II KK 96/07

WYROK Z DNIA 21 SIERPNIA 2007 R.

II KK 96/07

Racjonalizacja kary orzekanej jako kara łączna w wyroku łącznym nie

musi być rozumiana wyłącznie jako łagodzenie i mieć zatem charakter jed-

nokierunkowy.

Przewodniczący: sędzia SN E. Sadzik.

Sędziowie SN: M. Buliński (sprawozdawca),

H. Gordon–Krakowska.

Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz.

Sąd Najwyższy w sprawie wyroku łącznego, dotyczącego skazanego

Marka C., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 21 sierpnia

2007 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść

skazanego od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w P. z dnia 15września

2005 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w częściach określonych w pkt II b i c oraz

o d d a l i ł kasację w części dotyczącej pkt II a zaskarżonego wyroku jako

oczywiście bezzasadną (...).

Z u z a s a d n i e n i a :

Sąd Rejonowy w P. wyrokiem łącznym z dnia 15 września 2005 r.,

orzekając na wniosek skazanego Marka C.:

2

I. rozwiązał karę łączną orzeczoną wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z

dnia 25 sierpnia 1994 r.;

II. na podstawie art. 85 k.k., art. 86 § 1 i 2 k.k., art. 569 § 1 k.p.k. wymie-

nione wyroki:

a) Sądu Rejonowego w G. z dnia 21 czerwca 1991 r., skazującego za

przestępstwo z art. 203 § 1 d.k.k. w zw. z art. 60 § 1 d.k.k. popełnione w

dniu 22 marca 1990 r. na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz

karę grzywny w kwocie 1 000 000 zł;

- Sądu Rejonowego w S. z dnia 12 czerwca 1991 r., skazującego za

przestępstwo z art. 208 d.k.k. w zw. z art. 60 § 1 d.k.k. popełnione w dniu 2

czerwca 1990 r. na karę 2 lat pozbawienia wolności oraz karę grzywny w

kwocie 500 000 zł;

- Sądu Rejonowego w G. z dnia 8 lipca 1992 r., skazującego za prze-

stępstwo z art. 186 § 1 d.k.k. popełnione w okresie od września 1989 r. do

dnia 14 lutego 1991 r. na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności;

- Sądu Rejonowego w E. z dnia 3 października 1996 r., skazującego

za przestępstwo z art. 208 d.k.k. popełnione w dniu 27 stycznia 1991 r. na

karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności;

połączył i wymierzył skazanemu Markowi C. karę łączną 5 lat i 6 miesięcy

pozbawienia wolności oraz karę łączna grzywny w wysokości 550 zł;

b) Sądu Rejonowego w W. z dnia 25 lutego 2000 r., skazującego za

przestępstwo z art. 310 § 2 k.k. i art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k.

popełnione w dniu 16 stycznia 1998 r., na karę roku i 6 miesięcy pozba-

wienia wolności;

- Sądu Rejonowego w W. z dnia 30 maja 2001 r., skazującego za

przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 310 § 2

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k., popełnione w dniu 28

kwietnia 2000 r. na karę 2 lat i 2 miesięcy pozbawienia wolności, którą wy-

3

rokiem Sądu Okręgowego w W. z dnia 22 stycznia 2002 r. zmieniono na

karę roku i 10 miesięcy pozbawienia wolności;

połączył i wymierzył skazanemu Markowi C. karę łączną 3 lat pozbawienia

wolności;

c) Sądu Rejonowego w G. z dnia 10 grudnia 2003 r., skazującego za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 310 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1

k.k. popełnione w dniu 9 marca 2000 r., na karę roku pozbawienia wolno-

ści;

- Sądu Rejonowego w P. z dnia 17 września 2004 r., skazującego za

przestępstwo z art. 310 § 2 k.k. w zb. z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu

8 lutego 2000 r., na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności;

połączył i wymierzył skazanemu markowi C. karę łączną 2 lat i 2 miesięcy

pozbawienia wolności.

