, która po utracie bytu prawnego przez jeden z tych podmiotów,

przekształca się w wyłączną odpowiedzialność drugiego z nich. Taka konstrukcja

prawna była więc uzasadnieniem do tezy o przejęciu zobowiązań zlikwidowanego

przedsiębiorstwa państwowego przez Skarb Państwa. Od 15.01.2003 r. w wyniku

nowelizacji art. 49 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych przepis ten stanowi,

że z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego,

mienie pozostałe po tym przedsiębiorstwie, w tym środki finansowe, przejmuje

(z zastrzeżeniem ust. 5) minister właściwy ds. Skarbu Państwa. Jest to istotna

zmiana, która wywołuje określone następstwa prawne. Skoro bowiem przejęcie

mienia w rozumieniu art. 44 k.c. (a więc aktywów) następuje z dniem wykreślenia

przedsiębiorstwa państwowego z rejestru sądowego, to nie ma okresu, w którym

istniałaby solidarna odpowiedzialność dwóch podmiotów tj. - przedsiębiorstwa

7

państwowego w likwidacji i Skarbu Państwa. Upada więc koncepcja, że jeśli

w ramach tej solidarnej odpowiedzialności kończy byt prawny jeden z podmiotów,

to drugi odpowiada wyłącznie. Takie zaś założenie leży u podstaw konstrukcji art.

40 § 2 k.c. Skoro więc treść art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach

państwowych w obecnym brzmieniu nie daje podstaw do zastosowania art. 40 § 2

k.c. w zakresie zobowiązań zlikwidowanego przedsiębiorstwa państwowego przez

Skarb Państwa, a brak jest przepisu szczególnego, na podstawie którego można

byłoby uzasadnić takie przyjęcie, to obowiązuje reguła wyrażona w art. 40 § 1 k.c.

Uzasadniony jest więc wniosek, że przepis art. 49 ust. 1 ustawy z dnia

25.09.1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu obowiązującym od

dnia 15.01.2003 r. nie stanowi podstawy prawnej do przejęcia przez Skarb Państwa

zobowiązań po zlikwidowanym przedsiębiorstwie państwowym.

Tak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22.02.2006 r. III CSK 4/06

i pogląd ten skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. Rzecz jednak w tym,

że w okolicznościach sprawy znajduje zastosowanie art. 49 ust. 1 ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu sprzed nowelizacji,

co w konsekwencji doprowadziło sądy orzekające - z powołaniem się na uchwałę

składu 7 sędziów SN z dnia 15.12.1992 r. I PZP 56/92 - do przyjęcia poglądu,

że w sprawie znajduje zastosowanie art. 40 § 2 k.c. a tym samym żądanie przez

Skarb Państwa pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności nie może być

uwzględnione. Poglądu tego nie można jednak podzielić z następujących

względów:

Po pierwsze, treść art. 49 ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych także

w brzmieniu sprzed nowelizacji (15.01.2003 r.) wyraźnie wskazuje, że znajduje on

zastosowanie w sytuacji, gdy po likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa

państwowego pozostało mienie (czyli aktywa). Przejęcie tego mienia w rozumieniu

art. 44 k.c. (własność i inne prawa majątkowe) następuje po likwidacji lub upadłości

państwowej osoby prawnej tj. przedsiębiorstwa państwowego, a nie od państwowej

osoby prawnej - jak to wymaga art. 40 § 2 k.c. Przejęcie mienia na podstawie art.

49 ust. 1 ustawy następuje więc po likwidacji czyli po wykreśleniu z rejestru

sądowego przedsiębiorstwa państwowego. Nie chodzi tu więc o przejęcie mienia

od przedsiębiorstwa państwowego postawionego w stan likwidacji, czyli w toku

8

likwidacji, a więc w sytuacji istnienia dwóch podmiotów prawa tj. przedsiębiorstwa

państwowego i Skarbu Państwa. Takiej zaś sytuacji dotyczy art. 40 § 1 k.c.

przejmując solidarną odpowiedzialność obu tych podmiotów.

Po drugie, sformułowanie użyte w art. 49 ust. 1 ustawy w brzmieniu

obowiązującym do 15.11.2003 r. „z dniem likwidacji (...)” musi być rozumiane tak,

jak zdefiniowano to ustawowo w art. 18 a ust. 1 ustawy. Z tej zaś definicji

jednoznacznie wynika, że elementem pojęcia likwidacji przedsiębiorstwa jest

„wykreślenie przedsiębiorstwa z rejestru”.

Po trzecie, art. 40 § 2 k.c. będący wyjątkiem od przedstawionej w art. 40 § 1 k.c.

zasady wzajemnej nieodpowiedzialności Skarbu Państwa i państwowych osób

prawnych dotyczy tylko i wyłącznie sytuacji nieodpłatnego przejęcia przez Skarb

Państwa od państwowej osoby określonego składnika mienia na podstawie

odrębnego przepisu, a nie przejęcia mienia pozostałego po likwidacji państwowej

osoby prawnej. Oznacza to, że art. 40 § 2 k.c. nie ma zastosowania w zakresie

odpowiedzialności za zobowiązania zlikwidowanych państwowych osób prawnych.

Po czwarte, nowelizacja art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych,

a w szczególności zastąpienie sformułowania „z dniem likwidacji przedsiębiorstwa”

określeniem „z dniem wykreślenia przedsiębiorstwa państwowego z rejestru” (...)

uzasadnia wniosek, że ratio legis przepisu od początku było takie samo. Chodziło

o stosowanie szczególnej podstawy prawnej do przejęcia przez Skarb Państwa -

Ministra Skarbu Państwa mienia pozostałego po likwidacji przedsiębiorstwa

państwowego, przy czym przez likwidację należy rozumieć ustanie bytu prawnego

przedsiębiorstwa państwowego.

Z tych względów zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).