I PK 74/07

Sygn. akt I PK 74/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa B. L., B. L., S. K.

przeciwko M.P.K.- Ł. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Ł.

o wyrównanie wynagrodzeń,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 sierpnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 24 października 2006 r., sygn. akt [...],

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od pozwanego M.P.K. - Ł. Spółki z o. o. w Ł. na

rzecz powódki B. L. kwotę 1.350 (jeden tysiąc trzysta

pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Ł. wyrokiem z 27 grudnia 2004 r., [...], oddalił powództwa B.

L., B. L. i S. K. przeciwko M.P.K.– Ł. Spółce z o.o. w Ł. w sprawie o wyrównanie

wynagrodzenia do poziomu głównego specjalisty zatrudnionego u strony pozwanej.

Sąd Okręgowy w Ł. - Sąd Pracy Ubezpieczeń Społecznych, uwzględniając

apelację powodów, wyrokiem z 22 czerwca 2005 r., [...], uchylił zaskarżony wyrok i

przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. W

uzasadnieniu Sąd Okręgowy stwierdził, że błędny jest pogląd Sądu pierwszej

instancji, zgodnie z którym w strukturze organizacyjnej pozwanej Spółki nie

występowało stanowisko pracy głównego specjalisty w rozumieniu art. 224

ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r.

Nr 123, poz. 1059 ze zm.). W spornym okresie u strony pozwanej zatrudnione były

osoby na stanowiskach głównego specjalisty kierującego komórką organizacyjną i

głównego specjalisty kierującego zespołem komórek. Nie ma przy tym znaczenia -

w świetle treści art. 224

ust. 1 zdanie trzecie ustawy o radcach prawnych - że osoby

te w ramach swych obowiązków kierowały zespołem pracowników, czego w

zakresie swoich obowiązków nie ma radca prawny. Zdaniem Sądu, nie miało

również znaczenia, że główni specjaliści nie byli objęci obowiązującym w pozwanej

Spółce zakładowym układem zbiorowym pracy, lecz ich zasady wynagradzania były

określone indywidualnie w zawartych z nimi umowach o pracę. Podzielając

stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r., w

sprawie I PK 58/02, LEX nr 79507, Sąd Okręgowy stwierdził, że prawo radcy

prawnego do wynagrodzenia nie niższego niż wynagrodzenie przewidziane dla

stanowiska głównego specjalisty powstaje także w sytuacjach, w których u danego

pracodawcy ustalenie wynagrodzenia dla stanowiska głównego specjalisty lub

innego równorzędnego stanowiska pracy następuje na podstawie indywidualnej

decyzji pracodawcy. W konsekwencji Sąd Okręgowy wskazał na konieczność

poczynienia ustaleń dotyczących wysokości zarobków wypłacanych w spornym

okresie pracownikom zatrudnionym w pozwanej Spółce na stanowisku głównego

specjalisty.

3

W toku ponownego rozpoznania sprawy powodowie rozszerzyli powództwa o

wyrównanie wynagrodzenia. Powódka Ba. L. domagała się z tego tytułu zasądzenia

od strony pozwanej kwoty 41.389 zł za okres od września 2002 r. do października

2003 r., powódka B.L. kwoty 74.999 zł za okres od lipca 2001 r. do grudnia 2001 r.

oraz od września 2002 r. do lipca 2003 r., zaś powód S. K. kwoty 42.613,86 zł za

okres od września 2002 r. do października 2003 r.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 21 czerwca 2006 r., w sprawie [...], zasądził

na rzecz powodów od strony pozwanej tytułem wyrównania wynagrodzenia

dochodzone kwoty wraz z ustawowymi odsetkami.

Sąd Rejonowy ustalił, że Ba. L. była zatrudniona w pozwanej Spółce jako

radca prawny w okresie od 1 kwietnia 1999 r. do 31 października 2003 r. w

wymiarze połowy etatu. B. L. była zatrudniona również jako radca prawny do 31

grudnia 2003 r. w pełnym wymiarze czasu pracy, a S. K. pracował na tym

stanowisku w wymiarze połowy etatu w okresie od stycznia 1997 r. do 31

października 2003 r. Powodowie w spornym okresie otrzymywali wynagrodzenie

według XVII kategorii zaszeregowania, zgodnie z taryfikatorem kwalifikacyjnym i

tabelą stawek wynagrodzenia zasadniczego stanowiącymi załączniki do

zakładowego układu zbiorowego pracy. W strukturze organizacyjnej pozwanej

Spółki w okresie objętym roszczeniami powodów istniały stanowiska głównego

specjalisty kierującego zespołem komórek organizacyjnych oraz głównego

specjalisty kierującego komórką organizacyjną. W spornym okresie pozwany

zatrudniał czterech głównych specjalistów - wszystkich w pełnym wymiarze czasu

pracy. Osoby zatrudnione na tych stanowiskach miały zawarte indywidualne umowy

o pracę - swoiste kontrakty na pełnienie funkcji kierowniczych, w których określono

zasady wynagradzania, warunki pracy oraz - określone w załączniku do umowy -

zadania. Osoby te miały wyższe wynagrodzenie niż pozostali pracownicy, także

wyższe wynagrodzenie niż powodowie. Najniższe wynagrodzenie z osób

zajmujących stanowisko głównego specjalisty otrzymywał M. S..

Z porównania jego wynagrodzenia z wynagrodzeniami powodów wynika, że w

spornym okresie osiągnął on wynagrodzenie wyższe od powódki Ba. L. o kwotę

42.850 zł (przy uwzględnieniu jej zatrudnienia na połowie etatu), od powódki B. L. o

4

kwotę 71.622 zł (z uwzględnieniem 5 % dodatku stażowego), a od powoda S. K. o

kwotę 42.613,86 zł (przy uwzględnieniu jego zatrudnienia na połowie etatu).

