II UK 25/07

Sygn. akt II UK 25/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o objęcie pracowniczym ubezpieczeniem społecznym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 sierpnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, odmówił objęcia J. K. ubezpieczeniem

społecznym od dnia 17 maja 2002 r., stwierdzając, że jego umowa o pracę ze

spółką G. została zawarta dla pozoru (art. 83 k.c.) i tylko w celu uzyskania

świadczenia z ubezpieczenia chorobowego w znacznej wysokości, oraz że z tych

przyczyn jest ona także nieważna na podstawie art. 58 k.c.

Decyzja organu ubezpieczeń społecznych została zmieniona wyrokiem Sądu

Okręgowego, Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 września 2004 r.,

orzekającym o objęciu J. K. pracowniczym ubezpieczeniem społecznym w okresie

od dnia 17 maja do dnia 22 lipca 2002 r., po ustaleniu, że praca była rzeczywiście

świadczona. Skarżący już wcześniej pracował w G. na podstawie dwukrotnie

zawieranych umów o pracę, a w spornym okresie, w związku z pogorszeniem

koniunktury, miał zająć się nową działalnością jako pracownik spółki zatrudniony na

czas nieokreślony na stanowisku prezesa zarządu z wynagrodzeniem 14.000 zł

miesięcznie. W ramach umowy o pracę zawartej od 17 maja 2002 r. ubezpieczony

opracował plan przesyłania informacji za pomocą internetu i telefonii komórkowej,

zawarł umowy z podwykonawcami, a efektem tej pracy był sprawnie działający

system, dający spółce wyższy zysk. W okresie od dnia 27 maja 2002 r. do stycznia

2003 r. ubezpieczony wykazał zaświadczeniem lekarskim czasową niezdolność do

pracy. Pod jego nieobecność nowy system działał z pomocą podwykonawców i

spółka nie zatrudniła innego pracownika. Po realizacji projektu, od dnia 1 kwietnia

2003 r. nawiązano nową umowę o pracę w zmniejszonym wymiarze 1/5 etatu z

wynagrodzeniem 3.000 zł miesięcznie.

W ocenie Sądu, podjęcie i wykonywanie pracy wykluczało pozorność

zawartej umowy, jednak Sąd pierwszej instancji zakwestionował zatrudnienie z tak

wysokim wynagrodzeniem już po wprowadzeniu systemu, jak też zawarcie umowy

o pracę na czas nieokreślony, gdy zadanie miało charakter czasowy. Ostatecznie

więc stwierdził istnienie obowiązku ubezpieczenia tylko w okresie od dnia 17 maja

do dnia 22 lipca 2002 r.

3

Apelację organu ubezpieczeń społecznych Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił wyrokiem z dnia 3 sierpnia 2006 r. w ten

sposób, że zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

Rozróżniając nieważność umowy z powodu jej pozorności od nieważności ze

względu na obejście prawa, Sąd drugiej instancji uznał za możliwe jednoczesne

kwalifikowanie umowy jako nieważnej z obu wyżej wymienionych przyczyn i

podkreślił, że ocena istnienia stosunku pracy wymaga istnienia „akceptowalnej jego

causa (przyczyny)”. W tym zakresie uzupełnił ustalenia poczynione przez Sąd

Okręgowy stwierdzając, że ubezpieczony zmierzał do zawarcia pozornej umowy o

pracę, aby zapewnić sobie świadczenia z ubezpieczenia chorobowego w związku z

planowaną operacją, których nie miał z tytułu prowadzonej przez niego działalności

gospodarczej. Stwierdził również, że spółka nie zatrudniała wcześniej pracowników,

jak też nie istniała potrzeba zatrudnienia na podstawie umowy o pracę

ubezpieczonego, który był prezesem zarządu spółki i z tego tytułu powinien działać

na jej rzecz, zgodnie z umową spółki i prawem handlowym. Za przesądzające uznał

jednak stwierdzenie, że nawiązanie stosunku pracy przez członka zarządu spółki

kapitałowej nie oznacza – nawet wówczas, gdy praca jest wykonywana –

nawiązania stosunku pracy, gdyż nie ma domniemania takiego zatrudnienia.