Podkreślić należy, że wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w G. z

dnia 25 sierpnia 1994 r. (o którym mowa w przedmiotowym wyroku w pkt I)

połączono kary orzeczone w wyrokach Sądu Rejonowego w G. z dnia 21

czerwca 1991 r., Sądu Rejonowego w S. z dnia 12 czerwca 1991 r. i Sądu

Rejonowego w G. z dnia 8 lipca 1992 r. i orzeczono wobec skazanego

Marka C. karę łączną 3 lat pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny

w kwocie 1 000 000 zł.

Wyrok łączny Sądu Rejonowego w P. z dnia 15 września 2005 r.

(prawomocny od dnia 3 października 2005 r.) zaskarżony został w całości

kasacją wniesioną, na podstawie art. 521 k.p.k., przez Prokuratora Gene-

ralnego na korzyść skazanego. W kasacji podniesiono zarzut rażącego i

mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów prawa pro-

cesowego i materialnego, a mianowicie:

- art. 575 § 1 k.p.k., polegającego na nieuwzględnieniu w wyroku łącznym

granic kary łącznej pozbawienia wolności określonych na mocy poprzed-

4

niego prawomocnego wyroku łącznego Sądu Rejonowego w G. z dnia 25

sierpnia 1994 r.,

- art. 85 k.k., polegającego na połączeniu w pkt II b wyroku łącznego kar

jednostkowych, co do połączenia których nie było warunków, albowiem

czyn, za który Marek C. został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w W.

z dnia 30 maja 2001 r., popełniony został po wydaniu pierwszego z orze-

czeń połączonych w tym punkcie tj. wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia

25 lutego 2000 r., a mógł zostać połączony ze skazaniami, które połączono

w pkt II c orzeczenia.

W oparciu o to skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w P.

Na rozprawie przez Sądem Najwyższym prokurator Prokuratury Kra-

jowej poparł złożoną kasację.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W zarzucie pierwszym kasacji wskazano wprawdzie przepis art. 575

§ 1 k.p.k., jako normę, której nie respektował Sąd orzekający w niniejszej

sprawie, w uzasadnieniu kasacji przywołano także przepis art. 85 k.k., jako

naruszony działaniem sądu, a w szczególności zarzucono orzeczeniu sądu

meriti wymierzenie kary łącznej przekraczającej górną granicę wymiaru ka-

ry łącznej w przedmiotowej sprawie (art. 86 § 1 k.k.). Nie sprecyzowano

jednakże w jaki sposób naruszono treść przywołanych przepisów.

Artykuł 575 § 1 k.p.k. (cytowany w kasacji) stanowi: „jeżeli po wyda-

niu wyroku łącznego zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku łącznego,

z chwilą jego wydania poprzedni wyrok łączny traci moc“.

Artykuł 85 k.k. stanowi: „Jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej prze-

stępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do

któregokolwiek z tych przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego

rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd orzeka karę łączną, biorąc za

podstawę kary z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa”.

5

Art. 86 § 1 k.k. stanowi „Sąd wymierza karę łączną w granicach od

najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy

...”.

Skarżący wiedząc, że zaskarżony wyrok nie narusza żadnego z po-

wołanych wyżej przepisów (art. 575 § 1 k.p.k., art. 85 k.k., art. 86 § 1 k.k.),

rzeczywistą podstawą podniesionego zarzutu uczynił, o czym przekonuje

uzasadnienie kasacji, nie przepis prawa procesowego czy materialnego,

lecz wyrażany w doktrynie i judykaturze pogląd, stanowiący interpretację

art. 86 § 1 k.k.

Prokurator Generalny twierdzi przecież, że uchybienie Sądu orzeka-

jącego polegało na nieuwzględnieniu poglądu, iż uprzednio orzeczone kary

łączne nie są pozbawione znaczenia ze względu na stan powagi rzeczy

osądzonej, czy też pozostawienie „śladu” poprzedniej kary łącznej, istotne-

go dla kształtowania w wyroku łącznym nowych granic kary łącznej, a sąd

oparł swe orzeczenie na poglądzie, że wydając wyrok łączny nie jest zwią-

zany wymierzoną w poszczególnej sprawie karą łączną.