Sąd Rejonowy uznał, że z art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych wynika

dla radcy prawnego prawo do wynagrodzenia przewidzianego dla jego stanowiska

w przepisach o wynagrodzeniu obowiązujących u zatrudniającego go pracodawcy,

z tym że wynagrodzenie to nie może być niższe od wynagrodzenia głównego

specjalisty lub osoby zajmującej równorzędne stanowisko pracy wtedy, gdy

przepisy o wynagrodzeniu, zawarte w układzie zbiorowym pracy, okazały się mniej

korzystne. Wynagrodzenie radcy prawnego powinno być porównywalne z

wynagrodzeniem przysługującym pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku

kierownika znaczącej komórki organizacyjnej. Radca prawny powinien otrzymywać

wynagrodzenie odpowiadające wynagrodzeniu głównego specjalisty bez względu

na to, czy wynagrodzenie tego specjalisty określone jest w układzie zbiorowym

pracy lub regulaminie, czy też określone jest indywidualnie w umowie o pracę.

Specyfika stanowisk głównych specjalistów zatrudnionych w spornym okresie w

pozwanej Spółce polegała jedynie na tym, że wynagrodzenie związane z

wykonywaniem pracy na tych stanowiskach nie było określone w zakładowym

układzie zbiorowym pracy, lecz w indywidualnych umowach o pracę, zawartych z

głównymi specjalistami.

Sąd Rejonowy przyjął, że uzasadnione jest porównanie zarobków powodów

do wynagrodzenia M. S., który jako główny specjalista zatrudniony u strony

pozwanej w spornym okresie uzyskiwał najniższe wynagrodzenie spośród innych

pracowników zatrudnionych na równorzędnych względem niego stanowiskach. Sąd

podkreślił też, że nie jest w sprawie istotne, iż główni specjaliści, w tym M. S., byli

jednocześnie prokurentami pozwanej Spółki i dokonywali w jej imieniu czynności

prawnych, na podstawie których rozporządzali jej mieniem i zaciągali zobowiązania

zgodnie z przepisami prawa handlowego. W następstwie ustalenia, że w okresie

objętym roszczeniami powodowie otrzymali wynagrodzenie za pracę w wysokości

niższej niż wynagrodzenie przyznane głównemu specjaliście M.S., Sąd Rejonowy

zasądził na rzecz powodów żądane przez nich kwoty w wysokości równej różnicy

pomiędzy wypłaconym im wynagrodzeniem a wynagrodzeniem M. S.

5

Od powyższego wyroku apelację wniosła pozwana Spółka, zarzucając

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 224

ustawy o radcach

prawnych w wyniku przyjęcia, że wynagrodzenie powodów zatrudnionych na

stanowisku radcy prawnego było niższe niż wynagrodzenie przewidziane dla

stanowiska głównego specjalisty, określone w układzie zbiorowym pracy. Skarżąca

wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Rejonowemu.

W uzasadnieniu apelacji podniesiono, że pracownicy należący do kadry

kierowniczej zatrudnionej w pozwanej Spółce, w tym główni specjaliści kierujący

zespołem komórek organizacyjnych - jako osoby zarządzające przedsiębiorstwem,

nie byli objęci zakładowym układem zbiorowym pracy, gdyż art. 2 układu wyłączył

stosowanie postanowień układu do tych osób. Układ nie wyłączał natomiast

stosowania jego postanowień do radców prawnych, byli oni objęci tym układem i

należało się im wynagrodzenie obliczone na zasadach tam określonych. Układ

zbiorowy pracy przewidywał też stanowisko głównego specjalisty, określał kategorię

zaszeregowania dla niego oraz wysokość wynagrodzenia. Zdaniem strony

pozwanej, nie można uznać za porównywalne (a w konsekwencji przyrównywać

wynagrodzenia) funkcji pełnionych przez głównych specjalistów kierujących

zespołem komórek i będących jednocześnie osobami zarządzającymi Spółką z

funkcjami radców prawnych.

Sąd Okręgowy w Ł. - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 24

października 2006 r., w sprawie [...], oddalił apelację strony pozwanej.

W ocenie Sądu Okręgowego Sąd pierwszej instancji wydał prawidłowe

rozstrzygnięcie, które znajduje uzasadnienie w całokształcie okoliczności

faktycznych sprawy oraz w treści obowiązujących przepisów prawa. W ocenie Sądu

Okręgowego, Sąd pierwszej instancji trafnie ustalił, że zarówno w taryfikatorze

kwalifikacyjnym pracowników pozwanej Spółki, zawartym w zakładowym układzie

zbiorowym pracy, jak i w strukturze organizacyjnej stanowisk w Spółce, występuje

w okresie objętym sporem stanowisko głównego specjalisty kierującego zespołem

komórek organizacyjnych oraz głównego specjalisty kierującego komórką

organizacyjną. Osoby zatrudnione na tych stanowiskach, w myśl przepisów

6

zakładowego układu zbiorowego pracy, mają zawarte indywidualne umowy o pracę

- kontrakty na pełnienie funkcji kierowniczych, które określają zasady ich

wynagradzania. Specyfika stanowiska głównego specjalisty (oraz niektórych innych

stanowisk pracy) ograniczała się zatem do tego, że wynagrodzenie związane z

wykonywaniem pracy na tym stanowisku nie było określone w układzie zbiorowym,

lecz w umowie o pracę. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Najwyższego