Rozwiązanie umowy o pracę i ustalenie nowego wymiaru czasu pracy i

wynagrodzenia po ustaniu niezdolności do pracy utwierdziło Sąd drugiej instancji w

przekonaniu o pozorności omawianej umowy.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, obejmująca wyrok Sądu Apelacyjnego w

całości i zawierająca wniosek o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania, została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 83 § 1 k.c., pomijającą przy ocenie

pozorności umowy braku zgodnego zamiaru obydwu stron. W ramach tej podstawy

skarżący wskazał także na naruszenie art. 201 § 1 k.s.h. w związku z art. 22 § 1

k.p., art. 208 § 2 k.s.h. w związku z art. 22 § 1 k.p. przez błędną ich wykładnię oraz

niezastosowanie art. 3531

k.c. w związku z art. 22 § 1 k.p. przez przyjęcie

nieistnienia domniemania zatrudnienia pracowniczego prezesa zarządu spółki z

o.o. i odmówienie mu możliwości umówienia się co do prowadzenia spraw spółki w

ramach umowy o pracę. Skarżący wskazał na niekwestionowane ustalenie, że

4

powód podpisał ze spółką umowę mającą wszystkie cechy umowy o pracę, oraz że

wykonywał na jej podstawie pracę na rzecz spółki. Dla poparcia twierdzenia o

powstaniu z tego tytułu obowiązku ubezpieczenia społecznego powołał się na

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 14 marca 2001 r., II UKN

258/00 (OSNP 2002 nr 21, poz. 50), zgodnie z którym nie można przyjąć

pozorności oświadczeń woli o zawarciu umowy o pracę, gdy pracownik podjął

pracę i ją wykonywał, a pracodawca świadczenie to przyjmował. W takim

przypadku – zdaniem skarżącego – należy przyjąć, że zamiarem stron było

wykonywanie pracy, a więc strony zmierzały do wywołania skutków właściwych

umowie o pracę. Skarżący podniósł także, że za dopuszczalnością zatrudniania

członków zarządu spółek kapitałowych na podstawie umów o pracę przemawia

zasada swobody umów (art. 3531

k.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzyskanie objęcia ubezpieczeniem społecznym i prawa do świadczeń z tego

ubezpieczenia jest legalną podstawą zawierania umów o pracę, a nawet może być

głównym motywem nawiązania stosunku pracy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 320/04, OSNP 2006, nr 7 – 8, poz. 122 i z dnia 28

kwietnia 2005 r., I UK 236/04, OSNP 2006 nr 1 – 2, poz. 28). Zawierając umowę o

pracę, strony kierują się różnymi motywami indywidualnymi, które należy odróżnić

od causae czynności prawnej (typowego celu czynności prawnej), przede

wszystkim jednak należy pamiętać, że choć według art. 11 k.p., dla nawiązania

stosunku pracy niezbędnymi, a według art. 26 k.p. – wystarczającymi dla zawarcia

umowy o pracę są zgodne oświadczenia woli pracodawcy i pracownika, to w

wyniku tej tylko czynności prawnej nie jest możliwe objęcie ubezpieczeniem i

nabycie prawa do świadczeń z ubezpieczenia. Stąd też nieważność umowy o pracę

nie ma znaczenia prawnego w stosunkach ubezpieczenia społecznego, gdyż w

tych stosunkach prawną doniosłość ma dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia

pracowniczego osoby, która może być uznana za podmiot tego ubezpieczenia

dlatego, że świadczy pracę i przez to przypisuje się jej cechy "zatrudnionego

pracownika" (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 32/96,

5

OSNAPUS 1997 nr 15, poz. 275, z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98,

OSNAPUS 2000, nr 9, poz. 368, z dnia 14 marca 2001 r., II UKN 258/00,

OSNAPUS 2002 nr 21, poz. 527, z dnia 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00,

OSNAPUS 2002 nr 20, poz. 496 oraz z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK 141/04,

OSNP 2005 nr 15, poz. 235 i z dnia 5 października 2005 r., I UK 32/05, OSNP 2006

nr 15-16, poz. 249). Trzeba podkreślić, że jednocześnie przystąpienie do

ubezpieczenia i opłacanie składki przez podmiot nienoszący cech "zatrudnionego

pracownika" nie stanowi przesłanki objęcia - z mocy ustawy - ubezpieczeniem

społecznym i „stania się” jego podmiotem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

grudnia 1990 r., II UR 9/90, OSP 1991 z. 7-8, poz. 172, z dnia 23 września 1998 r.,

II UKN 229/98, OSNAPUS 1999 nr 7, poz. 627, z dnia 25 stycznia 2005 r., II UK

141/04, OSNP z 2005 r., nr 15, poz. 235).