Nie ma żadnych wątpliwości, że Sąd orzekający w pkt IIa wyroku

uwzględnił zarówno zawarty w art. 85 k.k. nakaz wzięcia za podstawę kary

z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa, jak i obowiązek

wymierzenia kary łącznej zgodnie z regułą określoną w art. 86 § 1 k.k., a

więc w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne

przestępstwa do ich sumy.

Bezsporne jest też to, że oba te przepisy stanowią materialną pod-

stawę orzekania kary łącznej, zarówno w przypadku jednoczesnego orze-

kania, jak i w wypadku orzekania jej w wyroku łącznym. Ustawodawca nie

unormował odrębnie kwestii orzekania kary łącznej w wyroku łącznym. Mi-

mo oczywistej możliwości nie uzupełnił treści art. 85 k.k. czy 86 § 1 k.k., tak

by przy orzekaniu kary łącznej w wyroku łącznym sąd brał za podstawę, w

miejsce kar jednostkowych wymierzanych za zbiegające się przestępstwa,

6

kary łączne, jeżeli zostały orzeczone w poszczególnych sprawach. Jedno-

znaczne językowo brzmienie przytoczonego wyżej fragmentu art. 86 § 1

k.k. (przy braku odmiennej regulacji) zobowiązywało sąd do rozwiązania

kary łącznej orzeczonej w uprzednim wyroku łącznym i wymierzenie nowej

kary łącznej w granicach od najsurowszej z kar jednostkowych orzeczo-

nych tymi wyrokami do sumy kar orzeczonych za poszczególne przestęp-

stwa. Zatem w przedmiotowej sprawie (w zakresie pkt IIa wyroku) sąd miał

możliwość orzeczenia kary łącznej pozbawienia wolności w każdym wymia-

rze mieszczącym się w granicach od 2 lat do 5 lat i 10 miesięcy a nie od 3

lat do 4 lat i 6 miesięcy, jak wynikałoby z respektowania ustalonej uprzed-

nio kary łącznej (w wyroku łącznym Sądu Rejonowego w G. z 25 sierpnia

1994 r.).

Wymaganie, aby łączeniu podlegały kary wymierzone za poszcze-

gólne przestępstwa a nie kary wymierzone w poszczególnych sprawach (w

tym w uprzednio wydanym wyroku łącznym), odniesione zarówno do orze-

kania jednoczesnego, jak i orzekania w wyroku łącznym, przesądza o ko-

nieczności rozwiązania wymierzonej uprzednio kary łącznej. Rozwiązanie

zaś kary łącznej nie może prowadzić do skutków prawnych o przeciwstaw-

nym znaczeniu, z jednej strony do unicestwienia orzeczenia ustalającego

wymiar kary łącznej i jednocześnie z drugiej strony do faktycznego zacho-

wania, wiążącego znaczenia sposobu wymierzenia rozwiązanej kary łącz-

nej uprzednio orzeczonej. Zaakceptowanie takiego poglądu prowadziłoby

wprost do naruszenia prawa materialnego (art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k.), a

rozwiązanie orzeczonej uprzednio kary łącznej byłoby zabiegiem zbędnym,

skoro faktycznie karę łączną wymierzonoby w wyroku łącznym na podsta-

wie kar wymierzonych w poszczególnych sprawach, a nie za poszczególne

przestępstwa, jak stanowi art. 86 § 1 k.k. (por. postanowienie Sądu Naj-

wyższego z dnia 4 lipca 2007 r., V KK 419/06, niepubl.). Niezasadne jest

zatem twierdzenie skarżącego, że Sąd naruszył art. 575 § 1 k.p.k., gdyż

7

zgodnie z tym przepisem Sąd w pkt I nowego wyroku rozwiązał karę łączną

orzeczoną wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w G. z dnia 25 sierpnia

1994 r., orzekając nową karę łączną postąpił zgodnie z art. 85 k.k. i art. 86

§ 1 k.k., biorąc za podstawę wymiaru kary łącznej, kary wymierzone z a

poszczególne przestępstwa. Niezasadność podniesionego zarzutu jest

oczywista.

