II PK 2/07

Wyrok z dnia 22 sierpnia 2007 r.

II PK 2/07

Konkretne i rzeczywiste przekształcenia organizacyjne szkoły wyższej,

które wymuszały ograniczenia zatrudnienia mianowanych nauczycieli akade-

mickich, stanowiły przekształcenie struktury uczelni w rozumieniu art. 93 ust. 2

pkt 3 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65,

poz. 385 ze zm.).

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 sierpnia

2007 r. sprawy z powództwa Kazimierza S. przeciwko Akademii Sztuk Pięknych w P.

o przywrócenie do pracy i odszkodowanie, na skutek skargi kasacyjnej powoda od

wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 23 czerwca 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną, nie obciążył powoda kosztami postępowania

kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z

dnia 23 czerwca 2006 r. oddalił apelację powoda Kazimierza S. od wyroku Sądu Re-

jonowego w Poznaniu z dnia 4 kwietnia 2006 r., oddalającego powództwo (pkt I)

przeciwko Akademii Sztuk Pięknych w P. o przywrócenie do pracy albo o odszkodo-

wanie i zasądzającego od powoda na rzecz pozwanej kwotę 960 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu (pkt 2).

W sprawie tej ustalono, że w dniu 18 marca 2002 r. powód został mianowany

przez rektora Akademii Sztuk Pięknych w P. (zwanej dalej ASP w P.) na stanowisko

adiunkta tej uczelni, na czas nieokreślony od dnia 1 kwietnia 2002 r. Pracował na

Wydziale Rzeźby, w Pracowni Ceramiki. Do roku akademickiego 2001/2002 na

uczelni istniał Wydział Malarstwa, Grafiki i Rzeźby, w ramach którego funkcjonowała

2

między innymi Katedra Rzeźby. W 2001 r. powstał plan rozwoju Katedry, a później

Wydziału Rzeźby. Z uwagi na znaczne koszty tej reorganizacji plan ten miał być re-

alizowany w okresie 5 lat. Następnie jednak na podstawie uchwały Senatu uczelni z

dnia 23 października 2003 r. w miejsce Wydziału Malarstwa, Grafiki i Rzeźby po-

wstały trzy nowe wydziały: Malarstwa, Rzeźby oraz Grafiki. Wydział Rzeźby funkcjo-

nował wadliwie. Z powodu przejścia grupy pracowników do Wydziału Edukacji Arty-

stycznej w roku akademickim 2003/2004, na wniosek kierowników pracowni, Senat

uczelni podjął w dniu 9 września 2004 r. uchwałę, na mocy której od roku akademic-

kiego 2004/2005 przeniesiono 4 pracownie: Rzeźby i Otoczenia, Rzeźby i Realizacji

w Drewnie, Rzeźby II oraz Rzeźby V z Wydziału Rzeźby do Wydziału Edukacji Arty-

stycznej. Na tym Wydziale utworzono Katedrę Rzeźby, a Wydział Rzeźby utracił

uprawnienia do prowadzenia przewodów. Uchwałą z dnia 7 lipca 2004 r. Senat pod-

trzymał poprzednią uchwałę o przeniesieniu do Wydziału Edukacji Artystycznej czte-

rech pracowni, a dodatkowo podjął decyzję o przeniesieniu na ten Wydział kolejnej

pracowni - Rzeźby i Realizacji w Kamieniu. Z powodu wadliwości w funkcjonowaniu

Wydziału Rzeźby nastąpiło obniżenie liczby chętnych do studiowania na tym Wy-

dziale, co z kolei spowodowało konieczność przeprowadzenia jego reorganizacji.