wyrażone w wyroku z 10 stycznia 2003 r., I PK 58/02, zgodnie z którym prawo

radcy prawnego do wynagrodzenia nie niższego niż wynagrodzenie przewidziane

dla stanowiska głównego specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska pracy w

układzie zbiorowym pracy lub w przepisach o wynagradzaniu pracowników (art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych) powstaje także w sytuacjach, w których u

danego pracodawcy układ zbiorowy pracy lub przepisy o wynagradzaniu

pracowników nie zawierają tabel zaszeregowania pracowników oraz tabel ich

wynagradzania, a ustalenie wynagrodzenia dla stanowiska głównego specjalisty lub

innego równorzędnego stanowiska pracy następuje na podstawie indywidualnej

decyzji pracodawcy. Zdaniem Sądu Okręgowego, w świetle prawidłowych ustaleń

Sądu pierwszej instancji, nie ulega również wątpliwości, że osobom zatrudnionym

w pozwanej Spółce na stanowiskach głównego specjalisty przyznano znacznie

wyższe wynagrodzenie niż wynagrodzenie, jakie przewidziano w przepisach

płacowych dla radcy prawnego.

Podnoszona przez skarżącą okoliczność, że nie można przyrównywać

wynagrodzeń powodów do wynagrodzeń pracowników zatrudnionych przez

pozwaną Spółkę na stanowiskach głównego specjalisty, gdyż stanowili oni kadrę

zarządzającą przedsiębiorstwem i pełnili funkcję prokurenta, nie ma, zdaniem

Sądu, wpływu na rozstrzygnięcie. Funkcja prokurenta nie jest bowiem związana z

wykonywaniem przez te osoby pracy na stanowisku głównego specjalisty - jej

powierzenie wynikało z przepisów Kodeksu handlowego (obecnie Kodeksu

cywilnego), które nie wymagają udzielenia prokury osobie zatrudnionej na

stanowisku głównego specjalisty. Takie uzależnienie co do powierzenia funkcji

prokurenta pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku głównego specjalisty nie

wynika również z umowy Spółki czy też uchwały wspólników pozwanej Spółki.

Dlatego też, w ocenie Sądu Okręgowego, pełnienie przez głównych specjalistów

7

zatrudnionych u strony pozwanej dodatkowo funkcji prokurenta nie powinno mieć

wpływu na wysokość przyznanego im wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę.

Zgodnie z art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych, radca prawny

wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy ma prawo do wynagrodzenia i

innych świadczeń określonych w układzie zbiorowym pracy lub w przepisach o

wynagrodzeniu pracowników, obowiązujących w jednostce organizacyjnej

zatrudniającej radcę prawnego. Wynagrodzenie to nie może być niższe od

wynagrodzenia przewidzianego dla stanowiska pracy głównego specjalisty lub

innego równorzędnego stanowiska pracy. Jeżeli prawo do dodatków uzależnione

jest od wymogu kierowania zespołem pracowników, wymogu tego nie stosuje się

do radcy prawnego. Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Rejonowego, zgodnie z

którym przepis ten zapewnia radcy prawnemu wynagrodzenie przewidziane dla

takiego stanowiska u danego pracodawcy, lecz wynagrodzenie to nie może być

niższe niż wynagrodzenie głównego specjalisty lub innej osoby zajmującej

równorzędne stanowisko, jeśli układ zbiorowy pracy zawiera postanowienia mniej

korzystne dla radcy prawnego. Sąd odniósł się do treści art. 9 § 2 k.p., zgodnie z

którym postanowienia układów zbiorowych pracy i porozumień zbiorowych oraz

regulaminów i statutów nie mogą być mniej korzystne dla pracowników niż przepisy

Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wykonawczych. Skoro więc ustawa o

radcach prawnych określa sposób ustalania wynagrodzenia radcy prawnego, to

zakładowy układ zbiorowy pracy nie może być mniej korzystny od rozwiązań

zawartych w tej ustawie. Oczywiście, pracodawca może określić korzystniejsze

warunki wynagrodzenia radcy prawnego niż zawarte w omawianym przepisie, gdyż

norma ta ma charakter semiimperatywny, co oznacza, że strony stosunku pracy

mogą ustalić warunki płacy korzystniej niż stanowi to ustawa, nie mogą natomiast

ustalić tych warunków jako mniej korzystnych. Sąd uznał, że bez względu na to, czy

radca prawny jest objęty układem zbiorowym pracy, czy też nie, należy mu się

wynagrodzenie określone według zasad opisanych w art. 224

ust. 1 ustawy o

radcach prawnych, chyba że strony określiły wynagrodzenie na warunkach

korzystniejszych.

Ponadto Sąd podniósł, że tylko wówczas jest uzasadnione porównywanie

8

wynagrodzenia radcy prawnego z wynagrodzeniem osoby zajmującej stanowisko

równorzędne do stanowiska głównego specjalisty, gdy w jednostce zatrudniającej

radcę prawnego nie ma stanowiska głównego specjalisty. Zgodnie z dokonanymi w

niniejszej sprawie ustaleniami, u strony pozwanej były zatrudnione osoby na

stanowiskach głównych specjalistów, w tym M. S., z którego wynagrodzeniem

porównano zarobki powodów. Według Sądu, nie może mieć jakiegokolwiek

znaczenia, czy osoby zatrudnione na stanowisku głównych specjalistów były objęte

zakładowym układem zbiorowym pracy, gdyż takiego wymagania art. 224

ust. 1

ustawy o radcach prawnych nie przewiduje. Istotne jest natomiast, że skoro zdanie

trzecie omawianego przepisu stanowi, iż w sytuacji gdy prawo do dodatków

uzależnione jest od wymogu kierowania zespołem pracowników, wymogu tego nie

stosuje się do radcy prawnego, to w sposób jednoznaczny wynika z powyższego,

że dla możliwości porównania wynagrodzenia nie ma żadnego znaczenia, czy

osoba pełniąca funkcję głównego specjalisty kieruje zespołem pracowników.