Jednakże ze względu na treść argumentacji tego zarzutu zawartej w

uzasadnieniu kasacji należało odnieść się do poglądu, zgodnie z którym

przesłanki natury humanitarnej wymagają złagodzenia skutków stosowania

kodeksowej zasady ustalania granic wymiaru kary łącznej w wyroku łącz-

nym.

Istotnie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego w okresie obowiązywa-

nia Kodeksu Karnego z 1969 r. wyrażano zapatrywanie, że kara łączna

orzeczona w wyroku łącznym nie może stwarzać dolegliwości większej od

tej, jaka wiązałaby się z kolejnym wykonywaniem poszczególnych wyroków

podlegających łączeniu. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia

6 września 2000 r. (III KKN 340/00, Lex 51106) wskazano na zasadność

tego zapatrywania także w stanie prawnym określonym przepisami Kodek-

su Karnego z 1997 r. (podobnie w wyroku Sądu Najwyższego z 22 czerwca

2004 r., V KK 50/04, Lex 109520 i w postanowieniu z dnia 4 listopada 2003

r., V KK 233/03, OSNKW 2004, z. 1, poz. 6).

Poglądy te sprowadzają się do aksjologicznie umotywowanej tezy,

zgodnie z którą istotą ustawowego rozwiązania sposobu łączenia kar jed-

nostkowych jest zapewnienie skazanemu, w drodze odpowiedniego obni-

żenia wymiaru kary, korzystnego ukształtowania kary łącznej. Można do-

mniemywać, że przyczyną formułowania tej tezy jest przekonanie, iż prawi-

dłowe stosowanie art. 86 § 1 k.k. wymaga przypisania mu, jako ratio legis,

działania na korzyść skazanego. Jest to jednak próba przydania normie

zawartej w tym przepisie znaczenia, jakiego w rzeczywistości nie posiada.

8

Nie wynika ono bowiem z samego jedynie faktu ustalenia w tym przepisie

określonych granic wymiaru kary łącznej. Rozwiązanie polegające na za-

pewnieniu stosującemu prawo swobody w zakresie wymiaru kary łącznej w

granicach określonych w art. 86 § 1 k.k. jest niewątpliwie wyrazem apro-

bowanej przez ustawodawcę aksjologii. Pozwala, w przeciwieństwie do

niektórych współczesnych rozwiązań, na wymiar kary w przedziale od ab-

sorpcji do kumulacji. Nie jest to zatem rozwiązanie przyjmujące jako obo-

wiązujący system absorpcji czy asperacji, a więc rozwiązania wyłącznie

korzystne dla skazanego. Jakkolwiek w przeważającej liczbie wypadków

oznacza to w praktyce ustalenie wymiaru kary łącznej w rozmiarze korzyst-

nym dla skazanego, bo niższym od sumy kar, to nie z tego przecież powo-

du, że obowiązuje jakaś norma nakazująca odjęcie od sumy kar określonej

jej części, lecz z powodu stosowania ustalonych dyrektyw i zasad wymiaru

kary. Zauważyć przy tym należy, że art. 86 § 1 k.k. nie wyklucza możliwo-

ści wymiaru kary łącznej według zasady kumulacji, co stoi w sprzeczności z

tezą, iż istnieje ustawowe wymaganie orzekania kary łącznej w sposób ko-

rzystny dla skazanego. Możliwości indywidualizowania kary łącznej nie do-

znają zatem innych ograniczeń niż określone w ustawie granice wymiaru

kary. Z tego powodu obowiązkiem sądu jest stosowanie ogólnych dyrektyw

i zasad wymiaru kary, z uwzględnieniem całokształtu czynów przestępnych

i przedmiotowo-podmiotowych relacji łączących te czyny. Dlatego wymie-

rzenie in concreto kary łącznej przy stosowaniu zasady kumulacji, uzasad-

nione rezultatem dokonanych ocen, nie jest sprzeczne z prawem ani z ak-

sjologią ustawy.