Uchwała Senatu z dnia 24 czerwca 2005 r., podjęta na wniosek rektora prof. W.M.,

pozwoliła na zlikwidowanie w tym dniu Wydziału Rzeźby i powołanie nowej jednostki

organizacyjnej pod nazwą: Wydział Rzeźby i Działań Przestrzennych, w skład której

weszły między innymi Katedra Rzeźby, w ramach której funkcjonują Pracownie

Rzeźby I - V oraz Katedra Działań Przestrzennych, w ramach której funkcjonują Pra-

cownie Rzeźby VI - IX (Pracownie VI, VII, VIII „przetransferowane z Wydziału Eduka-

cji Artystycznej"). W nowo powstałej strukturze nie funkcjonuje Pracownia Ceramiki,

a jedynie techniczna podjednostka Warsztat Ceramiczny. W dniu 29 czerwca 2005 r.

rektor ASP powiadomił powoda o konsekwencjach wynikających ze zmian organiza-

cyjnych w strukturach tego Wydziału i zaproponował mu pracę na stanowisku labo-

ranta w Warsztacie Ceramicznym. Stanowisko to dawałoby powodowi możliwość

kontynuowania dotychczasowej działalności, a w szczególności pracy dydaktycznej.

Wobec odmowy przyjęcia tej oferty rektor wręczył powodowi przygotowane już wcze-

śniej wypowiedzenie stosunku pracy. Jako podstawę prawną wypowiedzenia wska-

zano art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym

(Dz.U. Nr 65 poz. 385 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o szkolnictwie wyż-

szym lub ustawa), a jako podstawę faktyczną likwidację dotychczasowej Pracowni

3

Ceramiki spowodowaną przekształceniem struktury uczelni - Wydziału Rzeźby, co

uniemożliwiło dalsze zatrudnienie powoda na dotychczasowych stanowisku. Stosu-

nek pracy powoda uległ rozwiązaniu z upływem trzymiesięcznego okresu wypowie-

dzenia, tj. 30 września 2005 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu

Rejonowego co do dopuszczalności wypowiedzenia, a dokonane przez ten Sąd

ustalenia faktyczne uznał za własne. W ocenie Sądu Okręgowego, art. 93 ust. 2 pkt 3

ustawy o szkolnictwie wyższym, mający zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, nie

zawiera wymogu konsultacji rozwiązania stosunku pracy mianowanego nauczyciela

akademickiego z radą wydziału. Zgodnie bowiem z § 32 statutu ASP w P. zgoda Se-

natu jest konieczna jedynie w przypadku rozwiązania stosunku pracy na podstawie

art. 93 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, a nie na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3

tej ustawy, co miało miejsce w przypadku powoda. Z kolei podana przez pracodawcę

przyczyna rozwiązania stosunku pracy, tj. likwidacja Pracowni Ceramiki spowodo-

wana przekształceniem organizacyjnym uczelni, spełnia kryteria konkretności, praw-

dziwości i rzeczywistości. Wbrew twierdzeniom powoda, zmiana struktury organiza-

cyjnej uczelni nie ograniczała się jedynie do zmiany nazewnictwa i oddzielenia

warsztatów od pracowni, ponieważ na rzeczywistą zmianę tej struktury wskazywali

przesłuchani w sprawie świadkowie. Jednocześnie powód odmówił przyjęcia nowej

oferty pracy, a ponieważ przedmiotowa pracownia była likwidowana, to nie było moż-

liwości dalszego zatrudnienia powoda na dotychczasowym stanowisku. Z podstawy

prawnej wypowiedzenia jasno wynika, że jeżeli mianowany nauczyciel akademicki

nie wyraża zgody na podjęcie zatrudnienia na nowym stanowisku, innym niż określo-

ne w akcie mianowania, uprawniony organ może rozwiązać z takim nauczycielem

stosunek pracy, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art.

93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, przez jego błędną wykładnię i nieuza-

sadnione zastosowanie z uwagi na to, że przekształcenie jednostki organizacyjnej w

ramach wydziału nie daje podstawy do rozwiązania stosunku pracy na mocy tego

przepisu oraz wobec faktu, że zarówno Sąd pierwszej jak i Sąd drugiej instancji nie

ustaliły, że przekształcenie struktury organizacyjnej pozwanej uczelni uniemożliwiało

dalsze zatrudnianie powoda na dotychczas zajmowanym stanowisku. Za przyjęciem

skargi do rozpoznania przemawia zdaniem skarżącego występowanie w sprawie za-

gadnienia prawnego, sprowadzającego się do pytania, czy przekształcenie struktury