Obojętny jest także zakres zadań wykonywanych przez głównego specjalistę.

Odnosząc powyższe rozważania do ustalonego stanu faktycznego, Sąd

Okręgowy uznał, że nie ma znaczenia, iż pracownicy zatrudnieni na stanowiskach

głównych specjalistów stanowili jednocześnie kadrę menedżerską, w ramach swych

kompetencji kierowali zespołami ludzi, a nawet to, że byli prokurentami pozwanej

Spółki i w jej imieniu dokonywali czynności prawnych. Radca prawny pełni bowiem

w przedsiębiorstwie również niezwykle istotną rolę i choć pełni co do zasady

jedynie funkcje doradcze, to jego opinie mają wymierny wpływ na działanie

przedsiębiorstwa. Nie jest więc usprawiedliwiona próba deprecjonowania przez

pozwaną zadań radcy prawnego i twierdzenie, że jego rola jest o wiele mniej istotna

niż rola osób będących kadrą kierowniczą, co miałoby przemawiać za brakiem

możliwości porównania ich zarobków. Zdaniem Sądu Okręgowego, odniesienie

zarobków radców prawnych do wynagrodzeń kadry kierowniczej - określonej jako

główni specjaliści - jest w pełni uzasadnione obowiązującym stanem prawnym.

Taka jest funkcja i ratio legis art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł pełnomocnik strony

pozwanej, zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna oparta została na

podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 224

ust. 1

9

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych w wyniku przyjęcia, że

wynagrodzenie powodów zatrudnionych u strony pozwanej na stanowiskach

radców prawnych było niższe niż wynagrodzenie przewidziane dla stanowiska

głównego specjalisty w rozumieniu tego przepisu.

Pozwana Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o

uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazując, że

w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości, które w orzecznictwie wywołują rozbieżności. Według pełnomocnika

strony pozwanej w sprawie istnieje potrzeba wykładni art. 224

ust. 1 ustawy o

radcach prawnych. Rodzą się bowiem, zdaniem skarżącej, poważne wątpliwości

interpretacyjne treści tego przepisu w odniesieniu do treści układu zbiorowego

pracy, obowiązującego u strony pozwanej, w którym występuje samodzielne

stanowisko głównego specjalisty, a stanowiska głównych specjalistów kierujących

zespołem komórek organizacyjnych lub osób zarządzających przedsiębiorstwem

zostały wyłączone z układu zbiorowego pracy.

Zdaniem skarżącej, wbrew twierdzeniom zawartym w uzasadnieniu Sądu

Okręgowego wykładnia kwestionowanego przepisu nie jest jednolita, o czym

świadczy uchwała Sądu Najwyższego z 17 września 1992 r., I PZP 47/92, OSNCP

z 1993 r. nr 4, poz. 47, w której przedstawiono wykładnię historyczną usytuowania

pozycji radcy prawnego w strukturze zakładu pracy. Uzasadnienie zaskarżonego

wyroku, powołując się na inne orzeczenia Sądu Najwyższego, interpretujące w

odmienny sposób sporny przepis, pozostaje w sprzeczności z tezami uzasadnienia

uchwały z 17 września 1992 r. Zdaniem pełnomocnika strony pozwanej,

doprecyzowanie wykładni przepisu określającego gwarancje wynagrodzenia radcy

prawnego konieczne jest również z punktu widzenia pracodawcy, któremu

przysługuje w pewnym zakresie swoboda kształtowania wynagrodzeń

pracowników.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

10

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a podniesiony w niej zarzut

naruszenia prawa materialnego jest nieuzasadniony.

Zgodnie z art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych, radca prawny

wykonujący zawód na podstawie stosunku pracy ma prawo do wynagrodzenia i

innych świadczeń określonych w układzie zbiorowym pracy lub w przepisach o

wynagradzaniu pracowników, obowiązujących w jednostce organizacyjnej

zatrudniającej radcę prawnego. Wynagrodzenie to nie może być niższe od

wynagrodzenia przewidzianego dla stanowiska pracy głównego specjalisty lub

innego równorzędnego stanowiska pracy. Jeżeli prawo do dodatków uzależnione

jest od wymogu kierowania zespołem pracowników, wymogu tego nie stosuje się do

radcy prawnego. Jest to przepis o charakterze gwarancyjnym. Wynika z niego

ograniczenie swobody stron stosunku pracy w kształtowaniu zasad wynagradzania

radcy prawnego i bezwzględny obowiązek pracodawcy wypłacania zatrudnianemu

radcy prawnemu wynagrodzenia nie niższego niż przewidziane dla stanowiska

głównego specjalisty w obowiązujących u niego przepisach o wynagrodzeniu

pracowników. Chociaż art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych można uznać za

anachroniczny w warunkach społecznej gospodarki rynkowej (art. 20 Konstytucji

RP), opartej przede wszystkim na zasadach gospodarki wolnorynkowej, to stanowi

on nadal część obowiązującego porządku prawnego, którego nie mogą lekceważyć

ani pracodawcy zatrudniający radców prawnych na podstawie umów o pracę, ani -

tym bardziej - sądy pracy rozstrzygające spory o wynagrodzenie radców prawnych.