Nie ma zatem żadnych podstaw do zaakceptowania tezy, że „granice

nowej kary łącznej wyznaczają także poprzednie kary łączne”. Nie do przy-

jęcia jest przecież stan, w którym obok ustawowych granic kary łącznej,

równoważne prawnie, a nawet istotniejsze, są również inne pozaustawowe

granice wymiaru kary. Nie jest też w ogóle prawdą, że taka wykładnia art.

9

86 § 1 k.k. jest działaniem na korzyść skazanego. Respektowanie orzeczo-

nych uprzednio kar łącznych jako granic wymiaru nowej kary łącznej w wy-

roku łącznym, w przeważającej liczbie wypadków (także w przedmiotowej

sprawie) oznaczałoby podwyższenie dolnej granicy wymiaru tej kary (a

więc działanie takiej reguły na niekorzyść skazanego) oraz wydatne obni-

żenie górnej granicy – w obu przypadkach sprzeczne z postanowieniami

art. 86 § 1 k.k. W wypadku górnej granicy oznaczałoby to w praktyce po-

nowne złagodzenie kary, skoro złagodzenie wynikające z uprzedniego

orzeczenia kary łącznej wpływało na ustalenie górnej granicy wymiaru kary

łącznej w wyroku łącznym. Nie sposób zaakceptować tezy, że racjonaliza-

cja kary orzekanej jako kara łączna w wyroku łącznym musi być rozumiana

wyłącznie jako łagodzenie i mieć zatem charakter jednokierunkowy. W nie-

których wypadkach, uwzględnienie okoliczności, które nie mogły być wcze-

śniej przedmiotem oceny sądu (liczba popełnionych przestępstw, ich rodzaj

i łączące je relacje przedmiotowo-podmiotowe) prowadzić może – w wyniku

stosowania dyrektyw prewencji szczególnej i ogólnej – do potrzeby orze-

czenia w wyroku łącznym kary łącznej surowszej od tej, jaka wynikałaby z

sumy wymierzonych uprzednio kar, wyliczonej z pominięciem kar jednost-

kowych objętych karą (karami) łączną. Nie ma przekonujących argumentów

podważających racjonalność takiego orzeczenia, podobnie jak nieupraw-

niony jest pogląd, że jest ono pozbawione podstawy prawnej. Dodać nale-

ży, że wydanie wyroku łącznego (po stwierdzeniu istnienia ustawowych

przesłanek) jest obowiązkiem sądu. Sposób wykonania tego obowiązku

uregulowany jest ustawowo, a zasady wymiaru kary łącznej pozostają nie-

zmienne, niezależnie od tego, czy postępowanie o wydanie wyroku łącz-

nego wszczęte zostało z urzędu, czy też na wniosek skazanego. W tezie i

w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

25 lutego 2005 r. (I KZP 36/04, OSNKW 2005, z. 2, poz. 13) mającej moc

zasady prawnej, wskazano, że Sąd nie ma „swobody w doborze wyroków

10

podlegających łączeniu, a w istocie kar jednostkowych wymierzonych nimi

za poszczególne przestępstwa”. Podstawą stanowiska wyrażonego w tej

uchwale jest pogląd, który – w płaszczyźnie art. 85 k.k. – kwestionuje za-

sadność dominującego poprzednio w orzecznictwie i w doktrynie kryterium

najkorzystniejszego dla skazanego zbiegu kar podlegających łączeniu w

wyroku łącznym. Odstąpienie od interpretacji „konfiguracyjnej”, działającej

na korzyść skazanego, na rzecz restryktywnej, gramatycznej wykładni pra-

wa materialnego (art. 85 k.k.), jest zdaniem Sądu Najwyższego „stosowa-

niem prawa zgodnie z wymaganiem tej ustawy, a przyjęcie innej zasady,

wymagałoby interwencji ustawodawcy”.

Zauważyć należy, że w powyższej uchwale Sąd Najwyższy poglądo-

wi w orzekaniu kary łącznej na korzyść skazanego przeciwstawia rezultat

wykładni gramatycznej, jednoznaczny językowo stan regulacji prawnej.