4

organizacyjnej uczelni w rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyż-

szym oznacza wyłącznie przekształcenie uczelni, o którym mowa w art. 10 ust. 1 tej

ustawy, czy również dotyczy przekształcenia jednostek organizacyjnych uczelni w

trybie określonym w art. 69 ust. 1 ustawy. Przemawia za tym również potrzeba wy-

kładni art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy, w szczególności wyjaśnienia wymaga zwrot, czy

„przekształcenie struktury uczelni" oznacza wyłącznie zmiany obejmujące podsta-

wowe jednostki organizacyjne uczelni, takie jak wydział, jednostki ogólnouczelniane,

międzywydziałowe i pozawydziałowe, czy obejmuje także przekształcenie jednostek

organizacyjnych wchodzących w ich skład, w tym również przekształcenie jednostek

wchodzących w skład wydziału. Ponadto skarga kasacyjna jest w ocenie skarżącego

oczywiście uzasadniona, ponieważ Sądy obu instancji uznały, że pozwana uczelnia

uprawniona była do rozwiązania umowy o pracę na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3

ustawy o szkolnictwie wyższym, pomimo tego iż z poczynionych przez nie ustaleń

faktycznych nie wynikało, aby przekształcenie struktury organizacyjnej pozwanej

uniemożliwiało dalsze zatrudnianie skarżącego na dotychczas zajmowanym stanowi-

sku. Tym samym nie została wypełniona hipoteza pozwalająca na zastosowanie tego

przepisu.

Zdaniem skarżącego, rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem akademickim na

podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy możliwe jest jedynie w przypadku zniesienia i prze-

kształcenia państwowej szkoły wyższej w drodze ustawowej, o którym mowa w art. 10 ust. 1

ustawy. Za taką interpretacją przemawia podobieństwo określeń dotyczących zmiany struktu-

ry uczelni użytych w obu tych przepisach. Ponadto ze względu na szczególną ochronę

mianowanych nauczycieli akademickich przewidzianą w ustawie o szkolnictwie wyższym nie

można uznać, że przekształcenie struktury organizacyjnej uczelni w trybie art. 69 ust. 1

ustawy, które miało miejsce w niniejszej sprawie, stanowi przesłankę uzasadniającą rozwią-

zanie stosunku pracy z takim nauczycielem na podstawie art. 93 ust. 2 pkt 3 tej ustawy, tym

bardziej, że przekształcenia w trybie art. 69 ust. 1 mogą być dokonywane przez organ uczelni

(nie musi to być organ kolegialny), który nie będzie właściwy do wyrażenia zgody na rozwią-

zanie stosunku pracy z mianowanym nauczycielem akademickim z ważnych powodów (art.

93 ust. 3 ustawy).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wywiódł ponadto, że strukturę

szkoły wyższej tworzą podstawowe jednostki organizacyjne oraz inne jednostki ogólnouczel-

niane, międzywydziałowe i pozawydziałowe, a nie jednostki organizacyjne wchodzące w ich

skład. Termin „przekształcenie struktury uczelni" użyty w art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy odnosi

5

się więc nie do jakichkolwiek zmian, w tym polegających na rozszerzeniu zakresu zadań i

funkcji wykonywanych przez daną komórkę, lecz do zmiany struktury organizacyjnej całej

instytucji. Zatem przekształcenie jednostki organizacyjnej w ramach wydziału nie daje pod-

stawy do rozwiązania stosunku pracy na mocy art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy. Oznacza to, że

Sądy obu instancji błędnie uznały, iż przepis ten ma zastosowanie także w sytuacji, gdy do-

chodzi do przekształceń w ramach wydziału uczelni (w którym nastąpiło przekształcenie Pra-

cowni Ceramiki w Warsztat Ceramiki) i to w sytuacji, gdy reorganizacja nie polega na zmniej-

szeniu zakresu zadań i funkcji ani Wydziału, w ramach którego jednostka ta funkcjonuje, ani

też nowo utworzonej jednostki. Skarżący utrzymywał też, że zmiana struktury uczelni -

Wydziału Rzeźby, prowadząca do powołania Warsztatu Ceramicznego i likwidacji Pracowni