Sądowa wykładnia art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych ma długą

historię i można ją uznać za utrwaloną. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, Sąd

Okręgowy nie odstąpił od przyjętej w orzecznictwie Sądu Najwyższego wykładni

tego przepisu, kładącej nacisk przede wszystkim na jego gwarancyjny charakter.

W orzecznictwie przyjmuje się, że określenie wynagrodzenie „przewidziane” dla

głównego specjalisty należy rozumieć jako wynagrodzenie „określone” dla tego

stanowiska w przepisach płacowych. Przepisy płacowe (a takim jest art. 224

ust. 1

ustawy o radcach prawnych) należy interpretować ściśle, z wyłączeniem wykładni

rozszerzającej, ścieśniającej lub analogii (por. wyrok Sądu Najwyższego z 10

kwietnia 1967 r., II PR 151/67, OSNCP z 1968 r. nr 3, poz. 40; także uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z 17 września 1966 r., III PZP 20/66, OSNCP z 1967 r.

11

nr 3, poz. 44; uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

25 lutego 1972 r., III PZP 39/71, OSNCP z 1972 r. nr 7-8, poz. 123, wyrok Sądu

Najwyższego z 21 maja 1999 r., I PKN 74/99, OSNAPiUS z 2000 r. nr 15, poz. 211).

Wykładnia przepisów gwarantujących radcom prawnym odpowiedni poziom ich

wynagrodzenia jest utrwalona w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym odnosi

się wynagrodzenie radcy prawnego do wynagrodzenia głównego specjalisty według

zasad jego kształtowania, a nie według konkretnego wynagrodzenia w wysokości

wypłacanej. Przykładowo, w uzasadnieniu uchwały z 30 grudnia 1983 r., III PZP

53/83 (OSNCP z 1984 r. nr 8 poz. 127; OSPiKA z 1985 r. nr 11, poz. 212 z glosą J.

Dyducha) Sąd Najwyższy stwierdził, że radca prawny może domagać się, aby jego

wynagrodzenie zostało ustalone i było wypłacane według zasad przewidzianych w

art. 22 ustawy o radcach prawnych (wówczas obowiązującego, którego

odpowiednikiem jest obecnie art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych). Sąd

Najwyższy podkreślił jednak, że przepis ten nie kształtuje samodzielnie

wynagrodzenia radcy prawnego i nie zastępuje „automatycznie” konkretnego

wynagrodzenia, przysługującego radcy prawnemu z mocy umowy wiążącej go z

konkretnym pracodawcą, innym wynagrodzeniem. Wskazuje jedynie zasady,

według których powinno być ustalone wynagrodzenie radcy prawnego. Jeżeli więc

układ zbiorowy pracy lub unormowanie szczególne zakreśla tylko ramy, w jakich

powinno zmieścić się korzystniejsze - w porównaniu z postanowieniami

indywidualnej umowy o pracę - wynagrodzenie radcy prawnego, radca prawny ma

roszczenie o wypłacanie mu najniższego, mieszczącego się w tych ramach,

wynagrodzenia, chyba że uprawniony przedstawiciel pracodawcy ustalił dla niego

wynagrodzenie wyższe. Sąd Najwyższy uznaje więc, że roszczenie wynikające dla

radcy prawnego z przepisu gwarantującego odpowiednie wynagrodzenie za pracę

dotyczy tylko poziomu najniższego wynagrodzenia przewidzianego dla głównego

specjalisty (por. wydane w ostatnim czasie wyroki Sądu Najwyższego z 18 maja

2006 r., III PK 22/06, OSNP z 2007 r. nr 9-10, poz. 132; z 15 września 2006 r., I PK

97/06, niepublikowany).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela

przytoczone powyżej poglądy, jednakże w tej sprawie nie mają one bezpośredniego

zastosowania. Należy bowiem mieć na uwadze, że w stanowiącym załącznik do

12

zakładowego układu zbiorowego pracy taryfikatorze kwalifikacyjnym pracowników

(k. 175) oraz w tabeli stawek wynagrodzenia zasadniczego (k. 157) nie „ustalono”,

w istocie, ani wynagrodzenia radcy prawnego, ani też nie „przewidziano”

wynagrodzenia na stanowisku głównego specjalisty. Ponadto, wynagrodzenie

żadnego z głównych specjalistów zatrudnianych w spornym okresie przez

pozwanego pracodawcę nie było ustalane w oparciu o tabelę stawek

wynagrodzenia. W tej sytuacji odwoływanie się do przepisów płacowych

obowiązujących u pozwanego pracodawcy (zakładowego układu zbiorowego pracy

i załączników do niego) jako podstawy ustalenia wynagrodzenia radców prawnych,

które nie może być niższe od wynagrodzenia przewidzianego w tych przepisach dla

stanowiska pracy głównego specjalisty, jest bezprzedmiotowe, skoro wszyscy

zatrudnieni w pozwanej Spółce w spornym okresie główni specjaliści mieli

wynagrodzenie ustalane i przyznawane na innych zasadach niż określone w

zakładowym układzie zbiorowym pracy. Gdyby choć jeden z głównych specjalistów

zatrudnionych w pozwanej Spółce w spornym okresie otrzymywał wynagrodzenie

wynikające ze stawek zaszeregowania przewidzianych dla stanowiska głównego

specjalisty w taryfikatorze kwalifikacyjnym oraz w tabeli stawek wynagrodzenia

zasadniczego, wówczas porównanie zarobków powodów zostałoby odniesione do

niego (jako najmniej zarabiającego głównego specjalisty), ponieważ jednak żaden z

nich nie otrzymywał wynagrodzenia według przepisów płacowych obowiązujących u

pozwanego pracodawcy, a według zasad określonych w indywidualnie

wynegocjowanych umowach o pracę - poza regulacją układu zbiorowego pracy i

załączników do niego - porównanie zarobków powodów musiało zostać odniesione

do zarobków głównego specjalisty otrzymującego faktycznie najmniejsze

wynagrodzenie za pracę.