W konsekwencji, skutku objętego rzeczywistym zamiarem stron (objęcia

ubezpieczeniem) nie wywołuje zawarcie umowy o pracę, której strony stwarzają

pozór realizacji przez ubezpieczonego czynności odpowiadających treści art. 22

k.p., czyli wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego

kierownictwem, za wynagrodzeniem (por. art. 83 § 1 k.c.). Z obowiązku

pracodawcy, polegającego na zgłoszeniu do ubezpieczenia społecznego

pracowników "zatrudnionych", należy wysnuć wniosek, że bycie podmiotem

ubezpieczenia związane jest wyłącznie z realizacją podstawowego dla stosunków

tego ubezpieczenia warunku pozostawania w zatrudnieniu, czyli "wykonywania

pracy w ramach stosunku pracy". W świetle tego nie jest istotne, czy strony

zawierające umowę o pracę miały zamiar wzajemnego zobowiązania się – przez

pracownika do świadczenia pracy, a przez pracodawcę do dania mu pracy i

wynagrodzenia za nią – lecz czy taki zamiar stron został w rzeczywistości

zrealizowany (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN

32/96, OSNAPUS 1997 nr 15, poz. 275, z dnia 21 kwietnia 1998 r., II UKN 2/98,

OSNAPUS 1999 nr 7, poz. 251, z dnia 17 marca 1998 r., II UKN 568/97,

OSNAPUS 1999 nr 5, poz. 187, z dnia 11 września 1998 r., II UKN 199/98,

OSNAPUS 1999 nr 18, poz. 591, z dnia 21 stycznia 1999 r., I PKN 541/989,

OSNAPUS 2000 nr 5, poz. 180, z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 512/98,

OSNAPUS 2000 nr 9, poz. 368).

6

Z tego punktu widzenia trafnie w skardze kasacyjnej podniesiono, że

zgodnym zamiarem stron było zawarcie umowy o pracę i taka umowa łączyła

ubezpieczonego ze spółką G. w czasie, gdy został przez nią zgłoszony do

ubezpieczenia społecznego. Co do tego jednak, czy ta umowa była realizowana,

Sąd drugiej instancji nie mógł odnieść się bez stosownych ustaleń. Gołosłowne było

jego stwierdzenie, że nie istniała potrzeba zatrudnienia na podstawie umowy o

pracę ubezpieczonego, który był prezesem zarządu spółki i z tego tytułu powinien

działać na jej rzecz, zgodnie z umową spółki i prawem handlowym.

Pozycja członka zarządu spółki prawa handlowego w kontekście

sprawowania przez niego tej funkcji była przedmiotem rozważań Sądu

Najwyższego (por. uchwałę z dnia 4 października 1994 r., I PZP 42/94, OSNAPiUS

1994 nr 11, poz. 174 oraz wyroki z dnia 17 maja 1995 r., I PRN 14/95, OSNAPiUS

1995 nr 21, poz. 263 i z dnia 14 lutego 2001 r., I PKN 258/00, OSNAPiUS 2002 nr

23, poz. 565, z dnia 7 stycznia 2000 r., I PKN 404/99, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz.

347 i z dnia 28 lipca 1999 r., I PKN 171/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 785).

Wynika z nich teza, że obowiązek wykonywania czynności związanych z

prowadzeniem spraw spółki dotyczący członka spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością może wynikać bezpośrednio z art. 201 § 1 k.s.h., lecz pozycja

członka zarządu spółki, który nie jest jej wspólnikiem, może być także

ukształtowana – stosownie do łączących się z tą funkcją kompetencji, uprawnień i

obowiązków przewidzianych albo w umowie spółki albo w umowie stron, zgodnie z

zasadą wolności umów – na podstawie umowy zlecenia (za wynagrodzeniem lub

bez wynagrodzenia – art. 735 § 1 k.c.), innej umowy o świadczenie usług, umowy o

pracę lub stosunku pracy z powołania. Ocena, czy stosunek prawny łączący

członka zarządu ze spółką ogranicza się wyłącznie do więzi ukształtowanej przez

przepisy prawa handlowego, czy obok elementów wynikających z tych przepisów

zawiera również cechy charakterystyczne dla innego stosunku prawnego, wynikać

musi z analizy składanych przez strony oświadczeń woli i działań podejmowanych

w ich wyniku.

Mimo więc zawarcia przez ubezpieczonego umowy o pracę, do objęcia

pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie mogłoby dojść wówczas, gdyby

zgłoszenie do tego ubezpieczenia dotyczyło osoby, która w rzeczywistości nie

7

świadczyła pracy, lecz wykonywała zatrudnienie w sposób odpowiadający

postanowieniom innej umowy, niż umowa o pracę (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 18 maja 2006 r., III UK 32/06, OSNP 2006 nr 15 – 16, poz. 249 oraz

dotychczas niepublikowane wyroki z dnia 10 lutego 2006 r., I UK 186/05, z dnia 29

stycznia 2007 r., II UK 112/06 oraz z dnia 14 września 2006 r., II UK 2/06).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).