Ceramiki nie przesądzała o braku możliwości dalszego zatrudniania go przez pozwaną na

stanowisku adiunkta. Akt mianowania nauczyciela akademickiego powoduje bowiem nawią-

zanie stosunku pracy z uczelnią jako pracodawcą, a nie z poszczególnymi jej jednostkami

organizacyjnymi. Szkoła wyższa ma obowiązek w razie likwidacji jednostki organizacyjnej

zaproponować nauczycielom akademickim zatrudnienie na stanowisku określonym w akcie

mianowania w innej jednostce organizacyjnej. Dopiero wykazanie, że w szkole nie ma takiej

możliwości mogłoby stanowić przyczynę wypowiedzenia stosunku pracy. Mając na uwadze

treść aktu mianowania i posiadane przez skarżącego kwalifikacje zasadne byłoby przeniesie-

nie go na stanowisko adiunkta w Warsztacie Ceramiki, do czego zdaniem skarżącego nie

było przeszkód. W ocenie skarżącego, nie można utożsamiać braku możliwości zatrudnienia

w zlikwidowanej jednostce organizacyjnej z brakiem możliwości zatrudnienia na dotychcza-

sowym stanowisku, tj. adiunkta zajmującego się ceramiką, zwłaszcza wobec ustaleń, że w

odniesieniu „do ceramiki zmiana organizacyjna nie była szczególnie spektakularna, a pra-

cownicy dotychczas zajmujący się ceramiką mieli wykonywać zbliżone prace tyle, że w ra-

mach nowej struktury organizacyjnej”. Sądy obu instancji zbyt duże znaczenie nadały odmo-

wie przyjęcia przez skarżącego pracy na stanowisku laboranta, nie bacząc, że nie jest ono

wymienione w art. 75 ust. 2 ustawy. Skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu

Okręgowego, zmianę wyroku Sądu Rejonowego w całości: w punkcie 1 przez nakazanie po-

zwanej przywrócenia powoda do pracy na poprzednich warunkach oraz zasądzenie od po-

zwanej na jego rzecz kwoty 3.000 zł tytułem wynagrodzenia za okres niewykonywania pracy,

a w punkcie 2 przez zasądzenie od pozwanej na jego rzecz zwrotu kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych oraz o zasądzenie od pozwa-

nej na rzecz skarżącego kwoty 3.120 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu

apelacyjnym i kasacyjnym. Alternatywnie wnosił o uchylenie w całości wyroku Sądu Rejono-

6

wego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz roz-

strzygnięcia o całości kosztów procesu, bądź o uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosz-

tach postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik pozwanej wniósł o odrzucenie jej w całości,

ewentualnie o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania lub oddalenie w całości, a także o zasą-

dzenie od skarżącego na rzecz pozwanej kosztów zastępstwa procesowego w postępowa-

niu kasacyjnym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawierała uzasadnionych podstaw prawnych już dlatego, że

procesowe zarzuty nieustalenia przez Sądy obu instancji, iż przekształcenie struktury organi-

zacyjnej pozwanej uczelni uniemożliwiało dalsze zatrudnienie powoda na dotychczasowym

stanowisku pracy, w tym na stanowisku adiunkta w innej jednostce organizacyjnej pozwanej,

której to struktury nawet nie nazwano w skardze kasacyjnej, usuwały się spod weryfikacji ka-

sacyjnej. Skarżący nie wskazał (nie nazwał) bowiem jakichkolwiek przepisów prawa proce-

sowego w zakresie tak sformułowanych zarzutów o braku ustaleń faktycznych. W konse-

kwencji oznaczało to, iż niewyartykułowanie (nienazwanie) konkretnych przepisów prawa

procesowego, których naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.) wykluczało w procedurze kasacyjnej badanie sfery faktów lub potencjalnej potrzeby

prowadzenia dowodów dotyczących nieustalonych okoliczności istotnych, w ocenie skarżą-

cego, dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto w postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne

powoływanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycz-

nymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

Z wiążących i miarodajnych dla Sądu Najwyższego ustaleń Sądów obu instancji wyni-

kało, że w strukturze pozwanej uczelni nastąpiły rzeczywiste przekształcenia organizacyjne,

które uniemożliwiały dalsze zatrudnienie powoda na dotychczasowym stanowisku pracy w

rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym. Dokonane przekształcenia

organizacyjne zostały wymuszone obniżonym zainteresowaniem kandydatów studiami na