Należy ponadto zwrócić uwagę, że przyjęta u pozwanego pracodawcy tabela

miesięcznych stawek wynagrodzenia zasadniczego (k.157) nie przewidywała

sztywnych ram wynagrodzenia dla poszczególnych kategorii pracowników, a

jedynie maksymalną stawkę wynagrodzenia dla określonej kategorii

zaszeregowania. W tabeli nie zostały natomiast określone minimalne stawki

wynagrodzenia dla poszczególnych kategorii pracowników. W takim przypadku za

taką minimalną stawkę należy przyjąć najniższe wynagrodzenie wynikające z

13

powszechnie obowiązujących przepisów (ustalone przez Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej), ale wówczas nie sposób uznać, aby tak skonstruowany taryfikator

kwalifikacyjny stanowisk (k.175) i tabela stawek wynagrodzeń (k.157) ustalały

wysokość oraz zasady przyznawania pracownikom stawek wynagrodzenia za pracę

określonego rodzaju lub na określonym stanowisku w rozumieniu art. 78 § 2 k.p.

Opisany sposób określenia dolnej granicy wynagrodzenia, szczególnie w stosunku

do pracowników zakwalifikowanych w taryfikatorze kwalifikacyjnym do wyższych

kategorii zaszeregowania, jest pozbawiony racjonalnych podstaw i normatywnego

znaczenia. Minimalne wynagrodzenie za pracę wynika z przepisów powszechnie

obowiązujących i jest regulowane ustawowo (ustawa z 10 października 2002 r. o

minimalnym wynagrodzeniu za pracę). Maksymalne stawki wynagrodzenia mogą

być zawsze przez pracodawcę przekroczone zgodnie z zasadą korzystności (art.

18 k.p.). W tej sytuacji należało uznać, że z punktu widzenia prawa pracy

rozważany taryfikator kwalifikacyjny stanowisk oraz tabela stawek wynagrodzenia

zasadniczego nie zawierały regulacji stawek wynagrodzenia w rozumieniu art. 78 §

2 k.p. i nie miały charakteru normatywnego (podobny pogląd wyraził Sąd

Najwyższy w wyroku z 9 stycznia 2007 r., II PK 180/06, niepublikowanym).

Ustalenie jedynie górnych granic stawek wynagrodzenia, z jednej strony nie

przeszkadza bowiem w ustaleniu w indywidualnej umowie o pracę wyższego

wynagrodzenia (art. 18 § 1 k.p. w związku z art. 3531

k.c. i w związku z art. 300

k.p.), z drugiej zaś nie daje pracownikowi podstawy do roszczenia o wynagrodzenie

wykraczające poza dolną granicę (widełek) stawki. To przede wszystkim ustalenie

dolnych (minimalnych) stawek wynagrodzenia ma charakter gwarancyjny i

roszczeniowy - pracownik może bowiem żądać wypłacenia mu najniższego

wynagrodzenia przewidzianego dla danej kategorii zaszeregowania pracowników.

Gdyby w niniejszej sprawie taryfikator kwalifikacyjny i tabela stawek wynagrodzenia

zasadniczego zostały skonstruowane prawidłowo, powodom przysługiwałoby, w

oparciu o art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych, roszczenie o ewentualne

wyrównanie wynagrodzenia do poziomu minimalnej stawki dla XVIII kategorii

zaszeregowania (przewidzianej dla głównego specjalisty), skoro sami zostali

zakwalifikowani jedynie do kategorii XVII.

W obowiązującym u pozwanego pracodawcy taryfikatorze kwalifikacyjnym

14

pracowników (k. 175) tkwi bowiem oczywisty błąd. Radca prawny został

zakwalifikowany do kategorii XVII, podczas gdy główny specjalista kierujący

komórką organizacyjną - do kategorii XVII lub XVIII, a główny specjalista kierujący

zespołem komórek organizacyjnych - do kategorii XVIII, XIX lub XX. Tymczasem,

zgodnie z art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych, radca prawny nie może mieć

niższej kategorii zaszeregowania niż główny specjalista. Argument pozwanej

Spółki, że radcowie prawni otrzymywali wynagrodzenie przewidziane w

zakładowym układzie zbiorowym pracy i w taryfikatorze kwalifikacyjnym dla

głównych specjalistów, nie odpowiada prawdzie, ponieważ mieli wyraźnie niższą

kategorię zaszeregowania od głównych specjalistów kierujących zespołem

komórek organizacyjnych. Gdyby taryfikator kwalifikacyjny był dobrze

skonstruowany i miał charakter normatywny (bo go faktycznie nie ma), wówczas

powodom przysługiwałoby roszczenie o ewentualne wyrównanie wynagrodzenia do

poziomu minimalnej stawki wynagrodzenia w kategorii zaszeregowania

przewidzianej dla głównych specjalistów, czyli w kategorii XVIII, skoro sami zostali

zaszeregowani do kategorii XVII. Takiej minimalnej stawki zaszeregowania dla

kategorii XVIII jednak nie ma (nie określono jej w tabeli stawek wynagrodzenia

zasadniczego przyporządkowanych do poszczególnych kategorii zaszeregowania),

ponieważ nie można uznać za minimalna stawkę zaszeregowania minimalnego

wynagrodzenia za pracę obowiązującego powszechnie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 2007 r., II PK 180/06).