Wydziale Rzeźby, co ostatecznie spowodowało, że w nowo utworzonej strukturze - Wydziale

Rzeźby i Działań Przestrzennych - nie funkcjonowała już dotychczasowa Pracownia Cera-

miki, ale w jej miejsce utworzono techniczną podjednostkę - Warsztat Techniczny, w którym

powód odmówił podjęcia zatrudnienia na innym zaproponowanym mu stanowisku pracy. Przy

7

braku należycie wyartykułowanych proceduralnych zarzutów kasacyjnych Sąd Najwyższy nie

miał możliwości badania, czy przekształcenia organizacyjne wymuszone malejącym zaintere-

sowaniem wśród kandydatów zdających na pozwaną uczelnię studiami na Wydziale Rzeźby ,

a następnie na nowo powołanym Wydziale Rzeźby i Działań Przestrzennych, uniemożliwiały

dalsze zatrudnienie powoda na stanowisku adiunkta w nowo utworzonym Warsztacie Tech-

nicznym i uzasadniało zaproponowanie powodowi jedynie stanowiska laboranta, skoro skar-

żący skutecznie nie podważył wiążącego ustalenia, że w pozwanej miały miejsce przekształ-

cenia organizacyjne, które spełniały kryteria konkretności, prawdziwości oraz odpowia-

dały rzeczywistemu stanowi rzeczy, a także obiektywnie wymuszały ograniczenie stanu

zatrudnienia, obejmujące zwolnienia niektórych mianowanych pracowników pozwanej uczelni.

Przechodząc do rozstrzygnięcia przedłożonego w skardze kasacyjnej zagadnienia

prawnego oraz potrzeby wykładni art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkolnictwie wyższym, który

umożliwia rozwiązanie stosunku pracy z mianowanym nauczycielem akademickim w razie

przekształcenia struktury uczelni w sposób uniemożliwiający dalsze zatrudnienie na dotych-

czas zajmowanym stanowisku pracy, Sąd Najwyższy wyraża pogląd, że każdy rodzaj prze-

kształcenia struktury szkoły wyższej, który obiektywnie wymusza ograniczenie stanu za-

trudnienia i wyklucza dalsze zatrudnienie mianowanego nauczyciela akademickiego

na dotychczas zajmowanym stanowisku pracy, stanowi usprawiedliwioną przyczynę

rozwiązania z nim stosunku pracy. Dla prawidłowej wykładni analizowanego przepisu

przesądzające znacznie ma brak możliwości dalszego zatrudnienia nauczyciela aka-

demickiego na dotychczas zajmowanym stanowisku pracy, a nie rodzaj, sposób, czy

miejsce dokonywanych przekształceń organizacyjnych uczelni, jeżeli te wymuszają

racjonalizację zatrudnienia. Wprawdzie pracodawcą mianowanego nauczyciela aka-

demickiego jest szkoła wyższa, ale wykonuje on zatrudnienie w konkretnej jednostce

organizacyjnej, jaką jest jej podstawowa struktura organizacyjna, najczęściej wydział

uczelni, przeto wszelkie przekształcenia organizacyjne dokonywane także w ramach

podstawowej jednostki organizacyjnej szkoły wyższej, które wymuszają ograniczenie

zatrudnienia mianowanych nauczycieli akademickich, muszą być postrzegane jako

przekształcenie struktury uczelni w rozumieniu art. 93 ust. 2 pkt 3 ustawy o szkol-

nictwie wyższym. Powyższe prowadziło do wyrażenia konkluzji, iż każde konkretne,

prawdziwe i rzeczywiste przekształcenie struktury szkoły wyższej, które uniemożliwia

dalsze zatrudnienie mianowanego nauczyciela akademickiego na dotychczas zajmo-

wanym stanowisku pracy, uzasadnia rozwiązanie z nim stosunku pracy w trybie tego

przepisu.

8

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podsta-

wie art. 39814

k.p.c., nie obciążając powoda kosztami postępowania kasacyjnego

(art. 102 k.p.c.).

========================================