Z powyższych względów ustalona przez pozwanego pracodawcę regulacja

stawek wynagrodzenia była pozorna, a jej skutek prawny równał się brakowi

unormowania. W tej sytuacji rozpatrywany taryfikator nie określał wynagrodzenia

radcy prawnego, ani nie „przewidywał” wynagrodzenia dla stanowiska pracy

głównego specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska pracy, pozostawiając w

tym zakresie pełną swobodę pracodawcy.

Mając na uwadze powyższe rozważania uznać należało, że Sąd Okręgowy w

uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia trafnie odwołał się do wyroku z 10 stycznia

2003 r., I PK 58/02, w którym Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawo radcy prawnego

do wynagrodzenia nie niższego niż wynagrodzenie przewidziane dla stanowiska

głównego specjalisty lub innego równorzędnego stanowiska pracy powstaje także w

15

sytuacjach, w których u danego pracodawcy układ zbiorowy pracy lub przepisy o

wynagradzaniu pracowników nie zawierają tabel zaszeregowania pracowników

oraz tabel ich wynagradzania, albo gdy nie obowiązuje u pracodawcy układ

zbiorowy pracy lub inne przepisy płacowe (np. regulamin wynagradzania), a

ustalenie wynagrodzenia dla stanowiska głównego specjalisty lub innego

równorzędnego stanowiska pracy następuje na podstawie indywidualnej decyzji

pracodawcy, czyli w istocie w umowie o pracę. W rozpoznawanej sprawie sposób

uregulowania przez pracodawcę stawek wynagrodzenia w załącznikach do

zakładowego układu zbiorowego pracy był równoznaczny z sytuacją, w której

„przepisy o wynagradzaniu pracowników nie zawierają tabel zaszeregowania

pracowników oraz tabel ich wynagradzania”. Wobec tego uzasadnione było

zastosowanie przyjętej w powołanym orzeczeniu Sądu Najwyższego metody oceny

zgodności wynagrodzenia radcy prawnego z dyspozycją art. 224

ust. 1 zdanie

drugie ustawy o radcach prawnych, polegającej na tym, że jeżeli układ zbiorowy

pracy lub regulamin wynagradzania nie zawierają kategorii i tabel zaszeregowania,

to wyrażenie „przewidziane wynagrodzenie” należy odnosić do wynagrodzenia

przyznanego głównemu specjaliście w zawartej z nim umowie o pracę.

Sąd Okręgowy ustalił, że w taryfikatorze kwalifikacyjnym pracowników

pozwanego, stanowiącym załącznik do zakładowego układu zbiorowego pracy,

przewidziane zostały stanowiska: głównego specjalisty kierującego zespołem

komórek oraz głównego specjalisty kierującego komórką organizacyjną. Osoby

zatrudnione na wymienionych stanowiskach nie były jednak faktycznie

wynagradzane według stawek przewidzianych w tabeli wynagrodzeń dla

pracowników zakwalifikowanych do przypisanych tym stanowiskom kategorii

zaszeregowania. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 zakładowego układu zbiorowego

pracy obowiązującego u pozwanego pracodawcy, z głównymi specjalistami

zawierano indywidualne umowy o pracę, w których były indywidualnie określane

zasady ich wynagradzania. Z ustaleń poczynionych w sprawie

(niezakwestionowanych przez stronę pozwaną w skardze kasacyjnej, a zatem

wiążących w postępowaniu kasacyjnym) wynika jednocześnie, że osobom

zatrudnionym na stanowiskach głównych specjalistów (w zawartych z nimi

indywidualnie umowach o pracę) przyznano znacznie wyższe wynagrodzenie niż

16

zatrudnionym w pozwanej Spółce radcom prawnym. W takiej sytuacji umieszczenie

w taryfikatorze kwalifikacyjnym stanowiska głównego specjalisty oraz określenie w

tabeli stawek jego wynagrodzenia (które faktycznie nie miały zastosowania w

stosunku do zatrudnionych na tym stanowisku osób) należało ocenić jako działanie

o charakterze pozornym, mające na celu umożliwienie i formalne usprawiedliwienie

przyznania radcom prawnym wynagrodzenia znacznie niższego w stosunku do

wynagrodzenia ustalonego w indywidualnych umowach o pracę zawartych z

głównymi specjalistami.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozwana Spółka podniosła, że roszczenie

powodów byłoby uzasadnione wówczas, gdyby układ zbiorowy nie przewidywał w

ogóle stanowiska głównego specjalisty i nie określał zasad wynagradzania

pracowników zatrudnionych na takim stanowisku. Skoro stanowisko głównego

specjalisty było uwzględnione w stanowiących załączniki do zakładowego układu

zbiorowego pracy taryfikatorze kwalifikacyjnym i tabeli stawek wynagrodzenia

zasadniczego, to prawidłowe zastosowanie art. 224

ust. 1 zdanie drugie ustawy o

radcach prawnych powinno oznaczać porównanie wynagrodzenia powodów ze

stawkami wynagrodzenia dla głównych specjalistów przewidzianymi w taryfikatorze

kwalifikacyjnym i tabeli stawek wynagrodzenia.

Przytoczone argumenty skarżącej nie zasługują na uwzględnienie. W świetle

wcześniejszych wywodów, stanowiące załączniki do zakładowego układu

zbiorowego pracy taryfikator kwalifikacyjny pracowników oraz tabela stawek

wynagrodzenia zasadniczego, z uwagi na ich wadliwe skonstruowanie, są

pozbawione znaczenia prawnego, jakie przypisuje im art. 224

ust. 1 zdanie drugie

ustawy o radcach prawnych. W konsekwencji uznać należało, że w istocie

„zakładowy układ zbiorowy pracy nie przewidywał stanowiska głównego

specjalisty”, a w takiej sytuacji - również według stanowiska strony pozwanej -

roszczenia powodów miały uzasadnienie. Prawidłowo zatem Sąd Rejonowy

zasądził na rzecz powodów kwotę stanowiącą różnicę między wynagrodzeniem

głównego specjalisty M. S., który otrzymywał najniższe wynagrodzenie spośród

czterech głównych specjalistów zatrudnianych przez pozwaną Spółkę w spornym

okresie. W tym zakresie i przy uwzględnieniu, że układ zbiorowy obowiązujący u

pracodawcy nie określał wynagrodzenia głównych specjalistów, za trafne należy

17

uznać sformułowane w orzecznictwie stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z

którym art. 224

ust. 1 ustawy o radcach prawnych nie może stanowić podstawy do

występowania radcy prawnego z roszczeniem wobec pracodawcy o przyznanie

wynagrodzenia wyższego aniżeli najniższe wynagrodzenie faktycznie wypłacane u

danego pracodawcy pracownikowi zatrudnionemu na stanowisku głównego

specjalisty (por. wyrok Sądu Najwyższego z 10 marca 2005 r., II PK 232/04,

niepublikowany).

Innym argumentem przytaczanym przez pozwaną w skardze kasacyjnej jest

twierdzenie, że brak jest możliwości zaszeregowania stanowiska radcy prawnego

jako porównywalnego ze stanowiskiem głównych specjalistów kierujących

zespołami komórek organizacyjnych jako osób zarządzających przedsiębiorstwem

spółki. Stanowisko pozwanego należy uznać za nietrafne, gdyż głównych

specjalistów nie można uznać za osoby zarządzające zakładem pracy w

rozumieniu art. 128 § 2 pkt 2 k.p. Zgodnie z tym przepisem pod pojęciem

pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy należy

rozumieć pracowników kierujących jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępców

lub pracowników wchodzących w skład kolegialnego organu zarządzającego

zakładem pracy oraz głównych księgowych. Poza kręgiem osób wymienionych w

powyższym przepisie znajdują się menadżerowie, za których należy uznać osoby

zatrudnione u pozwanego na podstawie umowy o pracę na stanowiskach głównych

specjalistów kierujących zespołami komórek organizacyjnych. Menadżerowie nie

zarządzają bezpośrednio „zakładem pracy” - należy to do zarządu -, zaś ich

uprawnienia do zarządzania zasobami pracodawcy są wynikiem decentralizacji

zarządzania danym podmiotem i mają charakter wtórny. Uprawnienia menadżerów

do zarządzania zostały uzyskane w sposób pośredni od osób zarządzających

zakładem pracy (por. T. Duraj, Pojęcie osoby zarządzającej w imieniu pracodawcy

zakładem pracy, PiZS 2005 nr 6, s. 19).

Według skarżącej, porównywanie stanowisk radców prawnych do stanowisk

głównych specjalistów pełniących funkcje prokurentów w Spółce pozostaje w

sprzeczności z regulacjami Kodeksu spółek handlowych, sytuującymi prokurentów

na poziomie członków zarządu, a to w szczególności z uwagi na obowiązek

wspólnej z zarządem reprezentacji prawnej. Nie można dokonać oceny tego

18

zarzutu, gdyż pełnomocnik pozwanego formułując go nie powołał żadnych

przepisów Kodeksu spółek handlowych dotyczących prokurentów. Trudno również

uznać, wbrew twierdzeniom pozwanego pracodawcy, aby okoliczność udzielenia

głównym specjalistom prokury, która stanowi rodzaj pełnomocnictwa, udzielonego

przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do rejestru

przedsiębiorców, obejmującego umocowanie do czynności sądowych i

pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 1091

§ 1

Kodeksu cywilnego), miała wpływał na brak możliwości porównywania

wynagrodzenia tych osób z wynagrodzeniem radców prawnych zatrudnionych

przez pozwanego. W każdym razie nie wynika to z art. 224

ust. 1 ustawy o radcach

prawnych.

Zarzuty skargi kasacyjnej odnoszące się do nieporównywalnego obciążenia

zadaniami, obowiązkami i odpowiedzialnością radców prawnych oraz głównych

specjalistów zatrudnionych u strony pozwanej, uchylają się spod oceny w

postępowaniu kasacyjnym, ponieważ nie zostały połączone z zarzutami naruszenia

odpowiednich przepisów prawa pracy regulujących wysokość wynagrodzeń

pracowników oraz uzależniających wysokość indywidualnego wynagrodzenia od

kwalifikacji zawodowych, doświadczenia zawodowego, obciążenia obowiązkami

pracowniczymi, ilości i jakości świadczonej pracy, odpowiedzialności oraz wysiłku

fizycznego, psychicznego i intelektualnego (np. art. 78 k.p., art. 183c

k.p.). W

skardze kasacyjnej zarzucono jedynie naruszenie art. 224

ust. 1 ustawy o radcach

prawnych, który to zarzut okazał się nieusprawiedliwiony.

Z powyższych względów uznając, że skarga kasacyjna nie ma

uzasadnionych podstaw, Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 39814

k.p.c.

/tp/